1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:01:18,250 --> 00:01:23,166
OBÓZ BERGEN-BELSEN
NIEMCY

4
00:01:38,333 --> 00:01:41,791
ANNE, KIM BYŁAŚ?
CHCIAŁABYM POZNAĆ TWOJĄ HISTORIĘ.

5
00:01:41,875 --> 00:01:44,000
#NAZIZM #SHOAH

6
00:02:21,000 --> 00:02:25,708
W sobotę 15 lipca 1944 roku
Anne pisze:

7
00:02:27,166 --> 00:02:28,250
„Najdroższa Kitty,

8
00:02:28,916 --> 00:02:32,500
nie mogę budować swojego życia

9
00:02:32,583 --> 00:02:36,000
na fundamencie z chaosu,
cierpienia i śmierci.

10
00:02:37,250 --> 00:02:41,833
Widzę, jak świat powoli zamienia się
w dżunglę.

11
00:02:43,625 --> 00:02:45,416
Słyszę zbliżającą się burzę,

12
00:02:45,500 --> 00:02:48,125
która pewnego dnia zniszczy też nas.

13
00:02:48,625 --> 00:02:51,333
Czuję cierpienie milionów ludzi.

14
00:02:52,833 --> 00:02:56,041
Ale gdy spoglądam w niebo,

15
00:02:56,125 --> 00:02:59,166
czuję, że wszystko zmieni się na lepsze,

16
00:03:00,083 --> 00:03:02,333
że to okrucieństwo się skończy

17
00:03:02,416 --> 00:03:06,958
i że spokój jeszcze do nas powróci.

18
00:03:07,791 --> 00:03:11,166
Tymczasem muszę trzymać się
swoich ideałów.

19
00:03:12,625 --> 00:03:14,083
Może nadejdzie dzień,

20
00:03:14,166 --> 00:03:16,625
kiedy będę mogła je zrealizować.

21
00:03:18,125 --> 00:03:21,041
Twoja Anne Marie Frank”.

22
00:03:22,458 --> 00:03:25,625
CENTRUM DOKUMENTACJI
BERGEN-BELSEN – NIEMCY

23
00:03:49,708 --> 00:03:54,375
O CZYM MARZYŁAŚ? CZEGO SOBIE ŻYCZYŁAŚ?

24
00:03:54,458 --> 00:04:01,291
CHCĘ ZROZUMIEĆ
#PAMIĘTNIK #WIEDZA

25
00:04:01,375 --> 00:04:02,916
<i>Gdy zrobiono to zdjęcie,</i>

26
00:04:03,625 --> 00:04:06,708
<i>Żydówka Anne miała prawie 13 lat</i>

27
00:04:07,208 --> 00:04:10,125
<i>i nie wiedziała,</i>
<i>z czym przyjdzie jej się zmierzyć.</i>

28
00:04:17,125 --> 00:04:21,041
<i>Nie wiedziała, że spędzi dwa lata życia</i>

29
00:04:21,125 --> 00:04:23,708
<i>ukrywając się w tym domu w Amsterdamie,</i>

30
00:04:24,833 --> 00:04:28,250
<i>ledwie widząc niebo i mogąc złapać oddech,</i>

31
00:04:28,875 --> 00:04:30,666
<i>pozbawiona wolności.</i>

32
00:04:31,291 --> 00:04:34,041
<i>Że ukryje się tu razem z rodziną,</i>

33
00:04:34,125 --> 00:04:35,791
<i>by uciec przed nazistami.</i>

34
00:04:44,000 --> 00:04:48,333
<i>Choć w strachu,</i>
<i>to będzie żyć i się rozwijać,</i>

35
00:04:48,416 --> 00:04:49,958
<i>a także pisać dziennik</i>

36
00:04:50,041 --> 00:04:52,916
<i>do wymyślonej przyjaciółki</i>
<i>o imieniu Kitty.</i>

37
00:05:01,291 --> 00:05:02,875
ANNE FRANK
DZIENNIK

38
00:05:11,166 --> 00:05:14,333
Środa, 5 kwietnia 1944 roku.

39
00:05:15,833 --> 00:05:17,625
„Najdroższa Kitty,

40
00:05:19,500 --> 00:05:22,208
potrzebuję czegoś więcej
niż męża i dzieci,

41
00:05:22,291 --> 00:05:24,083
czemu mogłabym się poświęcić.

42
00:05:24,875 --> 00:05:28,000
Nie chcę prowadzić pustego życia
jak większość ludzi.

43
00:05:28,791 --> 00:05:32,666
Pragnę być użyteczna
i nieść radość innym,

44
00:05:32,750 --> 00:05:34,583
również tym, których nie znam.

45
00:05:35,166 --> 00:05:38,750
Chcę żyć nawet po śmierci”.

46
00:05:45,833 --> 00:05:51,500
4 sierpnia 1944 roku
została aresztowana i deportowana.

47
00:05:52,625 --> 00:05:53,958
Zniknęła,

48
00:05:54,625 --> 00:05:59,041
wraz z półtora miliona innych dzieci
i nastolatków takich jak ona.

49
00:07:07,541 --> 00:07:09,500
<i>Anne znała to zło.</i>

50
00:07:10,041 --> 00:07:14,666
<i>Nie da się o nim zapomnieć,</i>
<i>bo ciągle tli się w ocalałych.</i>

51
00:07:18,041 --> 00:07:19,833
<i>Nawet wśród tych dzieci,</i>

52
00:07:19,916 --> 00:07:22,666
<i>które, w przeciwieństwie do Anne,</i>
<i>wciąż żyją</i>

53
00:07:23,083 --> 00:07:26,083
<i>i są ostatnimi świadkami Holokaustu.</i>

54
00:07:27,291 --> 00:07:31,291
Wyobrażam sobie otwarte na oścież
żelazne bramy,

55
00:07:31,375 --> 00:07:33,625
ich dźwięk…

56
00:07:35,541 --> 00:07:39,291
Niekończące się kolejki ludzi

57
00:07:40,541 --> 00:07:43,208
maszerujących pod prysznic,
by już nie wrócić.

58
00:07:43,291 --> 00:07:45,541
To nas później czekało.

59
00:07:54,708 --> 00:07:59,041
Słyszeliśmy hałas pałek,
odgłosy ich łamania.

60
00:07:59,125 --> 00:08:01,625
Bili nas i mówili,

61
00:08:01,708 --> 00:08:05,375
„Wejdziecie przez drzwi
i wyjdziecie kominem”.

62
00:08:07,083 --> 00:08:09,083
Wagony bydlęce przypominają mi czas,

63
00:08:09,166 --> 00:08:15,166
kiedy jechaliśmy nimi na stojąco.

64
00:08:16,208 --> 00:08:18,416
Te wspomnienia zawsze mi towarzyszą.

65
00:08:19,750 --> 00:08:24,000
Barwy, które widzę, gdy zamykam oczy

66
00:08:24,083 --> 00:08:26,958
to biel śniegu i biel zwłok.

67
00:08:27,041 --> 00:08:31,708
Płomienie z komina, śnieg, zimno…

68
00:08:35,041 --> 00:08:36,583
i samotność.

69
00:08:44,625 --> 00:08:48,375
<i>Esesmański oficer</i>
<i>wraz z kilkoma duńskimi policjantami</i>

70
00:08:48,458 --> 00:08:50,166
<i>weszli po schodach do kryjówki Anne.</i>

71
00:08:50,916 --> 00:08:53,958
<i>Odkryli sekret ukryty za cienką ścianką,</i>

72
00:08:54,041 --> 00:08:57,708
<i>która przez dwa lata</i>
<i>chroniła tajemne życie Anne,</i>

73
00:08:58,250 --> 00:09:02,333
<i>jej ojca Otta, matki Edith,</i>
<i>siostry Margot,</i>

74
00:09:05,083 --> 00:09:07,333
<i>Auguste i Hermanna van Pelsów,</i>

75
00:09:08,041 --> 00:09:11,625
<i>ich 16-letnim syna, Petera,</i>
<i>oraz Fritza Pfeffera.</i>

76
00:09:12,833 --> 00:09:13,916
<i>Wciąż nie wiadomo,</i>

77
00:09:14,416 --> 00:09:16,333
<i>czy wszyscy zostali zdradzeni.</i>

78
00:09:16,958 --> 00:09:19,833
<i>Mogli tylko w pośpiechu chwycić cokolwiek</i>

79
00:09:19,916 --> 00:09:21,916
<i>zanim ich zabrano.</i>

80
00:09:22,458 --> 00:09:25,333
<i>Pamiętnik Anne leżał na podłodze.</i>

81
00:09:32,333 --> 00:09:34,458
ANNE, BYŁAŚ PRAWIE W MOIM WIEKU.

