Downloaded from YTS.MX
Magandang umaga. Magpakilala ka. Sabihin mo ang posisyon mo.
Official YIFY movies site: YTS.MX
Homero Gómez González.
Municipal president at commissioner ng El Rosario,
lugar ng pinakamalaking santuwaryo sa mundo.
Matapos ang dalawang buwang paglalakbay,
nakikita na natin silang nagliliparan!
Mga nobya ng araw.
Manlalakbay na paruparo.
Pamana ng mundo.
Mga kaluluwa ng patay!
Bumisita kayo! Napakaganda nila!
Tingnan n'yo!
Ang ganda!
Naglabas ng warrant ang Michoacán Attorney General
para sa pagkawala ng aktibistang si Homero Gómez González.
Huli siyang nakita noong Lunes sa isang pulong sa bayan ng El Soldado.
Pero ang kaso ni Homero ay isa sa 800 aktibistang nakatanggap ng mga pagbabanta.
Ang kanyang pamilya, kanyang baryo, at marahil ang mga paruparo,
nais nilang malaman ang nangyari kay Homero Gómez.
Isa ito sa pinakamagandang tanawin sa Earth.
Ngunit namemeligrong mawala ang kanilang santuwaryo.
Ang populasyon ng mga monarch butterfly ay nabawasan ng 22 porsiyento
kumpara noong nakaraang taon.
Pinagpuputol ang matataas na pine tree at oyamel fir
para taniman ng mga produktong gaya ng avocado.
Ang Michoacán ay unti-unting nagiging lugar ng labanan
ng ilang mga grupo ng sindikato.
Lumawak sila mula sa pagpupuslit ng droga
hanggang sa mas madali na pananamantala sa lokal na ekonomiya.
Nasa 1,733 na bantay ng kalikasan
ang pinatay sa loob ng 10 taon.
Nasa Latin America ang 68 porsiyento sa kanila.
Ang Mexico ang may pinakamaraming napatay na bantay ng kalikasan.
THE GUARDIAN OF THE MONARCHS
Matapos makakuha ng degree,
ang kapatid ko ang isa sa mga unang professional dito sa lugar.
Mahusay siyang estudyante.
Mataas lagi 'yong mga grado niya.
'Yong mga tao rito, mga magsasaka, umaasa sa kanya,
tiwala sila na gagamitin niya 'yong kakayahan niya para tulungan sila.
Doon siya nagsimulang makibahagi sa mga isyung pangkapaligiran
at sa mga monarch butterfly.
EL ROSARIO CENTER
Santuwaryo ang tawag sa kanila, doon namamatay ang napakaraming paruparo.
Namamatay 'yong lalaki pag bumalik 'yong babae
sa USA at Canada para mangitlog.
At marami ang namamatay, makakain ng mga ibon at rodent o sa lamig,
pagkapagod, at pagyeyelo.
Kaya tinawag itong santuwaryo.
Lalong lumalim 'yong pakikibahagi niya bilang advisor.
Dito nagsimula 'yong kuwento niya, di ba?
'Yong career niya.
Araw-araw naming binabantayan 'yong gubat.
May higit 1,000 sakahan kami. Nagtatanim kami ng mga puno.
Kaya mananatiling ligtas ang lugar na 'to,
pero kailangan naming protektahan 'yong mga monarch butterfly,
isa sa mga likas na ganda ng Mexico.
Palabiro si Homero.
Pero napakalambing din niya.
Yayakapin niya 'yong mga anak niya at sasabihin kung ga'no niya sila kamahal.
Tuwang-tuwa siya no'ng ipinanganak si baby Homero.
No'ng nanganak ako, sabi niya, "Humiling ka ng kahit ano."
Tinanong ko kung bakit.
Sabi niya, "Pasasalamat ko sa pagbibigay sa 'kin ng anak na lalaki."
ASAWA NI HOMERO
Ang saya-saya namin no'n.
Kailangan ng mga puno para mabuhay ang mga paruparo.
Saan dadapo 'yong mga paruparo?
Masayahing tao ang tatay ko.
'Yong mga unang alaala ko sa kanya ay 'yong mga pamamasyal sa gubat.
Nakikipaglaro ako sa mga paruparo. Lilipad sila malapit sa 'kin,
susubukan ko silang hawakan, pero ayaw nila.
Kukunan niya ng litrato 'yong mga paruparo
kahit nasa loob sila ng mga puno.
Ngayong umaga, may daan-daang paruparong nagliliparan,
dahil gumagawa sila ng mga colony na nakita ko kanina.
Pupuntahan natin sila ngayon.
Leader siya ng komunidad niya,
isang lugar na pag-aari ng mga taumbayan.
Isa 'yon lugar na napakaraming gubat. Napakaraming tubig do'n.
Mabilis lumaki 'yong mga puno.
Pero isang mahirap na rehiyon din.
At naging responsable si Homero sa pagsusulong ng proteksiyon
sa santuwaryo ng mga monarch butterfly.
May batang usa na natutulog dito
sa kagubatan ng mga monarch butterfly.
Naka-camouflage ito sa mga sanga.
At naabutan ko itong natutulog.
Batang usa.
Ito 'yong panahon
na ipinapanganak 'yong mga usa.
Ang monarch butterfly sanctuary sa Michoacán ay magiging bukas sa publiko
para tumanggap ng mga bisita hanggang March 31.
Ayon sa state tourism department, nasa 225,000 na bisita ang inaasahan,
parehong lokal at dayuhan,
sa santuwaryo ng Rosario at Sierra Chincua.
MGA PARUPARO 300 METRO
Napakaganda nila.
Naluluha ako. Isa 'to sa mga pinakamagandang bagay na nakita ko.
Hindi sapat 'yong mga litrato.
Ginagawa namin 'yong makakaya namin.
Napakaganda talaga nito.
Kasabay ng turismo,
naging importanteng resource 'yong mga paruparo
para suportahan 'yong komunidad.
Naging malaking parte no'n si Homero.
No'ng una, magpo-post siya kasama 'yong mga paruparo
at magdedetalye sa Facebook.
Kalaunan, nagsabi siya na kunan ko siya ng video.
Pagbati mula sa El Rosario...
Noong simula, ang dami niyang mali.
Sasabihin niya, "Cut. Ulitin natin."
Gumawa pa kami ng mga senyas namin.
Sesenyas siya, at magsisimula na 'kong kumuha.
Ibabahagi ko ang lugar na ito
na may likas na ganda, ang mga monarch butterfly.
Mga manlalakbay, mga nobya ng araw, pamana ng mundo.
Iniimbitahan namin kayo.
Araw-araw mula 8:00 hanggang 5:00 hanggang katapusan ng March.
May mga libro siya tungkol sa paruparo,
sa buhay nila, sa paglalakbay nila mula Canada.
Pumunta siya sa Canada para makita sila.
Nangalap siya ng mga impormasyon.
Alam niya ang lahat ng dapat malaman tungkol sa kanila.
Madaling maunawaan kung bakit gustong-gusto ng mga tao,
mahal na mahal, at tuwang-tuwa sila sa paruparong ito,
dahil nagagawa nito 'yong tinatawag nating imposible.
Nagawa ng insektong ito na tumawid sa maraming lipunan at iba't ibang grupo.
Ang mga paruparong ito ay simbolo ng imposible,
ng mga pangarap.
Marami nang nasabi tungkol sa pagbabagong-anyo,
katatagan, posibilidad, at hinaharap.
At pananaw ng pagkakaroon ng iba pang tahanan.
'Yon ang naririnig ko sa mga migrant group na nakakasama ko sa United States.
Walang papeles!
Walang takot!
- Walang papeles! - Walang takot!
Walang papeles!
May pagkakahalintulad 'yong karanasan
at katatagan ng paruparong ito at ng mga taong naglalakbay.
At kasabay nito,
itinuturing 'yong paruparo
bilang tagapaghatid sa kaluluwa ng mga ninuno
sa kultura ng Central Mexico.
Dinadala ng paruparo ang mga kamag-anak sa mga pagdiriwang na ito,
na pinaghahalo 'yong mga makaluma at modernong tradisyon.
Sa kontekstong ito, interesado ako
sa kung paano ito konektado sa mga mundo ng imahinasyon.
Kaya nagagawa ng paruparong ito
ang hindi maiisip ng iba pang nilalang.
Simulan natin sa itlog.
Nangingitlog 'yong monarch sa ilalim ng dahon ng milkweed plant.
Naglakbay din itong halaman mula timog hanggang hilaga ilang libong taon na.
Ito lang ang host plant ng monarch butterfly.
Gagawa 'yong higad ng tinatawag na cocoon o chrysalis.
'Yong katawan na dating nasa higad
ay magiging mga pakpak.
Pagkatapos, lalabas ito bilang isang matandang paruparo,
isang monarch.
'Yong monarch na ipinanganak sa Canada
ay maghahanap ng lawa
para makinabang sa ihip ng hangin
na tutulong na mapabilis at mapadali ang paglipad nito.
MGA KILOMETRO
Isa ito sa pinakakahanga-hangang paglalakbay sa mundo...
Milyun-milyong monarch butterfly ang umalis sa United States at timog Canada,
at papunta sa mga kabundukan ng Michoacán.
LAKE ERIE - HANGGANAN NG CANADA AT USA
Naglalakbay na papuntang timog ang mga paruparo.
Kaya makakakita kayo ng mas maraming monarch sa kalangitan.
MGA KILOMETRO
WEST VIRGINIA, USA
Ang napakagandang paglalakbay ng mga monarch butterfly
ay nagsimula na papunta sa tahanan nila sa Mexico.
Mapalad tayo, titigil sila rito para magpahinga.
Tatawid sila sa Midwest.
At makikita n'yo sila na lumilipad sa Oklahoma,
na itinuturing na super-highway ng mga monarch.
OKLAHOMA, USA
Nasilayan ang mga paruparo sa Central Texas.
At marami pa tayong makikita na magdadaanan sa ating lugar.
Medyo mahihirapan sila sa desyerto.
Mahirap ito para sa kanila dahil ilang araw na silang lumilipad.
Dadaanan nila ang mga impraestruktura, na maaaring makapagpahirap.
MGA KILOMETRO
Mahirap ang magiging paglalakbay sa huling parte ng Mexico,
dahil walang tubig doon,
at kakaunti ang mga halaman.
Walang mga milkweed at kaunti ang mga nectar.
Eksakto sa inaasahang araw ng pagdating,
dadapo ang mga monarch butterfly sa mga puno ng oyamel sa Michoacán.
Darating ang unang grupo mula timog Canada,
tatawid sa United States papuntang Mexico.
Darating sila sa monarch butterfly reserve
at pupunta sa kagubatan ng mga oyamel
kung saan nagmula ang mga ninuno nila.
At doon, magpapahinga sila.
Pagod na sila.
Ilang buwan na silang lumilipad,
libo-libong kilometro,
posibleng walang tubig o pagkain.
Magpaparami ang mga paruparo,
na tinatawag nating colony.
Di sila mabubuhay sa sarili nila dahil sa lagay ng panahon.
Bukas na kami mula pa no'ng November 19.
Matagumpay ang season na 'to. Maraming bumibisita.
Kahapon, may 1,300 na bisita, 1,000 no'ng isang araw.
Bumibisita ang mga tao. Natutuwa kami.
Nasa 180,000 turista ang inaasahan namin ngayong season.
Inaalagaan ng taumbayan ang mga kagubatan dahil tahanan nila ito.
Ginagamit nila ang kanilang kagubatan, likas na yaman,
tulad ng iba pang species.
Pag may pagbabago sa lokal na paggamit dahil sa mga pangangailangan sa labas,
nagbibigay-daan ito sa iba pang mga bagay at nilalang
na maaaring makasama sa komunidad ng tao
at sa gubat, o sa kasong ito, sa mga paruparo.
Sagana sa likas na yaman ang Michoacán.
Narito ang lahat ng klima.
Ngunit ang silangan ay sagana sa mga punongkahoy.
Sagana rin ito sa mga mineral.
Ang Michoacán ay isa sa pinakamapanganib na state sa Mexico,
dahil sa paglalaban ng mga drug cartel
na nagpapataas sa bilang ng pagpatay.
Sa Michoacán pa lang, meron nang 14 na kilalang sindikato.
'Yon 'yong mga nasa record.
Mencho Special Forces!
The Correas.
The Pájaros de la Sierra.
The New Michoacán Family.
The Viagras.
At United Cartels.
At dalawang malalaking sindikato,
ang Jalisco New Generation Cartel
at Sinaloa Cartel, na may mga lokal na kaalyado.
Nagpupuslit sila ng mga armas pati mga droga.
Malaking bahagi ng kita ng kartel
ay nanggagaling sa paggawa ng mga shabu
at pagtatayo ng mga shabu factory.
Mahalaga ang Michoacán sa mga kartel ng droga
dahil parte ito ng mga ruta ng drug trafficking sa hilaga.
Iba't ibang grupo ang may hawak sa mga ruta.
Ito ang bagsakan ng mga kargamento ng droga mula South America.
At ibabiyahe sa lupa ang mga kargamento para makarating sa border.
Lintik!
Tumitindi ang karahasan sa Michoacán,
dahil umangat pa ng 22 porsiyento ang mga pagpatay.
Sa kasamaang-palad, magtatagal pa ang karahasang ito.
Naging sanhi ito ng pagkakahati ng mga kartel.
Kaya 'yong pangunahing gawain nila na pagpupuslit ng droga
ay lumawak pa sa iba't ibang aktibidad
gaya ng extortion, kidnapping, at illegal logging,
para i-export.
Ang industriya ng pag-e-export ng troso sa Mexico ay nagkakahalaga ng $3.2 bilyon.
At tinatayang aabot sa 70 porsiyento ng lahat ng kahoy na galing sa Mexico
ay ilegal na tinabas.
Karamihan sa mga kahoy na ito
ay mapupunta sa United States.
Naghahanap ng paraan ang mga sindikato
para masulit ang kita
at matiyak na mapupunta sa kanila ang mga kita na 'yon.
Maaaring manggaling sa extortion
at pag-aalok ng proteksiyon sa ilang kumpanya.
Pero mas kapansin-pansin ngayon na 'yong mga sindikato,
kasama na sila mismo sa pagtotroso.
Sasabihin ni Homero
na ang gubat namin ay isang minahan.
Ang isang 30 metrong pine tree
ay maibebenta ng 18,000 piso.
May mga naaresto kami sa akto, nagpuputol ng mga puno,
nagnanakaw ng mga puno.
Isinara namin 'yong santuwaryo para humingi ng tulong sa mga awtoridad.
Pero pinagtatakpan nila sila.
At ipinagmamalaki naming magbantay
dahil napapangalagaan 'yong mga gubat.
Nakakatulong din ito na mabigyan ito ng pansin ng gobyerno.
Dahil mas tahimik sa gabi,
mas madaling makarinig ng chainsaw o taong nagpuputol ng puno.
Mga baril,
mga itak, 'yan lang 'yong mga dala namin sa gubat.
Alam naming nasa panganib kami.
Ang lamang nila ay kabisadong-kabisado nila 'yong gubat.
Hinuhuli nila sila
at ipinapasa sa mga awtoridad.
- Magpakita ka ng mukha. - Tingala!
- Boss mo siya. - Itayo siya.
Armado lang ng lakas ng loob 'yong taumbayan,
at kung ano pa, kinukumpiska nila 'yong mga troso.
Nang makita niya 'yong mga puno, putol na ang mga ito,
nagsampa siya ng kaso.
Pero ang sinabi ng mga taong 'yon sa kanya,
"Magkita tayo paglaya namin."
Maraming beses niyang sinabi sa mga pulong namin,
"Mga kapatid, patuloy nating ipaglaban ang kagubatan,
dito sa santuwaryo.
Kahit may mapatay pa,
di nila tayo mauubos."
May sinabi siya sa 'kin na lagi ko pa rin naaalala,
na 'yong susunod na hakbang ng mga sindikato
ay ang kunin 'yong mga likas na yaman.
Sinabi niya na kakamkamin nila ang tubig, ang gubat.
At ginawa nga nila.
'Yon 'yong nararanasan namin ngayon.
Pare-pareho 'yong aktibidad ng mga sindikato halos kahit saan.
May makikita kang convoy
ng 20 o 30 armadong lalaking nakasakay sa mga truck,
may mga kargang chainsaw,
papunta sa gubat.
Sunod-sunod na bababa sa mga burol 'yong mga truck na may dalang mga troso.
Target nila 'yong core area.
Bawal galawin 'yong core area.
'Yon ang tahanan ng mga monarch butterfly.
Pag nakalbo na nila 'yong gubat,
sinusunog nila.
Malulusaw 'yong lupa,
at babaguhin nila 'yong paggamit sa lupa.
Di na matataniman ng mga pine tree.
Pwede itong taniman ng kahit anong naisin mo,
na karaniwan ay mga avocado.
At sa ganito nagkakaroon 'yong mga sindikato
ng dagdag na kita,
sa pagpaparami ng produksiyon ng avocado
sa mga lugar na ilegal nilang pinakinabangan at kinamkam sa iba.
Sa ngayon, maraming mga sindikato
ang nagmamay-ari ng ekta-ektaryang taniman ng avocado.
At biglang nagkaroon ng bilyun-bilyong dolyar na merkado
na handang bilhin 'yong kinakalakal ng Mexico
at magbabalik ng bilyun-bilyong dolyar na kita.
Nakakahanap na ng mga paraan 'yong mga sindikato
na maging parte ng kalakalang ito
sa pagitan ng dalawang malalaking ekonomiya na Mexico at US.