82
00:09:34,541 --> 00:09:38,041
PRZYJAŹNIŁYBYŚMY SIĘ?
#POTWOJEJSTRONIE

83
00:09:54,625 --> 00:09:57,666
W dniu swoich 13 urodzin
Anne była jeszcze wolna

84
00:09:57,750 --> 00:10:00,625
i w prezencie urodzinowym
dostała pamiętnik,

85
00:10:02,208 --> 00:10:06,416
niebieską koszulę, puzzle,
kubek śmietany, bukiet kwiatów

86
00:10:07,750 --> 00:10:09,083
i dwie piwonie.

87
00:10:16,083 --> 00:10:18,708
Był 12 czerwca 1942 roku.

88
00:10:19,416 --> 00:10:23,625
Anne zaczęła pisać pamiętnik
i postanowiła nadać mu imię.

89
00:10:29,125 --> 00:10:32,583
Sobota, 20 czerwca 1942 roku.

90
00:10:34,000 --> 00:10:38,625
„Aby wzmocnić wyobrażenie
tego długo wyczekiwanego przyjaciela,

91
00:10:39,083 --> 00:10:43,125
nie będę tu zapisywać fatów,
jak większość ludzi.

92
00:10:43,208 --> 00:10:46,083
Chcę, żeby ten pamiętnik
był moim przyjacielem

93
00:10:46,708 --> 00:10:50,125
i nazwę go Kitty”.

94
00:10:54,041 --> 00:10:58,541
Kitty jest lustrem,
zdwojonym lekiem dla duszy.

95
00:10:58,625 --> 00:11:02,666
Jest dla niej pocieszeniem, porywem
i ukojeniem.

96
00:11:04,250 --> 00:11:05,833
Sposobem, żeby powiedzieć,

97
00:11:05,916 --> 00:11:10,083
że cena za zło, którego doświadczyła
nie będzie zbyt wysoka.

98
00:11:10,541 --> 00:11:13,958
Że wszystko można powiedzieć
wyimaginowanemu przyjacielowi,

99
00:11:14,583 --> 00:11:18,833
pierwszemu z czytelników,
których Anne chciałaby mieć,

100
00:11:18,916 --> 00:11:22,625
gdy to wszystko się skończy.

101
00:11:30,625 --> 00:11:34,208
<i>W Bergen-Belsen</i>
<i>nie było czasu na pożegnania.</i>

102
00:11:34,291 --> 00:11:38,500
<i>W obozie panował tyfus,</i>
<i>a epidemia roznosiła się przez wszy,</i>

103
00:11:38,583 --> 00:11:43,708
<i>ogłupiała ludzi i robiła z nich upiory</i>
<i>czekające na śmierć.</i>

104
00:11:46,333 --> 00:11:50,083
<i>Z początku Anne i Margot</i>
<i>trafiły wraz z rodzicami</i>

105
00:11:50,166 --> 00:11:53,416
<i>do obozu przejściowego Westerbork</i>
<i>na wschodzie Holandii.</i>

106
00:11:53,916 --> 00:11:59,750
<i>Gdy dotarli na miejsce,</i>
<i>już 100 000 Żydów zostało deportowanych.</i>

107
00:12:00,458 --> 00:12:05,333
<i>Ostatecznym celem rodziny Franków</i>
<i>był obóz w Oświęcimiu w Polsce.</i>

108
00:12:05,416 --> 00:12:10,458
<i>Później obie siostry</i>
<i>trafiły do Bergen-Belsen w Niemczech,</i>

109
00:12:10,541 --> 00:12:14,458
<i>gdzie zmarły na tyfus w lutym 1945 roku.</i>

110
00:12:14,541 --> 00:12:17,583
<i>Najpierw Margot, potem Anne.</i>

111
00:12:23,750 --> 00:12:26,750
<i>Strażniczki SS z obozu Bergen-Belsen</i>

112
00:12:26,833 --> 00:12:29,833
<i>były tylko trochę starsze od sióstr Frank.</i>

113
00:12:29,916 --> 00:12:32,750
<i>To młode dziewczyny,</i>
<i>które stały się oprawcami,</i>

114
00:12:32,833 --> 00:12:35,666
<i>a najbardziej zaciekła była Irma Grese.</i>

115
00:12:36,333 --> 00:12:38,208
<i>Później skazano ją na śmierć</i>

116
00:12:38,291 --> 00:12:41,375
<i>w procesie przeciwko grupie esesmanów</i>

117
00:12:41,458 --> 00:12:45,125
<i>pojmanych przez te same siły brytyjskie,</i>
<i>które uwolniły obóz</i>

118
00:12:46,000 --> 00:12:49,166
<i>15 kwietnia 1945 roku.</i>

119
00:12:50,833 --> 00:12:53,416
<i>Niemcy mieszkający w pobliżu obozów</i>

120
00:12:53,500 --> 00:12:57,083
<i>zostali zmuszeni przez żołnierzy,</i>
<i>którzy wyzwolili Żydów,</i>

121
00:12:57,166 --> 00:12:59,500
<i>aby weszli tam i zobaczyli to,</i>

122
00:12:59,583 --> 00:13:02,916
<i>na istnienie czego zawsze przymykali oczy.</i>

123
00:13:04,791 --> 00:13:09,208
<i>Strażnicy z Bergen-Belsen</i>
<i>zostali zmuszeni przez brytyjskie wojsko</i>

124
00:13:09,291 --> 00:13:12,916
<i>do zbierania ciał swoich ofiar</i>
<i>gołymi rękami</i>

125
00:13:13,000 --> 00:13:15,333
<i>i wrzucania ich do zbiorowych mogił.</i>

126
00:13:25,083 --> 00:13:30,166
<i>W tym miejscu pochowano 23 200 osób.</i>

127
00:13:33,291 --> 00:13:36,583
NIE WIEM,
JAK WYGLĄDAŁ TWÓJ OSTATNI DZIEŃ ŻYCIA.

128
00:13:36,666 --> 00:13:40,750
WCIĄŻ MIAŁAŚ NADZIEJĘ?
#ZBIOROWEMOGIŁY #ZAGŁADA

129
00:13:43,333 --> 00:13:46,541
<i>Nikt nie wie,</i>
<i>gdzie pochowano dwie siostry.</i>

130
00:13:47,208 --> 00:13:51,708
<i>Skończyły tak samo jak inne ofiary,</i>
<i>w zbiorowej mogile.</i>

131
00:13:58,625 --> 00:14:02,875
<i>Pozostały po nich</i>
<i>tylko nazwiska na czarnym kamieniu.</i>

132
00:14:11,791 --> 00:14:15,458
TUTAJ TWOJE ŻYCIE SIĘ SKOŃCZYŁO,
A ZACZYNA SIĘ MOJA PODRÓŻ.

133
00:14:15,541 --> 00:14:21,791
SZUKAM ODPOWIEDZI,
GŁOSÓW TYCH, KTÓRZY PRZETRWALI. #ŚWIADEK

134
00:14:23,750 --> 00:14:26,458
Gdy jechali pociągiem do Oświęcimia,

135
00:14:27,375 --> 00:14:30,625
przez sześć czy siedem dni
siedzieli we własnym moczu i kale.

136
00:14:30,708 --> 00:14:33,041
Panował głód i mrok,

137
00:14:33,125 --> 00:14:34,958
a do tego odór.

138
00:14:35,041 --> 00:14:37,708
Zanim dotarli do Oświęcimia,

139
00:14:37,791 --> 00:14:39,708
wyglądali jak śmieci,

140
00:14:40,500 --> 00:14:43,791
a z wyrzucaniem śmieci
nie miano żadnego problemu.

141
00:14:45,708 --> 00:14:47,208
Wyglądali jak kupa gnoju,

142
00:14:47,291 --> 00:14:50,875
więc nie było problemu,
żeby spuścić ich do kanału.

143
00:14:55,833 --> 00:14:59,208
<i>Gdyby Anne przeżyła, miałaby teraz 90 lat.</i>

144
00:15:00,125 --> 00:15:04,333
<i>Może jej wzrok i twarz byłyby podobne</i>
<i>do tych kobiet,</i>

145
00:15:04,416 --> 00:15:07,500
<i>które wciąż są dumne z tego, że przeżyły.</i>

146
00:15:09,541 --> 00:15:11,333
Nie czuję nienawiści.

147
00:15:11,416 --> 00:15:15,458
Właściwie to nauczyłam się kochać ludzi.

148
00:15:15,541 --> 00:15:18,000
Ale nienawidzę nazistów.

149
00:15:18,083 --> 00:15:22,250
Nigdy im nie wybaczę tego,
co robili dzieciom,

150
00:15:22,958 --> 00:15:25,125
które trafiły do komór gazowych.

151
00:15:27,625 --> 00:15:30,708
URODZONA 16 LISTOPADA 1939 ROKU,
DEPORTOWANA 3 MAJA 1944 ROKU

152
00:15:33,291 --> 00:15:38,291
Moje dzieci to zemsta na nazistach,

153
00:15:38,375 --> 00:15:41,541
a wnuki i prawnuki

154
00:15:41,625 --> 00:15:44,458
to sposób na zagranie im na nosach.

155
00:15:54,708 --> 00:15:57,958
Dla wielu te wspomnienia
składały się z tajemnic,

156
00:15:58,666 --> 00:16:01,708
długiego milczenia albo półsłowek,

157
00:16:01,791 --> 00:16:04,291
żeby chronić potomnych

158
00:16:04,375 --> 00:16:07,666
przed wspomnieniami,
które były zbyt brutalne.

159
00:16:09,041 --> 00:16:11,541
A jednak te wspomnienia zostały przekazane

160
00:16:11,625 --> 00:16:14,666
ich dzieciom, wnukom i prawnukom,

161
00:16:14,750 --> 00:16:18,375
jak gdyby każde pokolenie
potrzebowało odnaleźć nowy głos.

162
00:16:19,333 --> 00:16:21,875
Jako mała dziewczynka nie rozumiałam,

163
00:16:21,958 --> 00:16:27,208
co spotkało tak wielką grupę ludzi,
w tym moich dziadków.

164
00:16:27,291 --> 00:16:29,625
Potem usłyszeliśmy historię Anne Frank.

165
00:16:30,166 --> 00:16:33,875
Nagle pojawiła się dziewczynka,

166
00:16:34,791 --> 00:16:38,083
w której mogłam rozpoznać siebie

167
00:16:38,833 --> 00:16:43,000
i wtem historia ta
stała się dla mnie zbyt prawdziwa.

168
00:16:44,250 --> 00:16:45,916
Przestraszyłam się.

169
00:16:47,041 --> 00:16:48,541
<i>Tragedia Arianny,</i>

170
00:16:48,625 --> 00:16:51,375
<i>która przeżyła</i>
<i>cztery obozy koncentracyjne,</i>

171
00:16:51,958 --> 00:16:55,291
<i>odcisnęła się też na trwałe</i>
<i>na przedramieniu Lorenza.</i>

172
00:16:55,958 --> 00:17:01,708
Postanowiłem zrobić sobie tatuaż
po przeczytaniu jej książki.

173
00:17:01,791 --> 00:17:05,708
Poczułem dużą bliskość
względem jej historii

174
00:17:05,791 --> 00:17:11,083
i że jestem fizycznie związany z tym,
co stało się z moją babcią.

175
00:17:30,083 --> 00:17:33,875
<i>Głosy członków jej rodziny,</i>
<i>którzy zniknęli w obozach,</i>

176
00:17:33,958 --> 00:17:37,500
<i>wybrzmiewają teraz w muzyce Franceski.</i>

177
00:17:40,416 --> 00:17:44,250
Jestem Żydówką, tak jak moja mama,
a ojciec jest katolikiem.

178
00:17:44,958 --> 00:17:47,875
Ponad 40 moich krewnych

179
00:17:47,958 --> 00:17:51,416
nigdy nie wróciło z obozów.

180
00:17:51,500 --> 00:17:56,166
Wierzę, że dorastanie z tą świadomością

181
00:17:56,250 --> 00:18:00,375
ukształtowało mnie taką, jaką jestem.

182
00:18:01,291 --> 00:18:04,291
Pamiętam, że miałam straszny kryzys
w podstawówce,

183
00:18:04,375 --> 00:18:07,416
gdy zaczęłam uczyć się historii
w wieku siedmiu lat.

184
00:18:08,291 --> 00:18:13,333
Zrozumiałam, że ta sprawa
dotyczy mnie i mojej rodziny

185
00:18:14,791 --> 00:18:18,916
i pokazuje, do czego zdolni są ludzie.

186
00:18:24,375 --> 00:18:27,125
Gdybym urodziła się 65 lat wcześniej,

187
00:18:28,125 --> 00:18:30,375
pewnie byłabym jedną z ofiar.

188
00:18:30,458 --> 00:18:33,458
GDAŃSK, POLSKA, 1928

189
00:18:33,541 --> 00:18:36,500
DEPORTOWANA Z PARYŻA W 1944 ROKU
WRAZ Z MATKĄ

190
00:18:36,583 --> 00:18:40,375
OBOZY KONCENTRACYJNE: DRANCY,
AUSCHWITZ-BIRKENAU I BERGEN-BELSEN

191
00:18:46,791 --> 00:18:49,041
Wszystko może pomóc przetrwać.

192
00:18:49,708 --> 00:18:51,833
Recytowanie wierszy z pamięci,

193
00:18:52,666 --> 00:18:55,250
wymienianie przepisów kulinarnych

194
00:18:55,333 --> 00:18:58,291
czy śpiewanie piosenek Edith Piaf.

195
00:19:15,833 --> 00:19:19,458
Włosi śpiewali piosenkę „Mamma” i płakali.

196
00:19:19,541 --> 00:19:23,333
Płakali podczas śpiewania,
ale to było miłe.

197
00:19:37,000 --> 00:19:39,416
To był nasz opór.

198
00:19:40,541 --> 00:19:43,666
<i>Sarah została aresztowana</i>
<i>podczas największego najazdu</i>

199
00:19:43,750 --> 00:19:48,500
<i>na Francję, który miał miejsce</i>
<i>16 i 17 lipca 1942 roku.</i>

200
00:19:49,333 --> 00:19:53,083
<i>Tysiące Żydów zamknięto</i>
<i>w Zimowym Velodromie w Paryżu.</i>

201
00:19:53,708 --> 00:19:56,375
<i>A jednak Sarah stamtąd uciekła.</i>

202
00:19:56,458 --> 00:20:00,750
<i>Przez dwa lata ukrywała się z matką</i>
<i>w stolicy.</i>

203
00:20:01,333 --> 00:20:05,375
<i>Później, podobnie jak Anne,</i>
<i>aresztowano ją.</i>

204
00:20:05,958 --> 00:20:09,541
<i>Anne miała 15 lat i była o rok starsza.</i>

205
00:20:09,625 --> 00:20:12,875
Pewnego dnia znajomy mojej matki
spytał mnie:

206
00:20:12,958 --> 00:20:16,625
„Wiesz, że w mojej chacie

207
00:20:16,708 --> 00:20:21,708
ukrywa się Holenderka o imieniu Anne?”.

208
00:20:22,875 --> 00:20:25,750
Dziewczyna stała przy drzwiach.

209
00:20:26,458 --> 00:20:30,541
Usłyszała, co powiedział mój znajomy
i uśmiechnęła się do mnie.

210
00:20:30,625 --> 00:20:35,041
Odwróciła głowę
i uśmiechnęła się nieśmiało.

211
00:20:36,500 --> 00:20:38,500
Była już bardzo wychudzona,

212
00:20:38,583 --> 00:20:42,416
ale miała uroczy uśmiech.

213
00:20:49,750 --> 00:20:52,833
OBOJĘTNOŚĆ

214
00:20:53,416 --> 00:20:54,750
POMNIK SHOAH
MEDIOLAN, WŁOCHY

215
00:20:54,833 --> 00:20:56,583
Nieszczęście w Bergen-Belsen

216
00:20:56,666 --> 00:20:59,833
rozpoczęło się
wraz z ewakuacją obozów na Wschodzie,

217
00:20:59,916 --> 00:21:03,375
zwłaszcza obozów Auschwitz-Birkenau.