Sa nakalipas na dekada,
umabot na sa natural reserve 'yong demand sa taniman ng avocado.
Ang hirap pigilan ng pagbabagong ito
mula sa isang protektadong gubat sa pagiging taniman ng avocado.
Di ko sinasabing ang paglipat sa avocado
ay makakaapekto sa mga paruparo, pero nakakaapekto 'yong nangyayari ngayon
dahil kailangan din nito ng maraming tubig.
Kaya gumawa sila ng mga lupang sakahan
at ninanakaw nila 'yong tubig sa bukal.
Galing ang tubig na ito sa gubat ng mga monarch butterfly
at nakakaapekto sa buong komunidad, tao man o hindi, kabilang ang paruparo.
Nag-aalala si Homero
dahil kada makalawa, meron na namang forest fire.
Sasabihin niya,
"Napasok na tayo ng mga sindikato."
"Sisingilin nila tayo sa lahat, pati para sa gubat natin."
At sabi niya, hangga't buhay siya,
di niya hahayaang makapasok 'yong mga sindikato sa komunidad.
Magkakakilala sila.
Kung nakatira ka ro'n at nagsampa ka ng reklamo,
malalaman nila at hahabulin ka talaga nila,
ikaw o 'yong pamilya mo.
"May malaki akong problema
na sa tingin ko hindi ko malulutas."
'Yon 'yong sinabi niya.
Inabandona na ang El Rosario Sanctuary.
Ayon kay Homero Gómez, ang kawalan ng seguridad
ang dahilan kaya nabawasan ng halos 70% ang bilang ng mga turista.
Ipinagbabawal namin ang pagtotroso. Itinataya namin ang buhay namin.
At sa halip na pakinggan kami o tulungan kami, pinatatahimik kami.
Naging promotional agency ni Homero ang sarili niya.
Madali niyang nakakausap 'yong mga local o national media
pati mga international organization.
Alam niya na, sa pamamagitan ng press,
habang nakatutok ang buong mundo
sa mga media ng estado at sa buong bansa,
makakagawa siya ng mas malaking epekto.
Ang monarch butterfly sanctuary ay lubhang nanganganib
sa ilegal na pagpuputol ng hanggang 500 puno kada araw.
Taun-taon, ibinabalita sa prime time
'yong pagdating ng mga monarch butterfly.
Dahil do'n, nabibigyang-liwanag din 'yong madilim na bahagi ng kuwento,
ang deforestation ng biosphere reserve.
Regular nilang ini-interview si Homero.
May mga banta ng illegal logging,
pero nagkaisa ang taumbayan at pinigilan ito.
Pagkatapos no'n, may mga ikinulong kami.
Sasabihin niya sa 'min, "Nandito na sila."
At masasaksihan namin kung paano tumaas 'yong bilang ng pagpatay sa rehiyon,
'yong mga kidnapping at mga pagdukot.
Sasabihin niya 'yon off-cam, dahil nag-iingat siya.
'Yong pressure ng media at aktibismo ni Homero
ang nagtulak sa mga awtoridad na tugisin 'yong mga sindikato.
Napilitan silang magsagawa ng mga operasyon, mag-imbestiga,
at samsamin 'yong mga kargamento ng ilegal na pagtotroso.
Nataranta 'yong mga kartel ng droga sa rehiyon
dahil nagagawa niyang mabigyan ng pansin 'yong reserve.
Sa pagsisikap na makahanap ng kabuhayan para sa sarili niya, pamilya't komunidad,
na isang leader ang tingin sa kanya, nabangga niya 'yong mga sindikato.
Sa Michoacán,
naghahangad ang mga sindikato ng politikal na kapangyarihan.
Sa ilang kadahilanan,
kailangan at gusto nilang maging politikal na institusyon
na mamamahala sa lahat.
Gusto nilang maging
kagaya ni Pablo Escobar.
'Yong mga pinakabagong gobernador ng estado,
'yong apat o limang bago,
may direktang kaugnayan sa mga sindikato.
Lulutas natin
ang problema sa kawalan ng seguridad!
MICHOACÁN POLICE
Pamumunuan natin ang Michoacán!
At ang Michoacán
ay magiging isa sa pinakaligtas na estado sa Mexico!
Salamat.
Ang mga aktibista at politiko sa Michoacán
ay inaakusahan sa local press
si Silvano Aureoles.
Gumastos ng milyun-milyon si Silvano Aureoles
sa pagpapatayo ng pitong bunker sa panahon ng panunungkulan niya.
Nabisto si Silvano na sinusuportahan 'yong Knights Templar Cartel.
Si Dulce, 'yong pinuno ng Knights Templar,
nagbigay ng 2 milyong dolyar ilang araw na ang nakaraan.
Binigyan ka raw nila ng 2 milyong dolyar.
Sinasabi ko sa 'yo, Ciro.
Pwede akong imbestigahan.
Determinadong-determinado ako
na isaayos ang mga bagay na 'to.
Pinatatag ko 'yong kakayahan ng estado.
Pero sa mga lokalidad,
mahina 'yong mga munisipalidad.
Nagsimulang magpagala-gala 'yong mga sindikato at nanggigipit
para sa kanilang negosyo.
Ano ang negosyo ng mga sindikatong ito?
Droga.
At ilegal na pagtotroso.
Malaking negosyo ang makapasok sa ilegal na pagtotroso.
Nakakaengganyo.
At masasabi ko nga na kumpara noon,
mas malaki na ang kita sa illegal logging kesa pagtatanim ng marijuana.
Hinarap sila ni Homero at ng mga taga-El Rosario
para maprotektahan 'yong komunidad nila.
Makikita mo sa mga katabing komunidad ng rehiyon
na nakalbo 'yong mga kagubatan nila.
Pero naalagaan ng El Rosario 'yong kanila. Bakit?
Salamat sa tiyaga at tapang ni Homero na harapin sila.
Nagkakabarilan pa nga.
Sa isang banda naman,
meron kaming mga di pagkakasunduan.
Bagama't sumang-ayon ako sa hangarin niya, may pagtutol pa rin
dahil pakiramdam niya ay nakikialam kami sa politikal na teritoryo niya.
Magandang oportunidad ito.
Maaari nating sabihin sa ating kapitbahay
na makakapagtanim siya ng mga puno
dahil makakatanggap siya ng buwanang kita.
Pwedeng sabihin ng gobernador 'yong gusto niya
sa mga press conference niya,
pero ang totoo, wala siyang pakialam sa mga monarch butterfly
at sa mga gubat sa silangan.
Sasabihin din ni Homero,
"Kahit magkaibigan kami, binalewala niya 'ko. Di ako sinagot."
Nangako si Governor Silvano, pero di niya tinupad.
Hindi namin sila nakikita rito.
Sinisiguro namin na walang puputol sa mga puno.
Nanganganib kami.
May kasabihan na 'yong pagiging lasenggero ay iba sa pagiging bartender.
Ibig kong sabihin,
magkaiba 'yong nasa panig ng mga nagpoprotesta,
sa mga humihiling,
sa nasa panig ng gobyerno,
kung saan dapat magdesisyon ka mula sa opisyal na pananaw.
Galit siyang magrereklamo na di ko ginagawa 'yong nararapat
para tumulong ng naayon sa gusto nila.
Kinuha niya 'yong pera. Wala na 'yong 4.5 milyong piso.
Wala nang pambayad sa mga tao.
- Di makakapagtrabaho 'yong mga tao. - Isa-isa lang muna.
O wala nang katapusang listahan 'to.
Kaya nagprotesta kami laban kay Silvano.
Humanap tayo ng solusyon. Kalimutan na 'yong nakaraan.
Akala namin kaibigan niya si Silvano.
Sa huli, nalaman naming hindi pala.
Kunan n'yo 'to, para may record.
At doon na nila sinunggaban si Homero at inaresto siya.
"Pag di nila siya pinalaya, titipunin namin 'yong taumbayan.
Kung 250 katao kami, 1,000 ang darating."
Halikayo rito!
- Balik dito. - Halikayo rito.
Balik dito!
Pinakawalan siya, nakauwi kaming lahat.
Nakarating kami sa El Rosario ng 3:00 a.m.
Pero kasama namin siya.
Sa monarch butterfly reserve, may namumuong tensiyon
sa mga nag-aalitang grupong politikal,
mga sindikatong nag-aagawan para sa kapangyarihan,
at isang tao na kinalaban sila, na hinarap sila,
na naglantad ng problema,
at nag-alok ng alternatibong kilusang pampolitika.
Makasaysayan 'to. Di pa nahuli ng dating 'yong mga paruparo.
Resulta ito ng climate change.
Ipapahamak ng mga hilagang bansa ang mga paruparo.
Talamak ang paggamit nila ng mga pesticide
at transgenic corn, na pumapatay din sa mga puno.
Nando'n 'yong problema, sa tinatawag na Monsanto.
Lagi niya kaming ipinaglalaban at gusto niyang maging mayor.