218
00:21:03,458 --> 00:21:07,500
Od listopada 1944 roku

219
00:21:07,583 --> 00:21:11,916
tysiące ludzi zaczęło znajdować się
w miejscu, w którym tyfus

220
00:21:12,000 --> 00:21:17,083
zaczął w pewnym sensie
pełnić tę samą funkcję, co komory gazowe.

221
00:21:17,166 --> 00:21:19,750
Ludzie umierali, w okropnych warunkach.

222
00:21:19,833 --> 00:21:21,166
HISTORYK

223
00:21:21,250 --> 00:21:25,708
Nazistom pozostawało tylko wykopać
zbiorowe mogiły,

224
00:21:25,791 --> 00:21:28,000
czym zajmowali się sami więźniowie.

225
00:21:28,083 --> 00:21:34,000
Wrzucano do nich ciała i problem znikał.

226
00:21:40,625 --> 00:21:42,875
Dziś pokoje w sekretnej kryjówce

227
00:21:42,958 --> 00:21:48,291
przy ulicy Prinsengracht 263
w Amstetrdamie świecą pustką,

228
00:21:48,375 --> 00:21:50,958
aby uczcić sześć milionów ofiar nazistów.

229
00:21:53,458 --> 00:21:58,916
Ojciec Anne, jedyny ocalały
z ośmiu osób, które tu przebywały,

230
00:21:59,000 --> 00:22:00,541
chciał, aby pozostały puste.

231
00:22:06,083 --> 00:22:10,833
A jednak jesteśmy w pokoju Anne,
który wygląda tak, jak w 1942 roku

232
00:22:10,916 --> 00:22:13,125
i widzimy ślady po niej.

233
00:22:13,583 --> 00:22:16,125
Sobota, 11 lipca 1942 roku.

234
00:22:17,250 --> 00:22:18,708
„Najdroższa Kitty,

235
00:22:18,791 --> 00:22:21,958
Przybudówka
to idealne miejsce na kryjówkę.

236
00:22:22,041 --> 00:22:23,833
Może jest wilgotna i krzywa,

237
00:22:23,916 --> 00:22:28,208
ale w całym Amsterdamie nie ma
bardziej komfortowego ukrycia.

238
00:22:28,291 --> 00:22:30,541
A nawet i w całej Holandii”.

239
00:22:32,291 --> 00:22:36,125
Nastolatka przez dwa lata
dzieliła swój pokój

240
00:22:36,208 --> 00:22:39,958
z jednym z gości w domu,
panem Pfefferem,

241
00:22:40,041 --> 00:22:44,666
dentystą po pięćdziesiątce,
z którym nigdy się nie dogadywała.

242
00:22:45,875 --> 00:22:49,666
Dwa łóżka zwrócone ku sobie i biurko.

243
00:22:51,416 --> 00:22:56,250
Na marzenia zostają tylko ściany.

244
00:23:02,750 --> 00:23:06,666
<i>Deanne Durbin, Ginger Rogers</i>
<i>i Greta Garbo w </i>Ninotczce,

245
00:23:06,750 --> 00:23:10,541
<i>a także niemieckie gwiazdy filmowa</i>
<i>Heinz Rühmann, Ray Milland,</i>

246
00:23:10,625 --> 00:23:12,750
<i>a także inna pasja Anne,</i>

247
00:23:12,833 --> 00:23:16,875
<i>Sonja Henie, norweska mistrzyni świata</i>
<i>w łyżwiarstwie.</i>

248
00:23:17,583 --> 00:23:21,916
<i>Fragmenty życia innych ludzi,</i>
<i>które wprowadzały trochę fantazji.</i>

249
00:23:22,333 --> 00:23:25,208
<i>Anne patrzy na ubrania i fryzury.</i>

250
00:23:25,875 --> 00:23:27,958
<i>Ma zdjęcie</i>
<i>holenderskiej rodziny królewskiej</i>

251
00:23:28,041 --> 00:23:32,125
<i>i portret młodej Elżbiety,</i>
<i>przyszłej królowej Anglii.</i>

252
00:23:32,208 --> 00:23:34,000
<i>To malutki świat,</i>

253
00:23:34,083 --> 00:23:39,333
<i>który jest jest całym życiem</i>
<i>od 6 lipca 1942 roku,</i>

254
00:23:39,875 --> 00:23:43,958
<i>kiedy rodzina Franków trafiła</i>
<i>do tajnej kryjówki.</i>

255
00:23:45,250 --> 00:23:50,333
<i>Frankowie pochodzili z Frankfurtu</i>
<i>i opuścili Niemcy w 1933 roku,</i>

256
00:23:50,958 --> 00:23:53,041
<i>gdy Hitler doszedł do władzy.</i>

257
00:23:53,125 --> 00:23:58,291
<i>Jednak atmosfera pomiędzy lokalnymi Żydami</i>
<i>i imigrantami</i> <i>zaczęła się robić napięta.</i>

258
00:23:58,375 --> 00:24:02,833
PORTUGALSKA SYNAGOGA
AMSTERDAM

259
00:24:04,916 --> 00:24:08,041
<i>Później pojawiły się pierwsze deportacje</i>

260
00:24:08,541 --> 00:24:10,000
<i>i prawo rasowe.</i>

261
00:24:14,708 --> 00:24:18,708
<i>W 1939 roku Hitler ogłosił propozycję</i>

262
00:24:18,791 --> 00:24:22,041
<i>unicestwienia wszystkich Żydów w Europie.</i>

263
00:24:25,750 --> 00:24:28,208
<i>Żaś 20 stycznia 1942 roku</i>

264
00:24:28,666 --> 00:24:31,291
<i>podczas konferencji w Wannsee w Berlinie</i>

265
00:24:31,916 --> 00:24:35,166
<i>wysoko postawieni naziści</i>
<i>i niemieccy urzędnicy rządowi</i>

266
00:24:35,250 --> 00:24:37,708
<i>zapoczątkowali to, co nazwali</i>

267
00:24:37,791 --> 00:24:41,125
<i>„ostatecznym rozwiązaniem</i>
<i>kwestii żydowskiej”.</i>

268
00:24:41,750 --> 00:24:45,916
CENTRUM PAMIĘCI O HOLOKAUŚCIE
SKOPJE, PÓŁNOCNA MACEDONIA

269
00:24:52,583 --> 00:24:57,541
Tym, co odróżnia Shoah
od innych ludobójstw jest to,

270
00:24:57,625 --> 00:25:02,500
że oprawcą było najbardziej rozwinięte
społeczeństwo wśród cywilizacji Zachodu,

271
00:25:03,416 --> 00:25:08,041
które korzystało ze wszelkich narzędzi
w celu siania zniszczenia.

272
00:25:08,750 --> 00:25:11,083
Po drugie, Niemcy prowadziły ewidencję.

273
00:25:12,208 --> 00:25:16,291
Stąd jest to najbardziej udokumentowane
ludobójstwo w historii.

274
00:25:17,208 --> 00:25:20,833
Po trzecie, tylko Niemcy wpadły na pomysł,

275
00:25:20,916 --> 00:25:24,500
aby zgładzić wszystkich Żydów
na całym świecie.

276
00:25:25,833 --> 00:25:27,750
Ludobójstwo objęło 22 kraje.

277
00:25:28,541 --> 00:25:32,666
Ewoluowało przez 12 lat,
zaś zabójstw dokonywano przez cztery lata.

278
00:25:32,750 --> 00:25:37,250
Nie w gniewie,
lecz w systemowym programie unicestwienia.