Kumandidato siya.
Gumawa ng mga pagbabago ang ating gobernador
sa turismo at kultura, na hindi nila ginawa noon.
May mga narito pa rin para lang sa mga litrato.
Gusto nilang maging malapit sa gobernador,
pero hingan mo ng tulong, tatalikuran ka.
Masaya akong may mga pagbabago.
Pumasok 'yong kapatid ko sa politika
dahil sa kanyang aktibismo o pagmamahal sa kalikasan at mga monarch butterfly.
Pero ang totoo, di siya 'yong tipo ng tao na interesado sa kapangyarihan.
Ginawa niya 'yon bilang kawanggawa. Para sa pagkakaibigan,
sa pagtulong sa kapwa, dahil marami siyang nagawa.
At alam 'yon ng mga taga-El Rosario, kaya mahal nila siya.
Dahil noong nando'n siya,
napakaraming naisakatuparan na alam kong di na mauulit.
Noong kumandidato 'yong tatay ko, dinukot siya.
Para gipitin siya at siguruhing hindi siya mananalo.
Iutos niya raw sa mga tao na iba ang iboto
o wag na lang silang bumoto.
Binantaan nila siya na pag nanalo siya sa pagkaalkalde,
hahantingin nila siya at ang buong pamilya niya.
Gusto nila
na makipagkasundo.
Pinatitigil nila siya sa pagpoprotesta
at hayaan silang ilegal na magtroso.
Pinakawalan nila siya bago mag-umaga.
Araw na ng eleksiyon kinabukasan.
Buong araw ng Sabado, kinukumbinsi nila 'yong mga tao na wag bumoto.
Noong panahong 'yon, may mga usap-usapan tungkol sa dinukot na dalawang tao.
Sarado ang lahat
dahil may natagpuang pinatay.
Ang lugar na 'to ang may pinakamataas na kidnapping rate.
May mga dinudukot sa komunidad at natatagpuang patay kinabukasan.
Pag panahon ng eleksiyon, may mga pinapatay na kandidato.
Madalas siyang nasa tabi ng mga bintana.
Pag may dumadaang sasakyan, sisilipin niya kung siya 'yong pakay
dahil nag-aalala na siya.
Dinukot ako ng mga grupo na aktibo dito sa Michoacán,
pero di 'yon naging hadlang para lumaban kami.
JANUARY 13, 2020
Noong umagang 'yon, sinabihan niya 'ko na hintayin siya,
na hindi siya magtatagal sa pulong na 'yon.
Pagkatapos ng pulong, ihahatid niya 'ko sa eskuwela.
Sunod-sunod 'yong mga tumatawag sa kanya.
Tinatanong siguro nila kung pupunta siya sa karera ng kabayo sa bayan.
Si Elizabeth 'yong tumatawag sa kanya,
'yong municipal trustee.
Umalis siya sa pulong para ihatid 'yong pamangkin ko sa sakayan.
Tinawagan niya 'ko at sabi,
"Pakisabi kay Homero na papunta na 'ko, pero ikuha ako ng damit
dahil wala na 'kong oras magpalit."
Huling araw na 'yon ng pagdiriwang. Manonood daw siya ng karera.
May mga kilalang politiko sa pagdiriwang,
at hinihintay nila siya.
Kaya pinadala ko sa anak kong si Homero 'yong damit niyang nakahanger.
Nag-uusap kami.
Tinanong niya 'ko tungkol sa susunod na semester.
Sinabi ko 'yong mga subject.
Pagkatapos,
bigla kaming nanahimik.
At sumakay na 'ko ng bus.
'Yon na 'yong huli naming pagkikita.
Pumunta si Homero sa karerahan ng kabayo.
Inimbita siya ng mga leader.
'Yon ay
parehong social at business meeting.
Nagsimula na!
May litrato siya sa Facebook
na kasama 'yong ibang mga tao.
Kaya naisip ko, "Nag-e-enjoy siya."
Mga bandang 9:00 o 10:00 p.m.,
di ako makatulog.
Alas-4 na ng umaga, pero di pa siya umuuwi.
Sabi ko, "Asan siya?"
Tinawagan ako ng nanay ko
at tinanong kung nakausap ko siya dahil di niya siya makontak.
Kaya sinimulan kong
tumawag sa mga pulis.
Walang bakas ng tatay ko o ng kotse niya.
Ako 'yong unang naghanap sa kanya.
Masama 'yong kutob ko.
Pagdating ko sa pinagdausan ng pagdiriwang,
nakita ko agad 'yong kotse niya.
Pero wala siya.
Kaya no'ng nakita ko 'yon,
di maganda 'yong kutob ko. May mali.
Tinawagan ko si Elizabeth,
isa siya sa mga trustee ng Ocampo.
Sabi niya, "Kasama ng tatay mo 'yong mga opisyal ng gobyerno."
Kasama si Octavio Ocampo, deputy no'ng panahong 'yon,
kasama si Konsehala Karina Alvarado.
Tawagan ko raw si Karina.
Kaya tinawagan ko siya.
No'ng umalis daw sila, nando'n pa 'yong tatay ko.
KAINAN
Kabadong-kabado at alalang-alala ko buong araw na 'yon
kakatawag sa tatay ko.
Nagri-ring 'yong phone, pero walang sumasagot.
January 14 no'n,
bandang 4:00 p.m., nang, sa wakas, may sumagot sa phone ng tatay ko.
Isang lalaki.
Sabi niya naiwan ng tatay ko 'yong phone at tablet niya
sa isang taco stand.
Sinabi niya na inuwi niya 'yong phone.
Di 'yon nalilimutan ng tatay ko,
dahil panahon 'yon ng mga turista at tinatawagan siya ro'n.
Tinanong ko kung may alam siya.
Di raw nila napansin na umalis 'yong tatay ko.
Umuwi ako at nando'n 'yong buong pamilya.
Sinabi nila sa 'kin
na di makita 'yong tatay ko.
Sabi ko, "Hahanapin ko siya."
Pumunta kami sa Attorney General's Office. Maghintay raw muna kami
bago kami magreport.
Kaya kinabukasan na kami nagreport.
PROSECUTOR'S OFFICE
"Virtual kidnapping" daw 'yon.
Ipinaliwanag nila na nangyayari 'yon pag pinagbantaan ka sa telepono.
Dinadala 'yong biktima sa isang lugar, gaya ng hotel
o siguro sa isang simbahan,
at pupuwersahin 'yong pamilya ng biktima.
Nasa kung saan lang daw siya.
Noong nagreport sila,
walang pakialam 'yong mga awtoridad,
parang minamaliit 'yong kaso.
Bukambibig nila na virtual kidnap 'yon, na buhay siya, at umaaksiyon sila.
Nakikita namin 'yong kawalan ng interes ng mga awtoridad
para di sila guluhin ng mga sindikato.
Nagpaunlak ako ng panayam.
May mga sinabi akong di maganda.
Ipinaalam ko 'yong pagkawala ng kapatid ko,
pati 'yong kapabayaan ng attorney general sa di pag-aksiyon.
Nasa front page 'yong balita.
Editorial decision 'yon. 'Yon 'yong headline.
Katuwang namin 'yong mga international organization
sa pagpapakalat ng balita,
at mapilit 'yong gobyerno
na simulang hanapin si Homero.
PROTEKSIYON SA MGA AKTIBISTA
Mahalagang balita 'yon sa lahat ng aspeto.
At saka January no'n, at di pa nakakaalis 'yong mga paruparo.
Inihayag ng Attorney General ng Michoacán
ang pagkawala ng aktibistang si Homero Gómez González.
Hinikayat ng State Commission for Human Rights ang awtoridad
na paigtingin ang paghahanap kay Homero.
Pagkatapos no'n, kumilos na ang lahat.
Nakipag-ugnayan sa 'min 'yong kinauukulan,
'yong mga kinatawan ng UN, 'yong media.
Tinawagan ako ng mga tao at mga kaibigan.
Alas-otso ng umaga kinabukasan,
300 katao ang sumama para hanapin siya.
Magkakaro'n ng isang team dito at isang team sa kabila.
At magtatapos tayo sa baba ng burol.
Sana maging matagumpay tayo.
Naghanap na kayo rito?
Hindi pa.
Sa butas na 'yon sa baba namin natagpuan 'yong lalaking dinukot.
Baka may tao ro'n.
- Siguro. - Baba pa.
Boluntaryong sumama sa paghahanap lahat ng tao na nasa mga pagtitipong 'yon.
- May pasukan sa banda ro'n. - Okay.
Kahanga-hanga 'yon.
Pagdating namin do'n, hinihintay nila kami.
Hinati-hati kami sa ilang grupo.
Si Gómez González, chairman ng board of directors ng El Rosario,
lokasyon ng pinakamalaking monarch butterfly sanctuary,
ay huling nakita noong Lunes matapos umalis sa isang pulong...
Nawala siya sa Ocampo noong January 13.
Wala pa ring indikasyon ng kanyang kinaroroonan.
Nagsimula kaming maghanap sa lugar kung saan siya huling nakita.
Mabusisi 'yong paghahanap.
Mula ro'n, pinalawak pa namin sa ibang lugar 'yong paghahanap.
May tumawag sa 'kin.
"Alam mo ba'ng nasa 'min 'yong asawa mo?"
Tinawagan ako ni Rebeca at sinabing may tumawag na humihingi ng ransom.
Kako, "Gusto ko siyang makita."
Nagpadala sila ng litrato
na nakaluhod si Homero
at may mga lalaki sa likod na nakadamit-sundalo
at nakatutok 'yong mga baril nila sa ulo ni Homero.
Sinabi nilang ayos lang si Homero, na ibabalik nila siya.
Dinukot daw nila siya
para turuan siya ng leksiyon.
Sinabi nila na pag nagbayad kami, makakauwi na si Homero ng tanghali.
Desperado na kami, kaya naisip naming magbayad.
Umalis 'yong nanay ko para magdeposito.
Sa buong biyahe, panay ang tawag nila,
sinasabing sinusundan nila siya,
at pinipilit na ideposito 'yong pera dahil minamanmanan nila kami.
Humingi sila ng 100,000 piso, pero 50,000 lang 'yong dineposito niya.
Kinabukasan, tumawag ulit sila.
Sinabi ni Tito Amado na tagpuin namin siya sa prosecutor's office.
Takot na takot kami.
Tawag sila nang tawag para sabihing sinusundan nila kami.
Sabi ng prosecutor, "Wag kayong magbayad."
Umiiyak ako, sabi ko,
"Pero papatayin nila siya."
Inilipat 'yong kaso sa specialized kidnapping unit.
Sinimulan naming gumamit ng mga phone tracking technique.
'Yong mga natatanggap na tawag ng pamilya ni Homero,
galing sa isang kulungan sa Tamaulipas.
Dalawang linggo na mula nang dukutin si Homero Gómez.
Sa kasamaang-palad, ang pamilya ni Homero
ay naging biktima ng extortion ng mga pekeng kidnapper.
Walang indikasyon sa kinaroroonan ng aktibista.
Sarado na 'yong imbestigasyong 'yon, at ipinasa na 'yon sa homicide unit,
na kinabibilangan ko.
Itinuloy namin 'yong imbestigasyon. Pero isinantabi na 'yong kidnapping.
Naniniwala ako na mahahanap natin siya,
pero sana ay mahanap natin siya nang buhay.
Maselang sitwasyon ito. Nakakalungkot at napakasakit.
Anumang sabihin ng gobernador,
kahit sabihin niya pang ibibigay niya ang buhay niya para sa taong ito,
ang katotohanan ay nawala siya.
At ang katotohanang 'yong mga ilegal na sawmill
ay nagpapatuloy pa rin sa Michoacán.
May mga nagsasabi na alam nila kung saan siya itinatago.
Pinuntahan namin, pero wala kaming nakita.
Tinanong sila ng mga pulis, pero ayaw nilang magsalita.
Natatakot sila.
Sa Michoacán, hawak na ng state police ang seguridad sa Ocampo at Angangueo,
dahil 53 pulis mula sa mga munisipalidad na 'yon
ang iniimbestigahan sa pagkawala ni Homero Gómez,
aktibista para sa mga monarch butterfly.
Ang municipal police
ang dapat na namahala sa seguridad sa karera ng mga kabayo.
'Yong mga unang inimbestigahan
ay 'yong municipal police force.
Ang problema, may mahabang kasaysayan dito sa Michoacán
ng mga puwersahang pagkawala
na municipal police ang responsable.
Ang Minister of Public Security ng Michoacán
ay nagpahayag na lahat ng miyembro ng municipal police sa Ocampo
ay inaresto para sa isang imbestigasyon
dahil sa diumano'y kaugnayan nila
sa mga sindikato.
Karamihan sa kanila ay nagsabing di sila naka-duty sa karera.
'Yong tatlo o apat na pulis na naka-duty sa karera
ay nagsabing maaga silang umalis.
PINAHAHARAP ANG MGA PULIS SA HUSGADO
PATULOY NA NAWAWALA
Kadalasan, pag nagsasagawa ng ganito kalaking operasyon 'yong mga sindikato,
nakikipagnegosasyon sila.
Nakikipag-ugnayan sila sa lokal na awtoridad.
Una, dahil magre-react ang pamilya.
Pangalawa, para masigurong makukuha ng mga kidnaper ang biktima
nang walang hahadlang na pulis.
May 30 hanggang 45 minuto
para makatakas 'yong mga kidnapper o mga mamamatay-tao
at makaiwas sa pagtugis.
JANUARY 29, 2020 16 NA ARAW MULA NANG MAWALA SI HOMERO
Pinatawag kami sa Regional District Attorney.
Pauwi na 'ko,
nang biglang
dinaanan ako ng isang forensics patrol car.
Kinuha't binuksan ko 'yong phone ko.
Ang una kong nakita
ay balita na nagsasabi
na may natagpuang bangkay
malapit sa lugar kung saan nawala 'yong tatay ko.
Noong January 29, 2020, nakatanggap ako ng tawag,
kung saan
pinapupunta 'ko sa El Soldado,
malapit sa kung saan huling nakita si Homero.
May nakita raw silang bangkay, posibleng kay Homero.
Pumunta 'kong mag-isa.
Ayokong maalarma 'yong pamilya ko.
Ang nangyari,
pagdating ko, nando'n na 'yong mga pulis at mga imbestigador.
Magbigay kayo ng daan.
Pinayagan nila 'kong makalapit sa balon.
Tinawag nilang "sisidlan ng tubig." Malalim, higit anim na metro.
FORENSIC SERVICES
Nakadapa siya.
Hintayin daw namin 'yong koronel
para makuha 'yong bangkay
at matukoy ko kung sino.
Natakot ako at nabahala.
Nakaramdam ako ng lungkot, galit, poot, maraming emosyon.
Parang lumulutang 'yong katawan mo.
Naisip kong baka siya 'yon dahil sa pantalon niya.
Naalala kong gano'n 'yong suot niya. Sabi ko, "Siya 'yan."
POLICE LINE, BAWAL TUMAWID
Ayaw nila 'kong palapitin. Tinanong nila 'ko kung siya 'yon
at hinila 'ko palayo.
Parang isang malakas na suntok.
Hindi ko alam ang gagawin.
Habang naglalakad ako palayo, ang una kong naisip,
"Pa'no ko sasabihin sa pamilya ko?"
Tinawagan ako ni Amado.
- Tinanong ko, "Sigurado ka ba?" - Sabi niya, "Oo."
Niyakap ko 'yong nanay ko.
At sabi ko, "Ayun na."
Sa sandaling 'yon,
naintindihan niya.
No'ng sinabi nila na natagpuan nila siya sa balon,
niyakap ko 'yong Bible at sinabi ko, "Salamat."
Kasi
sinabi sa 'kin
na maraming tao ang kinukuha
at hindi na natatagpuan.
Kahit 'yong mga katawan nila,
patay man o buhay.
Sabi ko sa Diyos no'n,
"Salamat dahil binigyan Mo 'ko ng katawang ililibing
at pagdadalhan ng bulaklak."
NATAGPUAN NA ANG BANGKAY NI HOMERO
Nagpadala 'ko ng reporter no'ng araw na 'yon.
Kasama niya 'yong iba pang mga reporter.
Bumalik siya no'ng umaga ding 'yon,
dahil di namin alam kung paano ibabalita nang maayos 'yong kaso.
NATAGPUAN NA ANG BANGKAY NI HOMERO
NATAGPUANG PATAY SI HOMERO GÓMEZ
May mga van na may mga armadong lalaki ang nakabantay sa lugar.
Para sa 'ming mga journalist sa Michoacán, ngayon, higit kailanman,
lugar ng katahimikan ang Michoacán
dahil gumaganti 'yong mga sindikato sa lugar na 'yon
laban sa mga kasamahan namin.
Wala silang sinasanto.
Matapos ang 16 na araw na paghahanap,
natagpuan ang bangkay ng aktibistang si Homero Gómez.
Ayon sa mga environmental at human rights advocate sa Mexico,
namumuhay sila sa panganib.
Hindi lang kaming pamilya ang nawalan ng mahal sa buhay.
Ang buong mundo, mga monarch butterfly, at mga gubat
ay nawalan ng tagapagtanggol.
Dahil sa kanyang aktibismo, maraming pagbabanta kay Homero Gómez.
Nawala siya noong January 13.
Ang isa sa pinakasikat na species ng Mexico, ang monarch butterfly,
ay nawalan ng posibleng pinakamahusay nitong tagapagtanggol.
Sa Michoacán, diumano'y pagkalunod
ang ikinamatay ng aktibista at tagapagtanggol ng mga monarch butterfly.