279
00:25:37,333 --> 00:25:38,708
WŁOCHY, ROK 1933

280
00:25:38,791 --> 00:25:41,583
DEPORTOWANA Z SAN DANIELLE DEL FRIULI
W ROKU 1944 Z RODZINĄ

281
00:25:41,666 --> 00:25:44,208
OBOZY: RISIERA DI SAN SABBA,
AUSCHWITZ-BIRKENAU,

282
00:25:44,291 --> 00:25:45,750
RAVENSBRUCK I BERGEN-BELSEN

283
00:25:48,416 --> 00:25:51,583
<i>Ariannę aresztowano latem.</i>

284
00:25:52,458 --> 00:25:55,833
<i>Właśnie wtedy</i>
<i>Anne cieszyła się z lądowania w Normandii,</i>

285
00:25:55,916 --> 00:25:59,958
<i>i zamachu grupy Niemców na Hitlera.</i>

286
00:26:01,500 --> 00:26:04,625
<i>Anne była optymistką</i>
<i>i wierzyła, że od października</i>

287
00:26:04,708 --> 00:26:07,541
<i>znów będzie mogła usiąść</i>
<i>przy szkolnej ławce.</i>

288
00:26:07,625 --> 00:26:10,291
<i>Czuła, że zbliża się jej wolność.</i>

289
00:26:10,375 --> 00:26:14,041
<i>Zamiast tego Arianna,</i>
<i>która już straciła swoją,</i>

290
00:26:14,125 --> 00:26:16,916
<i>znalazła się twarzą w twarz z Irmą,</i>

291
00:26:17,000 --> 00:26:21,416
<i>z tą samą urokliwą kobietą,</i>
<i>która miała na sobie mundur</i>

292
00:26:21,500 --> 00:26:23,916
<i>i trzymała w ręku broń.</i>

293
00:26:24,000 --> 00:26:27,083
<i>Arianna miała wtedy zaledwie 11 lat.</i>

294
00:26:27,166 --> 00:26:29,916
Poszłam trochę pobiegać,

295
00:26:30,000 --> 00:26:33,916
ale tuż przed moim blokiem zwolniłam,

296
00:26:34,000 --> 00:26:37,208
ponieważ zbliżało się do mnie

297
00:26:37,291 --> 00:26:40,708
trzech lub czterech
dobrze ubranych nazistów.

298
00:26:41,500 --> 00:26:43,875
Irma Grese była za mną.

299
00:26:44,416 --> 00:26:46,916
Wszyscy się w niej kochali.

300
00:26:48,625 --> 00:26:52,416
Jak to dziecko, nagle się odwróciłam,
bo byłam ciekawa,

301
00:26:52,916 --> 00:26:56,625
a Irma Grese
trzymała wycelowaną we mnie broń.

302
00:26:56,708 --> 00:27:01,000
Wtedy zrozumiałam, że mogę umrzeć.

303
00:27:06,416 --> 00:27:10,166
JAK LUDZIE MOGĄ BYĆ TAK NIELUDZCY?

304
00:27:10,250 --> 00:27:13,791
NIE UMIEM WYOBRAZIĆ SOBIE TEGO CIERPIENIA
#ODWAGA #WYTRWAŁOŚĆ

305
00:27:24,750 --> 00:27:27,541
Jeśli nie jesteś sam,
łatwiej jest przetrwać.

306
00:27:28,666 --> 00:27:31,208
Dobrze mieć siostrę, która ci pomoże.

307
00:27:31,750 --> 00:27:35,500
Matka była w stanie oddać życie
za łyżkę zupy.

308
00:27:35,958 --> 00:27:39,125
Dobrze mieć przyjaciela,
który nauczy cię kraść chleb

309
00:27:39,208 --> 00:27:41,458
z kieszeni kogoś, kto umiera.

310
00:27:42,791 --> 00:27:45,166
W obozie to nie był grzech.

311
00:27:45,625 --> 00:27:48,041
Tam trzeba było szybko dorosnąć,

312
00:27:48,583 --> 00:27:53,041
nauczyć się dyscypliny, przetrwania,
egoizmu i brutalności.

313
00:27:54,500 --> 00:27:57,375
Często przetrwało się
dzięki łutowi szczęścia.

314
00:27:58,166 --> 00:28:01,833
TATIANA I ANDRA BUCCI
FIUME, WŁOCHY, LATA 1937 I 1939

315
00:28:01,916 --> 00:28:05,041
DEPORTOWANE W ROKU 1944
WRAZ Z RODZINĄ

316
00:28:05,125 --> 00:28:08,333
OBOZY: RISIERA DI SAN SABBA
I AUSCHWITZ-BIRKENAU

317
00:28:08,416 --> 00:28:11,541
Pamiętam, jak przyszedł pewien mężczyzna,

318
00:28:11,625 --> 00:28:13,416
mógł to być Mengele,

319
00:28:13,500 --> 00:28:17,166
któy spytał, czy chcemy iść do mamy.

320
00:28:18,625 --> 00:28:23,208
<i>Joseph Mengele,</i>
<i>zwany w Oświęcimiu </i>jako <i>Anioł Śmierci,</i>

321
00:28:23,291 --> 00:28:26,625
<i>był odpowiedzialny za dzieci</i>

322
00:28:26,708 --> 00:28:30,083
<i>i eksperymentował głównie na bliźniętach.</i>

323
00:28:30,166 --> 00:28:34,250
<i>Andra i Tatiana</i>
<i>miały po cztery i sześć lat.</i>

324
00:28:34,333 --> 00:28:37,291
<i>Pewnego dnia</i>
<i>ustawiono je w kolejce przed barakiem.</i>

325
00:28:37,375 --> 00:28:40,791
<i>Były siostrami,</i>
<i>ale wzięto je za bliźniaczki.</i>

326
00:28:41,250 --> 00:28:43,416
<i>Dlatego wciąż żyły.</i>

327
00:28:43,500 --> 00:28:47,875
<i>Ich kuzyn, Sergio,</i>
<i>również stał w tej kolejce.</i>

328
00:28:47,958 --> 00:28:52,083
Szalony lekarz z Neengamme,
który przeprowadził jakieś eksperymenty

329
00:28:52,166 --> 00:28:55,916
związane z gruźlicą i węzłami chłonnymi
na dorosłych,

330
00:28:56,000 --> 00:29:01,625
postanowił, że
poeksperymentuje na dzieciach.

331
00:29:01,708 --> 00:29:04,166
Poprosił Mengelego o te dzieci.

332
00:29:09,916 --> 00:29:14,000
<i>Jeden ze strażników,</i>
<i>który się do nich przywiązał, ostrzegł je.</i>

333
00:29:14,458 --> 00:29:16,333
<i>„Gdy każą wam wystąpić,</i>

334
00:29:16,416 --> 00:29:19,250
<i>nie róbcie tego,</i>
<i>jeśli chcecie ujrzeć matki”.</i>

335
00:29:19,916 --> 00:29:23,166
Ostrzegaliśmy Sergia, aby tego nie robił,
ale nie posłuchał.

336
00:29:23,250 --> 00:29:25,291
Dwadzieścioro dzieci,

337
00:29:25,375 --> 00:29:29,583
po 10 chłopców i dziewczynek,
wystąpiło z szeregu.

338
00:29:31,083 --> 00:29:35,333
Gdy myślę o tym, że odszedł, wierząc,
że spotka się z mamą,

339
00:29:35,416 --> 00:29:40,666
a zamiast tego poszedł na śmierć
w swoje siódme urodziny,

340
00:29:40,750 --> 00:29:46,708
nadal czuję taki ciężar na sercu,
którego nie sposób opisać.

341
00:29:50,625 --> 00:29:52,208
Dlaczego Żydzi?

342
00:29:52,291 --> 00:29:55,583
Hitler chciał stworzyć rasę panów,

343
00:29:56,666 --> 00:29:58,291
i był przekonany,

344
00:29:58,375 --> 00:30:01,083
że światem muszą rządzić najsilniejsi,

345
00:30:01,916 --> 00:30:04,916
a jeśli nie rządzą, to będą osłabiani.

346
00:30:08,000 --> 00:30:11,583
<i>Otto Frank</i>
<i>od miesięcy przygotowywał kryjówkę</i>

347
00:30:11,666 --> 00:30:14,666
<i>na tyłach swojej fabryki pektyn</i>
<i>i przypraw.</i>

348
00:30:14,750 --> 00:30:18,125
Otto Frank kilkakrotnie próbował
uzyskać wizę

349
00:30:18,208 --> 00:30:21,375
dla siebie i rodziny,
żeby wyjechać z Holandii,

350
00:30:22,041 --> 00:30:24,708
na przykład do USA,
ale nigdy się nie udało.

351
00:30:25,250 --> 00:30:29,875
Piątego lipca 1942 roku

352
00:30:29,958 --> 00:30:34,958
Margot została wezwana
do obozu pracy w Niemczech.

353
00:30:35,041 --> 00:30:38,250
Gdyby w ciągu dwóch lub trzech dni

354
00:30:38,333 --> 00:30:41,833
nie stawiła się na komisariacie,
przyjechałaby po nią policja.

355
00:30:43,875 --> 00:30:47,375
<i>Anne i jej rodzice uciekali bez walizek.</i>

356
00:30:48,625 --> 00:30:52,916
<i>Ich piersi zdobiła żółta gwiazda,</i>
<i>czyli piętno niesławy.</i>

357
00:30:53,625 --> 00:30:57,250
Z jednej strony mamy wstydliwą liczbę,
która oznacza,

358
00:30:57,333 --> 00:31:02,916
że 75% populacji Żydów
w Holandii deportowano i zgładzono.