Ayon sa Attorney General ng Michoacán,
natagpuan ang bangkay ni Homero Gómez
sa isang balon na ginagamit sa pagsasaka.
Sa ngayon, sa inisyal na pagsusuri sa katawan,
na may oras ng kamatayan na nasa dalawa hanggang tatlong linggo,
walang nakitang tinamong pinsala sa katawan.
Mayroong facial at nail cyanosis,
katangiang tipikal sa pagkawala ng hangin sa pagkalunod.
Sa ngalan ng Tanggapan ng Attorney General...
Nadismaya 'ko sa sinabi ng attorney general.
Sabi niya aksidente 'yong pagkamatay ng tatay ko
at nalunod siya.
Kung gano'n,
paano mo ipapaliwanag kung bakit 'yong tatay ko
ay may mga sugat?
Ayon sa ginawang autopsy,
nagtamo siya ng trauma
sa ulo.
Ipinagpapalagay namin na 'yong trauma sa ulo ay sanhi ng pagkahulog niya.
Gayumpaman, sinisiguro ko
na hindi 'yong trauma 'yong sanhi ng kamatayan.
Sa ngayon, walang ebidensiya
na 'yong pagkamatay niya
ay sanhi ng karahasan.
Ang pinakamatibay n'yong teorya sa ngayon
ay nahulog si Homero noong January 13
at lumutang-lutang 'yong katawan niya hanggang January 29?
Oo.
JANUARY 13, 14, 15
JANUARY 16, 17, 18
JANUARY 19, 20, 21, 22
JANUARY 23, 24, 25, 26
JANUARY 27, 28
Sa forensic na pananaw,
malalaman mo kung ang isang tao ay pinatay
o kung namatay sa pagkahulog.
Sa panahong 'yon, dapat may mga bakas na ng pagkaagnas 'yong bangkay.
Nakakakilabot na dapat 'yong itsura nito,
luwa 'yong mga mata,
nalalagas na buhok, naaagnas na balat,
halos di na makikilala.
Hindi nga siya mukhang nangulubot o pumangit.
Medyo nangulubot 'yong kamay niya,
na parang nilubog 'yong kamay mo sa malamig na tubig.
Sabi ko itinapon lang siya ro'n dahil mukha pa siyang maayos.
Kahit 'yong suot niya, maayos.
Mukhang malinis.
Parang di man lang nagulo.
Napakalamig do'n, kung saan 'yong temperatura sa gabi,
bumababa sa nagyeyelong temperatura, lalo na pag winter.
Nagsisimula nang maagnas 'yong katawan, pero dahil sa klima,
napreserba ito, at di natuloy 'yong pagkaagnas.
Ayon naman sa prosecution kung pa'no natagpuan 'yong bangkay ni Homero,
'yong report ng Forensic Medical Service sa sanhi ng pagkamatay,
nabanggit din 'yong bronchoaspiration.
Ibinasura ng attorney general na posibleng homicide 'yon.
Nadismaya kami.
Paanong ang pagkamatay ng isang tao
na napakaimportante ay nauwi lang sa apat na minutong briefing?
Alam namin ang lahat, kung pa'no namin siya natagpuan,
at walang tumugma sa sinabi ng attorney general.
Marami sa 'min ang naniniwala na hindi 'yon aksidente.
Hindi 'yon aksidente. Murder 'yon.
Sinasalungat ng lugar kung saan nakita 'yong bangkay ang anumang bersiyon.
Sasabihin naming, "Hindi sila naghanap kung saan huling nakita si Homero."
'Yon ang pinakaimportanteng impormasyon
para masabing,
"Paano nangyaring nando'n si Homero ng 16 na araw,
at di sila nakapaghanap do'n?"
'Yong balon kung saan siya natagpuan,
naghanap kami ro'n ng kapatid niyang si Juan.
At walang nandoon.
Kung isasaalang-alang natin 'yong lugar at lagay ng panahon
kung saan natagpuan 'yong bangkay,
kahina-hinala na gano'n 'yong kondisyon ng bangkay paglipas ng 15 araw.
Sariwa pa 'yong bangkay.
Hindi 'yon mapepreserba ng 15 araw sa gano'ng kondisyon.
Halos imposible 'yon.
Kaya
ipinahihiwatig ng lahat na nasa tubig siya sa napakaiksing panahon.
Napakaiksing panahon.
Kaya iniisip namin na baka
may bumihag sa kanya sa kung saan.
At no'ng maramdaman nila 'yong pressure mula sa gobyerno at sa publiko,
itinapon siya ro'n para lituhin sila.
Sinabi ng mga tao na sa balon
kung saan natagpuan 'yong bangkay ng tatay ko no'ng umagang 'yon,
napapaligiran ng mga sasakyan 'yong balon.
Na nagbagsak sila ng mga bagay do'n.
No'ng 'yong mga taumbayan
ay nagsabi sa pamilya na bihag si Homero sa El Soldado,
marahil dahil 'yong mga residente ro'n, alam nila na may mga safe house do'n.
Sa madaling salita, dinudukot 'yong mga tao, at iniiwan do'n.
At alam ng taumbayan pag may pumapasok at lumalabas na bihag.
Minsan, mga miyembro ng mga kalabang kartel.
Minsan naman, mga leader, gaya sa kaso ni Homero.
Minsan, mga kinidnap sila para sa ransom.
At alam ng taumbayan kung sino-sino sila,
kung ilan sila, kung nasaan sila.
Kaya may impormasyon sila sa kinaroroonan ni Homero,
at di naghahanap dito 'yong mga awtoridad kundi sa ibang lugar.
Pero alam na alam nila.
Bilang koronel, bilang forensic doctor,
bilang scientist sa larangang ito,
naging mahina 'yong imbestigasyon.
Nag-uulat ang Tanggapan ng Attorney General
ayon sa mga datos
na naberipika na. Maraming salamat.
Kung hindi direktang sangkot,
kasabwat sila sa pambabalewala.
INTENTIONAL HOMICIDE SPECIALIZED UNIT
Itinuturo ng lahat ng senyales na sinadya 'yon.
Pero para makumpirma 'yon, kailangan pa ng masusing imbestigasyon.
Ang kasong ito ng pagkalunod ay katulad sa ibang kaso ng mga aktibista.
Natagpuang patay si Abisai Pérez Romero
sa bayan ng Tula de Allende sa Hidalgo.
Dinokumento niya ang polusyon sa Tula.
Ayon sa autopsy,
walang bakas ng karahasan.
Sa Chiapas, ang environmentalist at caretaker sa howler monkey reserve,
si José Luis Álvarez, ay natagpuang patay sa Emiliano Zapata Highway,
malapit sa Calatrava.
Si Adán Vez Lira, bantay ng kalikasan, ay pinatay.
Marami siyang ginawa para protektahan 'yong mga ecosystem
sa central coast ng Veracruz.
Ikinalulungkot ng Human Rights Commission ang pagpatay kay Margarito Díaz González,
bantay ng kalikasan at mga sagradong lugar
ng komunidad ng Wixárica.
Pinatay nila si Samir Flores, aktibistang Nahuatl sa Morelos,
na tutol sa thermoelectric plant sa Huexca.
Hindi namatay si Samir. Pinatay siya ng gobyerno!
Hinahayaan natin ang mga aktibista
na mapaslang nang walang napaparusahan sa Mexico.
Ipinahayag ng attorney general
na natagpuang patay ang aktibistang si Homero Gómez.
Ayon sa mga inisyal na ulat, walang bakas ng karahasan.
Di isinasantabi ng attorney general ang posibilidad ng pagkalunod.
Binigay sa 'min 'yong mga gamit niya.
May mga pera at dokumento sa pantalon niya.
Pero no'ng tanungin ko 'yong humahawak sa kaso para sa susi ng kotse,
wala raw siyang susi ng kotse.
Tinanong ko, "Bakit di n'yo inimbestigahan?
Kinuha 'yong mga cellphone niya. Malamang kinuha rin 'yong susi ng kotse."
Nagalit ako.
Lumipas ang mga araw, at sinabi nila, "Nakita na namin 'yong susi ng kotse.
Natabunan lang sila."
Sa litrato ng mga ebidensiya, tuyo 'yong mga susi,
nahukay raw ng makina nang walang dumi o mantsa.
Ibinigay 'yong mga susi kung paano sila natagpuan.
Hindi sila pinakialaman, dahil pag nangangalap ng ebidensiya,
gumagamit ng guwantes 'yong mga forensic expert,
sumusunod sa protocol para maiwasan ang kontaminasyon.
Tapos, pinabalik nila 'yong kotse, nakalimutan daw kunan ng litrato.
Binalik ko para makunan nila ng litrato
para may pruweba kung pa'no nila 'yon natagpuan.
Hindi ko maintindihan, dahil isang linggo ko nang ginagamit 'yong kotse
para mag-ikot at ituloy 'yong paghahanap.
Kinunan nila 'yong kotse na parang kakakita lang nila rito.
At 'yong mga litratong 'yon ang ebidensiya nila.
May nakakausap kaming source sa Tanggapan ng Attorney General.
Sa simula pa lang, nakakita na kami ng mga pagmamanipula sa kaso ni Homero
dahil may mga bagay na di talaga kapani-paniwala.
Gusto kong maimbestigahan 'yong mga politikong nakasama ng tatay ko.
Sinabi nila sa 'min na merong nagtabi ng iPad
at telepono niya.
Sabi namin, "Hawak nila, di ba?"
'Yong taong may hawak ng telepono niya,
may lakas pa ng loob na i-charge 'yon
at sumagot ng tawag.
Kaya nalaman ng prosecution kung nasaan 'yong telepono.
Noong una, pinaghihinalaan namin itong grupo ng mga politiko.
Malapit nilang kasamahan 'yong binatang may hawak sa mga gamit.
Sabi niya naiwan daw ng kapatid ko 'yong mga gamit niya,
at kinuha niya para hindi mawala.
Kinuha niya raw dahil di niya na nakita 'yong kapatid ko.
Ako si Elizabeth Guzmán Vilchis.
Mula sa munisipalidad ng Ocampo.
Na-guilty ako at sinasabi ko sa sarili ko,
"Kung di mo siya tinawagan para imbitahin, di sana siya pumunta,
at di nangyari ang lahat ng 'to."
Pero sa huli, di mo naman 'yon malalaman.
May ilang mga politikong naro'n.
Isa sa kanila si Karina Alvarado.
Si Octavio Ocampo Córdoba, na deputy no'ng panahong 'yon.
Ako si Octavio Ocampo.
Nakilala ko siya sa serbisyo publiko.
Politiko rin si Homero,
bukod sa pagiging environmentalist at tagapangalaga ng gubat.
Sikat na sikat 'yong mga karera ng kabayo.
Mga public event 'yon.
Nagkaro'n kami ng pagkakataon na batiin siya sa event na 'yon.
Nagkamayan lang kami.
Umalis na 'ko mga bandang alas-sais ng gabi.
Maliwanag pa nga no'n.
Nagpaalamanan kami. Umuwi ako, at naiwan siya ro'n.
Saglit lang 'yong naging pagsasama namin,
ni hindi ko nga alam
na may kumuha ng mga gamit niya.
Mga dalawang oras namin nakasama si Homero,
kasama 'yong iba pang mga nabanggit ko.
Una, nagsimulang kumanta si Octavio Ocampo.
Hindi ko matandaan kung anong kanta 'yon.
Nagsayawan naman kami.
Pagkatapos, kumanta ng ibang kanta sina Homero at Octavio.
Sa mga litrato, makikita n'yo
na hawak niya 'yong iPad at telepono niya.
Ni hindi niya 'yon nilapag para sumayaw.
Sabi ng mga kasamahan ko na umalis siya o nalimutan niya 'yong mga gamit niya.
Ang weird no'n. Kung magkakasama tayo,
at nakita kong may naiwan ka,
ibibigay ko agad sa 'yo, di ba?
Bakit ko dadalhin 'yon?
Si Karina 'yong kumuha,
at ibinigay niya sa photographer niya.
May impormasyon kami tungkol do'n
pero hindi sapat para magsagawa ng imbestigasyon.
Makalipas ang anim na buwan,
may nakita akong katrabaho sa Attorney General's Office.
Nando'n din siya sa event.
Sabi niya, "Alam mo ba? Pinatay 'yong photographer ni Karina
pagkatapos ng mga nangyari."
ASSISTANT NI KARINA ALVARADO
Sinabi sa 'kin ng isang commander ng investigation unit,
"May ipinagtataka kami.
Naghain ng writ of protection sina Karina at Deputy Octavio. Bakit ikaw hindi?"
"Bakit ko gagawin 'yon? Wala akong ginawang mali."
Abogado ako, at wala akong dahilan para humingi ng proteksiyon,
dahil wala naman akong kinalaman dito.
Napag-alaman namin na 'yong mga taong nakasama ni Homero
ay kumuha ng legal na proteksiyon para di maimbestigahan.
Maaari n'yo bang ipaliwanag ang nangyari?
Karapatan nila 'yon.
At nirerespeto namin ang desisyon ng mga awtoridad.
Hindi ako naghain ng writ of protection. Wala akong dahilan para gawin 'yon.
Kahit ngayon, di ko kailangan.
Di ko maintindihan kung bakit sila humingi ng proteksiyon
kung wala silang kinalaman do'n,
puwera na lang kung meron.
Masasabi kong imposible 'yon.
Itong kasamahan na nando'n, mabuti siyang babae.
Wala siyang kinalaman dito.
'Yong isa pang kasamahan na nando'n,
di ko alam kung deputy siya noon o mayor,
mabuti siyang tao, at walang lihim na motibo.
Sangkot man sila o hindi,
ibig kong sabihin,
'yon ay...
Di ko makukumpirma 'yon.
Pero kumbinsido ako
na wala silang kinalaman.
No'ng naging gobernador si Silvano,
deputy si Octavio Ocampo.
Sina Silvano, Octavio Ocampo, at Karina Alvarado,
lagi silang magkakasama.
Bakit nasa kaibigan ni Karina 'yong gamit ni Homero?
Bakit naghain ng writ of protection sina Karina at Octavio?
Hanggang ngayon, hindi sila mga suspek.
Gusto ko lang na magbigay sila ng salaysay sa nangyari
dahil sila 'yong mga huling nakasama niya.
Hindi dahil sa inisip ko o iniisip ko na guilty sila,
pero dahil naniniwala ako
na maaaring may impormasyon sila na hahantong sa pag-aresto
ng mga taong gumawa nito.
Napakahalagang tao ni Homero na tumutol sa ilegal na pagtotroso
na isa sa mga pangunahing sanhi ng pagkasira ng gubat,
na tahanan ng mga monarch butterfly.
Ang simbolo ay itinatag ng Free Trade Agreement noon...
Hindi 'yon aksidente.
Hindi lang siya gustong patayin,
kundi gusto rin magpadala ng mensahe
sa sinumang lider ng lipunan
na mangangahas na protektahan ang mga puno at mga komunidad.
Nabalitaan ko na 'yong attorney general
ay paiimbestigahan sina Tito Amado at Tito Juan.
Kataka-taka raw na alalang-alala sila sa kaso,
na maaaring sangkot sila. Kaya iimbestigahan nila sila.
Madalas na sangkot sa panggigipit ang Attorney General's Office ng Michoacán
laban sa mga kaanak ng pinatay na biktima
upang hadlangan
at pigilan silang mag-usisa.
Hindi ito ang unang beses
na ginawa ito ng Attorney General ng Michoacán
na ibaling ang imbestigasyon laban sa mga biktima
upang paatrasin sila
at matigil 'yong pagbabalita ng media sa kaso,
at sa huli,
mapigilan ang anumang panggigipit sa mga awtoridad.
Nagpasya akong itigil ang pag-iimbestiga dahil sa takot
dahil habang nagpapatuloy 'yong imbestigasyon,
di mo alam kung ano'ng mangyayari.
Laging nasa panganib 'yong pamilya mo.
Kaya naman, higit sa lahat,
nagpasya kaming wag nang humiling ng imbestigasyon para sa katahimikan.
Gaya ng nakikita n'yo, may walong volumes.
Maaaring puro papel 'yong nakikita n'yo, pero nandito 'yong mga ginawa namin.
At sa mga file na 'to,
walang
nagpapahiwatig na si Homero,
hanggang sa mga sandaling ito,
ay namatay sa isang marahas na kamatayan.
Hanggang ngayon, ang hawak lang namin
ay scientific evidence na nagpapatunay na si Homero ay namatay
mula sa asphyxiation dahil sa pagkakalubog.
Ibig sabihin nalunod siya.
'Yong bersiyon ng mga awtoridad,
hindi lang walang kabuluhan,
kundi nakakainsulto pa,
sa puntong hinahamak na
'yong kaalaman ng media,
ng mga mambabasa, at 'yong mismong alaala ni Homero.
Ginagawa nila 'to para di maglabas ng arrest warrant 'yong mga regional DA
laban sa mga illegal logger
at mapalaya 'yong mga hitman at lider ng mga sindikato,
at maprotektahan 'yong state police na nagbabantay sa mga convoy
ng mga ilegal na pinutol na kahoy.
Sangkot 'yong mga awtoridad.
Mga regional DA at state police 'yong tinutukoy natin.
At para mangyari 'yon, siguradong may kasunduan
sa mga opisyal ng estado.
Wala akong ebidensiya, pero wala akong pagdududa
na utos ng mga miyembro ng sindikato 'yong pagpatay kay Homero
dahil naaakit niya 'yong presensiya ng mga federal authority
at atensiyon ng media
sa isang lugar na gusto nilang pagtaguan ng mga ilegal na gawain nila
sa ilalim ng belo ng kadiliman.