359
00:31:03,000 --> 00:31:06,791
To zdecydowanie najwyższy procent
wśród krajów Europy Zachodniej.

360
00:31:08,875 --> 00:31:11,333
Z drugiej strony mamy kraj i miasto,

361
00:31:11,416 --> 00:31:16,583
w których transport publiczny
podjął strajk w lutym 1941 roku,

362
00:31:16,666 --> 00:31:19,833
z powodu tego, co uczyniono
Żydom w Amsterdamie.

363
00:31:22,666 --> 00:31:24,583
To jedyny przykład

364
00:31:25,625 --> 00:31:27,333
w całej Europie,

365
00:31:27,833 --> 00:31:29,916
który był znakiem oporu

366
00:31:30,000 --> 00:31:34,250
niewiarygodnie odważnych, zwykłych ludzi.

367
00:31:36,791 --> 00:31:40,791
<i>Gdy naziści postanowili</i>
<i>fizycznie wyeliminować Żydów,</i>

368
00:31:40,875 --> 00:31:45,125
<i>zaprojektowali obozy</i>
<i>służące wyłącznie do eksterminacji</i>

369
00:31:45,208 --> 00:31:48,958
<i>wszystkich mieszkańców gett</i>
<i>w Europie Wschodniej.</i>

370
00:31:49,875 --> 00:31:53,041
Żydzi w Europie Zachodniej
byli w innej sytuacji.

371
00:31:53,541 --> 00:31:57,791
Tam było zbyt mało Żydów,
by zakładać getta, jak na Wschodzie.

372
00:31:57,875 --> 00:32:02,250
Dlatego naziści opracowali inną strategię.

373
00:32:02,333 --> 00:32:07,583
Organizowali naloty
przy współpracy miejscowej ludności.

374
00:32:07,666 --> 00:32:11,958
Zbudowali wtedy obozy przejściowe.

375
00:32:12,041 --> 00:32:16,583
Ostatecznym celem był tylko jeden obóz.

376
00:32:16,666 --> 00:32:20,541
Miejsce stworzone do zabijania Żydów,

377
00:32:20,625 --> 00:32:24,958
w którym mała część z nich miała pracować,

378
00:32:25,041 --> 00:32:29,916
jak gdyby chciano
nieco opóźnić ich śmierć.

379
00:32:30,541 --> 00:32:34,583
Jedynymi ludźmi,
którzy czasem się z nimi mieszali

380
00:32:34,666 --> 00:32:36,458
byli Sinti i Romowie.

381
00:32:37,541 --> 00:32:40,166
@KATERINAKAT JECHAŁA
Z WESTERBORK W HOLANDII

382
00:32:40,250 --> 00:32:41,666
DO BERGEN-BELSEN W NIEMCZECH

383
00:32:43,875 --> 00:32:50,083
OBÓZ WESTERBORK
HOLANDIA

384
00:32:50,166 --> 00:32:53,291
<i>Europa płonęła.</i>

385
00:32:53,875 --> 00:32:58,625
<i>Ale wieści o głodzie, wojnie i nalotach</i>
<i>docierały do ludzi w domach,</i>

386
00:32:59,166 --> 00:33:02,750
<i>w których prowadzili powolne, ciche życie.</i>

387
00:33:06,083 --> 00:33:09,208
<i>Anne pisze do Kitty,</i>
<i>jak udaje się jej zabić nudę,</i>

388
00:33:09,291 --> 00:33:13,041
<i>przeżyć dłużące się godziny</i>
<i>i mieszkać z innymi,</i>

389
00:33:13,125 --> 00:33:17,458
<i>a także o zazdrości o siostrę</i>
<i>i kłótniach z mamą.</i>

390
00:33:19,208 --> 00:33:22,125
Poniedziałek, 28 września 1942 roku.

391
00:33:22,833 --> 00:33:23,916
<i>„Najdroższa Kitty,</i>

392
00:33:24,708 --> 00:33:29,791
<i>oni krytykują wszystko,</i>
<i>co ze mną związane.</i>

393
00:33:29,875 --> 00:33:34,041
<i>Moje zachowanie, osobowość,</i>
<i>maniery, każdy centymetr ciała,</i>

394
00:33:34,125 --> 00:33:36,291
<i>od stóp do głów.</i>

395
00:33:36,375 --> 00:33:38,833
<i>Jestem tematem plotek i debat”.</i>

396
00:33:39,958 --> 00:33:43,208
<i>Mówi się, że aby dorosnąć,</i>
<i>trzeba zabić ojca i matkę.</i>

397
00:33:44,458 --> 00:33:47,458
<i>Anne to robi, jak wszyscy jej rówieśnicy.</i>

398
00:33:48,500 --> 00:33:52,375
<i>Buntuje się, odmawia i krytykuje.</i>

399
00:33:52,458 --> 00:33:54,916
<i>Jest słodka, ironiczna i zabawna.</i>

400
00:33:55,625 --> 00:34:00,333
To mądra nastolatka
i żywa dziewczyna, ciekawa świata.

401
00:34:00,416 --> 00:34:04,375
Jest pełna ambicji, uczuć,
miłości i wyobraźni.

402
00:34:04,458 --> 00:34:06,083
PSYCHOLOŻKA ETNICZNA

403
00:34:06,166 --> 00:34:09,958
Sytuacja uwięzienia,
w której się znalazła,

404
00:34:10,041 --> 00:34:14,250
rozwijała jej inteligencję
i zdolność myślenia.

405
00:34:14,833 --> 00:34:16,458
Była uradowana,

406
00:34:16,541 --> 00:34:19,250
gdy dostała parę czerwonych butów
od Miepa,

407
00:34:19,333 --> 00:34:22,750
jeden z czterech pracowników jej ojca,

408
00:34:22,833 --> 00:34:25,583
który pomagał przetrwać
ludziom w kryjówce.

409
00:34:25,666 --> 00:34:30,791
To Miep zachował pamiętnik dziewczyny
po jej aresztowaniu.

410
00:34:31,708 --> 00:34:36,416
Anne uczy się, pochłania książki,
a jej nastrój często się zmienia.

411
00:34:37,625 --> 00:34:40,291
W pewnym momencie
ironizuje z powodu siniaków

412
00:34:40,375 --> 00:34:43,625
na czołach bliskich,
którzy nie mogą się przyzwyczaić

413
00:34:43,708 --> 00:34:46,166
do wielkości drzwi obrotowych,

414
00:34:47,333 --> 00:34:51,708
a za chwilę rozpaczliwie pragnie
przyszłości dla najbliższych.

415
00:34:52,625 --> 00:34:56,791
Widzę ją w tekstach, które napisała.

416
00:34:57,416 --> 00:35:03,458
Czasami widzę w niej młodą,
zabawną dziewczynę,

417
00:35:03,541 --> 00:35:06,625
zaś w niektórych momentach jest osobą,

418
00:35:06,708 --> 00:35:10,541
z którą nigdy bym się nie zaprzyjaźnił.

419
00:35:10,625 --> 00:35:14,333
W niektórych momentach
jestem pod wrażeniem tego,

420
00:35:14,416 --> 00:35:18,750
jak opisała swoje otoczenie
oraz sytuację polityczną

421
00:35:18,833 --> 00:35:23,250
i rozumie, co dzieje się w społeczeństwie.

422
00:35:23,333 --> 00:35:27,583
Ten widok z kryjówki,

423
00:35:27,666 --> 00:35:31,500
z tej przybudówki, na świat zewnętrzny,
naprawdę robi wrażenie.

424
00:35:34,916 --> 00:35:37,916
<i>Piątek, 9 października 1942 roku.</i>

425
00:35:39,625 --> 00:35:40,833
<i>„Najdroższa Kitty,</i>

426
00:35:41,875 --> 00:35:44,416
<i>nasi żydowscy przyjaciele i znajomi</i>

427
00:35:44,500 --> 00:35:46,875
<i>są tłumnie wywożeni.</i>

428
00:35:48,916 --> 00:35:51,416
<i>Gestapo brutalnie ich traktuje</i>

429
00:35:52,041 --> 00:35:55,541
<i>i wywozi wagonami dla bydła</i>
<i>do Westerbork.</i>

430
00:35:56,375 --> 00:35:59,750
<i>Ci ludzie nie mają co jeść i pić.</i>

431
00:36:00,375 --> 00:36:03,291
<i>Woda jest dostępna tylko godzinę dziennie.</i>

432
00:36:03,375 --> 00:36:05,750
<i>Mają tylko jedną toaletę i zlew</i>

433
00:36:05,833 --> 00:36:07,958
<i>na kilka tysięcy ludzi.</i>

434
00:36:09,333 --> 00:36:11,416
<i>Skoro w Holandii jest tak źle,</i>

435
00:36:11,500 --> 00:36:15,041
<i>to jak musi być w odległych</i>
<i>i niecywilizowanych miejscach,</i>

436
00:36:15,125 --> 00:36:17,333
<i>do których wysyłają ich Niemcy?</i>

437
00:36:18,833 --> 00:36:21,833
<i>Musimy założyć,</i>
<i>że większość z nich jest mordowana.</i>

438
00:36:23,416 --> 00:36:26,416
<i>Według angielskiego radia są zagazowywani.</i>

439
00:36:27,791 --> 00:36:30,208
<i>Może to najszybszy sposób na śmierć.</i>

440
00:36:31,250 --> 00:36:33,083
<i>Czuję się okropnie”.</i>

441
00:36:38,625 --> 00:36:42,083
<i>Anne i jej rodzina opuszczą Westerbork</i>

442
00:36:42,166 --> 00:36:44,708
<i>ostatnim transportem</i>
<i>jadącym do Oświęcimia</i>

443
00:36:44,791 --> 00:36:47,666
<i>trzeciego września 1944 roku.</i>

444
00:36:51,166 --> 00:36:56,416
MIEJSCE PAMIĘCI W WESTERBORK
HOLANDIA

445
00:37:16,333 --> 00:37:21,333
KAŻDY KAMIEŃ SYMBOLIZUJE JEDNĄ OFIARĘ:
ŻYDA, ROMA, PARTYZANTA.

446
00:37:21,416 --> 00:37:25,583
OZNACZAJĄ 102 000 ODEBRANYCH ŻYĆ.
#PRZEŚLADOWANIE #OPÓR

447
00:37:35,625 --> 00:37:38,750
Pamiętam, że bawiliśmy się śnieżkami,

448
00:37:38,833 --> 00:37:42,083
ale zawsze otaczała nas śmierć.

449
00:37:42,166 --> 00:37:46,416
W obozie, wśród naszych baraków,

450
00:37:46,500 --> 00:37:50,375
leżały stosy ciał.

451
00:37:50,458 --> 00:37:53,583
Widok tych trupów,

452
00:37:53,666 --> 00:37:57,666
które próbowano wepchnąć do baraku,

453
00:37:57,750 --> 00:38:01,333
stał się dla nas czymś normalnym.

454
00:38:03,875 --> 00:38:06,750
KATERINAKAT BYŁA W PODRÓŻY
DO PRAGI W REPUBLICE CZESKIEJ

455
00:38:06,833 --> 00:38:08,958
Z WESTERBORK W HOLANDII.

456
00:38:16,750 --> 00:38:22,000
ŻYDZI

457
00:38:22,083 --> 00:38:24,333
PRAGA, CZECHOSŁOWACJA, ROK 1928

458
00:38:24,416 --> 00:38:26,666
DEPORTOWANA Z RODZINĄ W ROKU 1941

459
00:38:26,750 --> 00:38:31,041
OBOZY: TEREZIN, AUSCHWITZ-BIRKENAU,
FREIBERG I MAUTHAUSEN

460
00:38:31,833 --> 00:38:36,708
<i>Kiedy policja zapukała do drzwi Helgi,</i>
<i>był 4 grudnia 1941 roku.</i>

461
00:38:37,958 --> 00:38:41,541
<i>Na zewnątrz Mołdawa płynęła w ciszy.</i>

462
00:38:42,291 --> 00:38:43,666
<i>Było już ciemno.</i>

463
00:38:45,958 --> 00:38:49,541
<i>Dla Żydów w Pradze</i>
trwała już godzina policyjna.

464
00:38:50,458 --> 00:38:53,375
<i>W jej domu panował jednak wielki chaos.</i>

465
00:38:53,458 --> 00:38:55,500
<i>Wszyscy szykowali się do wyjścia.</i>

466
00:38:55,583 --> 00:38:58,166
<i>Rozkaz transportu</i>
<i>zawsze przychodził w nocy.</i>

467
00:38:59,666 --> 00:39:01,833
<i>Helga miała 12 lat, tak jak Anne.</i>

468
00:39:02,916 --> 00:39:05,583
<i>Obie były ofiarami prawa rasowego.</i>

469
00:39:05,666 --> 00:39:07,875
<i>Już wcześniej zostały wyrzucone ze szkoły,</i>

470
00:39:07,958 --> 00:39:11,333
<i>a Anne musiała opuścić</i>
<i>instytut Montessori.</i>

471
00:39:11,416 --> 00:39:14,583
Mój pierwszy rysunek powstał w Terezínie

472
00:39:14,666 --> 00:39:18,166
i przedstawiał dzieci lepiące bałwana.

473
00:39:18,833 --> 00:39:22,500
Oczywiście było to dalekie od prawdy,

474
00:39:22,583 --> 00:39:26,041
bo w Terezínie nie mogliśmy tego robić.

475
00:39:26,125 --> 00:39:30,125
To było raczej
wspomnienie z mojego dzieciństwa.

476
00:39:30,208 --> 00:39:37,000
W ten czy inny sposób
udało mi się go potajemnie przekazać

477
00:39:37,083 --> 00:39:40,208
mojemu tacie, który powiedział:
„Rysuj, co widzisz”.

478
00:39:40,291 --> 00:39:43,583
Zaczęłam więc rysować
swoje życie w Terezínie.

479
00:39:44,125 --> 00:39:51,125
Ten bałwan był moim pierwszym rysunkiem,
jaki wykonałam w Terezínie,

480
00:39:51,208 --> 00:39:55,416
ale też mój ostatni rysunek
jako małej dziewczynki.

481
00:40:12,833 --> 00:40:16,208
SKĄD CZERPAĆ SIŁĘ? JAK SIĘ PRYZWYCZAIĆ?

482
00:40:16,291 --> 00:40:19,750
CZY JA BYM UMIAŁA TO ZROBIĆ?
#BUNT #WYOBRAŹNIA

483
00:40:22,833 --> 00:40:24,791
Kazali nam ciągle się bawić.

484
00:40:24,875 --> 00:40:28,625
Musieliśmy śpiewać po niemiecku.

485
00:40:31,666 --> 00:40:34,500
„Pokaż stopy, pokaż buty”.

486
00:40:34,583 --> 00:40:36,791
Stopy mnie już bolały

487
00:40:36,875 --> 00:40:39,958
Nie miałem środków ani rodziny,
Tylko ja nie mam polubień.

488
00:40:40,458 --> 00:40:44,958
Nie chciałam śpiewać po niemiecku
i robić karuzeli.

489
00:40:45,041 --> 00:40:47,583
Również dlatego, że mama stała na zewnątrz

490
00:40:48,583 --> 00:40:50,500
i być może czekała na posiłek.

491
00:40:50,583 --> 00:40:53,916
Kapo mocno mnie biczował,

492
00:40:54,000 --> 00:40:57,791
bo krzyczała do mnie „Śpiewaj i się kręć”.

493
00:40:58,541 --> 00:41:04,458
Miałam posiniaczone nogi,
bo ich bicze zrobione były z gumy,

494
00:41:05,166 --> 00:41:06,958
a w środku miały żelazny drut.

495
00:41:07,041 --> 00:41:09,708
Chciałbym zagrać...

496
00:41:11,708 --> 00:41:13,291
ale nie w tym obozie.

497
00:41:13,916 --> 00:41:16,291
Bawiliśmy z wszami.

498
00:41:18,125 --> 00:41:24,000
Na samą myśl mam ochotę
podrapać się po głowie.

499
00:41:24,083 --> 00:41:28,458
Było nas może pięć czy sześć,
każda z nas brała swoją wesz

500
00:41:28,541 --> 00:41:33,041
i kładła pięć centymetrów
od rąbka sukienki.

501
00:41:33,125 --> 00:41:36,458
Ta, który dotarła do rąbka, wygrywała.

502
00:41:36,541 --> 00:41:39,500
Nie było nic do wygrania,
ale to była nasza zabawa.

503
00:41:40,416 --> 00:41:43,083
Czwartek, 19 listopada 1942 roku.

504
00:41:44,875 --> 00:41:46,333
„Najdroższa Kitty,

505
00:41:47,666 --> 00:41:50,125
to jak dawne polowanie na niewolników.

506
00:41:51,375 --> 00:41:54,750
Nie chcę tego lekceważyć,
gdyż to zbyt tragiczne.

507
00:41:57,833 --> 00:42:00,125
Wieczorami, gdy jest ciemno,

508
00:42:00,208 --> 00:42:05,083
często widzę długie kolejki
dobrych, niewinnych ludzi

509
00:42:05,583 --> 00:42:10,250
idących w towarzystwie płaczących dzieci,

510
00:42:10,916 --> 00:42:15,958
a kilku mężczyzn wydaje im rozkazy
i bije dopóty, dopóki nie upadną.

511
00:42:17,708 --> 00:42:19,125
Nikogo nie oszczędzą”.

512
00:42:19,875 --> 00:42:24,000
Moim zdaniem moralna perspektywa

513
00:42:24,083 --> 00:42:27,791
oraz lekcja moralności
wynikająca z tej historii

514
00:42:28,833 --> 00:42:30,458
dotyczy tych chwil,

515
00:42:30,541 --> 00:42:32,875
w których ludzie dokonują wyborów,

516
00:42:32,958 --> 00:42:35,291
że chcą komuś pomóc,

517
00:42:35,875 --> 00:42:38,958
podejmują decyzję o współpracy, zdradzie,

518
00:42:39,958 --> 00:42:42,125
ale większość nie miała wyboru.

519
00:42:54,583 --> 00:42:59,125
<i>W nocy goście w domu</i>
<i>zwykli słuchać w Radio Orange</i>

520
00:42:59,208 --> 00:43:03,791
<i>transmisji radiowych BBC</i>
<i>przez rządu holenderski na uchodźstwie.</i>

521
00:43:07,500 --> 00:43:11,750
<i>Wstrzymując oddech,</i>
<i>śledzili postępy po lądowaniu w Normandii.</i>

522
00:43:11,833 --> 00:43:16,500
<i>Otto zaś powiesił mapę na ścianie,</i>
<i>na której zaznaczał każde zwycięstwo.</i>

523
00:43:17,750 --> 00:43:20,958
<i>Obok były znaki życia.</i>

524
00:43:21,041 --> 00:43:23,250
<i>Miarka wzrostu jego córek.</i>

525
00:43:23,750 --> 00:43:26,958
<i>Trzynaście centymetrów w dwa lata</i>
<i>u Anne</i>

526
00:43:27,041 --> 00:43:29,208
<i>i jeden centymetr dla Margot.</i>

527
00:43:30,041 --> 00:43:34,208
Zacząłem szukać sposobów
na zbudowanie bariery,

528
00:43:34,291 --> 00:43:36,166
która chroniłaby mnie przez sztukę.

529
00:43:36,250 --> 00:43:39,791
Według Adorno
po Oświęcimiu poezja nie może istnieć.

530
00:43:39,875 --> 00:43:43,333
Uważam, że jest odwrotnie.

531
00:43:43,416 --> 00:43:48,333
To, co kreacja piękna, sztuka, muzyka
dają ludziom,

532
00:43:48,416 --> 00:43:54,541
to jedyna odpowiedź na koszmar ludzkości.

533
00:44:13,583 --> 00:44:17,958
My, którzy zajmowaliśmy się ocalałymi
i ich rodzinami przez ostatnie 30 lat

534
00:44:18,041 --> 00:44:20,541
dostrzegamy pewną rzecz,

535
00:44:21,000 --> 00:44:24,875
którą widać również w czwartym pokoleniu.

536
00:44:24,958 --> 00:44:26,666
O co chodzi?

537
00:44:27,375 --> 00:44:29,791
O zabitych podczas Shoah.

538
00:44:29,875 --> 00:44:33,083
Zmarli proszą o zemstę.

539
00:44:33,541 --> 00:44:36,250
To ciężar, jaki leży na ich potomkach.

540
00:44:36,333 --> 00:44:38,833
To misja, a ofiary holokaustu mówią:

541
00:44:38,916 --> 00:44:41,916
„Pomścijcie nas.

542
00:44:42,500 --> 00:44:46,250
Jestem synem lub córką pewnego Żyda,

543
00:44:46,333 --> 00:44:49,958
zniszczcie to, co zrobili nam naziści,

544
00:44:50,041 --> 00:44:51,666
zmówcie za nas Kadisz”.

545
00:45:20,000 --> 00:45:24,083
<i>Kadisz Mournera to jedna z najstarszych</i>
<i>żydowskich modlitw.</i>

546
00:45:25,041 --> 00:45:28,333
<i>Jej słowa towarzyszą śmierci każdego Żyda.</i>

547
00:45:29,208 --> 00:45:31,875
<i>Ale w obozie koncentracyjnym</i>

548
00:45:33,333 --> 00:45:35,000
<i>słowa żałoby,</i>

549
00:45:35,083 --> 00:45:38,083
<i>również dla tych,</i>
<i>którzy już nie wierzą w Boga,</i>

550
00:45:38,166 --> 00:45:39,875
<i>straciły znaczenie.</i>

551
00:45:46,875 --> 00:45:49,125
<i>Teraz ich grobami są te ściany,</i>

552
00:45:49,500 --> 00:45:51,208
<i>na których wypisano nazwiska,</i>

553
00:45:51,291 --> 00:45:54,583
<i>które odnawia się z dbałością,</i>
<i>aby nie wyblakły.</i>

554
00:45:58,083 --> 00:46:02,000
<i>Celem pomników holokaustu jest to,</i>
<i>żeby wypełnić pewną lukę</i>

555
00:46:02,791 --> 00:46:04,541
<i>i odnaleźć swoje dziedzictwo.</i>

556
00:46:15,583 --> 00:46:17,916
Mój dziadek zginął w obozie.

557
00:46:18,000 --> 00:46:20,166
Mój ojciec był deportowany.

558
00:46:20,250 --> 00:46:23,708
Wierzę,
że tę traumę można przekazać dalej.

559
00:46:23,791 --> 00:46:26,583
Przekazałem ją córkom.

560
00:46:26,666 --> 00:46:30,583
Choć wierzę, że to nie tylko trauma...

561
00:46:30,666 --> 00:46:32,250
DYREKTOR JEWPOP.COM

562
00:46:32,333 --> 00:46:34,625
…ale też historia, spuścizna
i odpowiedzialność.

563
00:46:35,500 --> 00:46:38,375
Stworzyłem magazyn online.

564
00:46:38,458 --> 00:46:41,375
Nazywa się <i>Jewpop </i>i ku mojemu zaskoczeniu

565
00:46:41,458 --> 00:46:45,625
najwięcej czytelników
mają historie o holokauście.

566
00:46:47,083 --> 00:46:51,500
KATERINAKAT BYŁA W PODRÓŻY DO FRANCJI
Z REPUBLIKI CZESKIEJ

567
00:47:11,125 --> 00:47:16,708
CHCIAŁABYM ZROZUMIEĆ, CO CZUJĄ
DZIECI I WNUKI OCALAŁYCH.

568
00:47:16,791 --> 00:47:20,416
JADĘ DO PARYŻA, ŻEBY SIĘ Z NIMI SPOTKAĆ.
#DZIEDZICTWO #PRZEKAZANIEPAŁECZKI

569
00:47:40,791 --> 00:47:44,083
MUZEUM HOLOKAUSTU
PARYŻ

570
00:47:52,875 --> 00:47:55,583
<i>Fanny w 1942 roku miała cztery lata,</i>

571
00:47:55,666 --> 00:47:59,625
<i>kiedy jej matka znalazła dla niej nianię</i>
<i>w Sucy-en-Brie,</i>

572
00:47:59,708 --> 00:48:01,083
<i>niedaleko Grenoble.</i>

573
00:48:02,000 --> 00:48:05,333
<i>Ukrywała się tam przed prześladowaniem.</i>

574
00:48:07,208 --> 00:48:08,791
<i>Teraz mieszka w Izraelu,</i>

575
00:48:08,875 --> 00:48:11,791
<i>ale przyjechała do Paryża</i>
<i>na wystawę o holokauście