Andrés, maaari mo bang sabihin kung kilala n'yo
'yong mga taong ilegal na nagtotroso?
Hindi ko masasagot 'yan.
Hindi pwede.
Sa tingin mo ba, kapag sinagot mo, ilalagay mo sa panganib 'yong buhay mo?
Oo.
Ang buhay ko at ng mga kasamahan ko.
Ang mga magtotroso, nagtatanim ng avocado,
at mga negosyo sa transportasyon, hawak ng mga sindikato.
Dapat partehan sila ng kita ng taumbayan
para makapaghanapbuhay.
Pag may hindi sumunod
sa ginagawa nila magpahanggang ngayon, may mamamatay.
Hindi lang sa estado, kundi pati sa mga bayan.
Patuloy ang matinding karahasan sa Mexico.
Si Omar Colina Lanis, secretary ng Ocampo, Michoacán,
at ama niya ay patay sa pamamaril
sa bayan ng Zitácuaro.
Natagpuan ang mga bangkay nila sa loob ng sasakyang may mga tama ng baril.
Ang Attorney General ng Michoacán ang nagsasagawa ng imbestigasyon sa kaso.
Sa kaso ng Biosphere Reserve,
at pagpatay kay Homero, para 'yon butterfly effect.
Halimbawa, 'yong Super Bowl. 'Yong fan ng Super Bowl
ay bumili ng hot dog o hamburger,
na may avocado.
Para makarating sa US 'tong avocado na 'to,
dadaan ito sa mga pekeng customs control na binabalewala ng mga awtoridad.
Galing sa Michoacán ang avocado na 'to, sa mga lugar na kontrolado ng sindikato,
na, bago magkalakal ng avocado,
ay ilegal na namutol ng mahahalagang puno,
na ipinagtatanggol naman ng mga taumbayan.
Sa kasong ito, ni Homero.
Kailangan natin putulin 'yong kadena.
Hindi ko alam kung sa US o sa Mexico,
o sa pamamagitan ng mga federal authority.
May problema sa kung saan do'n.
Sa tingin ko walang nangyayaring tama sa Michoacán.
O gaya ng laging sinasabi ng kakilala ko,
"Lahat ng maaaring maging problema sa Michoacán, mas lumala pa."
Halos 70,000 ektarya ng gubat sa Michoacán ang nakakalbo taon-taon.
Ikatlong bahagi no'n ay nandito sa silangang Michoacán.
At nangyayari 'yon sa harap mismo namin.
Ang monarch butterfly, sikat sa orange, black, at brown nitong pakpak,
ay idineklarang endangered noong July
ng International Union of Conservation of Nature.
Apatnapung taon matapos ang isa sa pinakamagandang pagkatuklas sa planeta,
nanganganib na ang paglalakbay ng mga monarch butterfly.
Ang populasyon ng monarch butterfly
ay bumaba ng 22 hanggang 72 porsiyento
sa nakalipas na dekada.
Sinisisi ng mga siyentipiko ang climate change,
mga pesticide, at ilegal na pagtotroso.
Totoo na posibleng maglaho ang mga monarch butterfly, at di na bumalik.
Itutuloy namin ang laban.
Ang lamang namin ay para makapunta sa reserve,
dadaan sila sa baryo.
Sa baryo, nagbabantay kami. Kahit patayin kami, pipigilan namin sila.
Poprotektahan namin ang lugar na 'to.
Gaya ng pagpoprotekta dito ni Homero,
ipagpapatuloy namin ang sinimulan niya.
Para sa 'min bilang pamilya,
hindi ito isang aksidente.
Kanino kami lalapit
kung walang mga awtoridad
para sa mga ganitong kaso?
Pagdala namin kay Homero, puno 'yong lugar ng mga tao,
mga kaibigan, kapamilya, mga miyembro sa iba't ibang komunidad
na naghihintay sa kanya.
Nang makita kong papalapit na 'yong karo,
may naramdaman akong di ko maipaliwanag, pero napuno ng luha 'yong mga mata ko.
At nalungkot ako na nasa karo na 'yong tatay ko.
Plano ko sanang ihatid namin siya ng karo.
Pero ayaw ng taumbayan.
Gusto nilang buhatin 'yong kabaong.
At nagsimulang maglapitan 'yong mga tao,
pinalibutan namin siya.
Dinala siya sa huling pagkakataon
kung saan siya nilitratuhan na may mga pakpak ng paruparo.
Nararamdaman namin! Nandito si Homero!
Dito, doon, poprotektahan tayo ni Homero!
Di ako makapaniwala.
Sa parehong lugar kung saan ko siya kinunan ng litrato,
masayang-masaya habang nakabuka 'yong mga palad,
nando'n na siya sa parehong lugar,
pero ibang-iba na.
Nagsikap siya na mapangalagaan ang ating mga kagubatan.
Hindi kami napagod na hanapin siya.
Nais nating ipaalam sa pamilya niya na di sila nag-iisa.
Nandito lahat ng kababayan niya.
Nandito tayong lahat.
Salamat sa inyong lahat.
Napakalungkot.
Alam ko, sa oras na 'yon, kung gaano kami mangungulila sa kanya.
Napaiyak pa 'ko.
NOVEMBER 2, 2022
Pag Araw ng mga Patay, pumupunta kami sa sementeryo
para maglagay ng korona sa puntod
at palamutian 'yong puntod gamit 'yong mga bulaklak at iba pa.
INA NI HOMERO
Magpasawalang-hanggan, Amen.
Maria, ina ng biyaya at ina ng awa...
Sa buhay at kamatayan, ipanalangin mo kami.
Banal na Puso ni Hesus...
Nagtitiwala ako sa Iyo.
Sa mga paniniwalang Otomí at Mazahua,
ang mga paruparo ay mga kaluluwa ng patay.
Kalaunan, tinawag sila ni Homero na "mga nobya ng araw."
Bumababa 'yong mga paruparo para uminom.
Pagkatapos, maghahanap sila ng mga bulaklak.
Ang mga manlalakbay, mga taga-ani, mga nobya ng araw...
Mga kaluluwa ng mga patay.
Bumabalik 'yong tatay ko kasama ng mga paruparo.
Kaya gusto kong pumupunta sa santuwaryo at mag-isang samahan 'yong mga paruparo.
Parang kasama ko siya ro'n.
At magkasama naming pinagmamasdan 'yong paligid,
hinihintay na sikatan sila ng araw
at makita kung pa'no magliparan 'yong mga paruparo.
Naaalala ko 'yong mga sandaling 'yon
at kinakausap ko siya na parang kasama ko siya
pero inaalala 'yong nakaraan.
Oxygen.
- Ano'ng hinihinga ng mga paruparo? - Oxygen.
Tama. Kailangan 'yong mga puno para mabuhay 'yong mga paruparo.
Saan dumadapo 'yong mga paruparo?
Minsan, tumatawa 'kong mag-isa
kasi pakiramdam ko kausap ko 'yong tatay ko.
Lumilipad, lumilipad nang mataas.
Buong araw.
Di man ako ang maging Tagapangalaga ng mga Monarch,
pero gusto kong sundan 'yong yapak ng tatay ko.
'Yon 'yong itinuro niya sa 'kin.
Gusto kong ipagpatuloy ang lahat ng ito,
di para pabayaan lang.
Para magpatuloy at lumawak pa 'yong sinimulan niya.
Di ako natatakot, dahil lagi niyang sinasabi
na anumang gawin natin, gawin nang walang takot.
Determinado akong gawin 'to.
NOONG 2022, ANG MGA NAGLALAKBAY NA MONARCH BUTTERFLY
AY IDINEKLARA NANG ENDANGERED
NANANATILING BUKAS ANG IMBESTIGASYON SA PAGKAMATAY NI HOMERO
NGUNIT WALA PANG MGA BAGONG IMPORMASYON
Salamat.
Tingnan natin 'yong mga impormasyong pipiliin n'yo.
TUMANGGING MAGBIGAY NG PANAYAM SI KARINA ALVARADO
Nangako si Silvano, pero hindi niya tinupad.
Hindi namin sila nakikita rito.
Sinisiguro naming walang puputol ng mga puno.
SI SILVANO AUREOLES AY INIIMBESTIGAHAN
PARA SA PAGTANGGAP NG SUHOL, PAGLULUSTAY, AT SINDIKATO
NOONG 2022, NAHALAL SI AMADO GÓMEZ BILANG ALKALDE NG OCAMPO.
PINOPROTEKTAHAN SI AMADO DAHIL SA MGA BANTA LABAN SA KANYA
MEXICO ANG ISA SA PINAKADELIKADONG BANSA PARA SA MGA ENVIRONMENTAL ACTIVIST
KARAMIHAN SA MGA HOMICIDE AY HINDI NAPAPARUSAHAN
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz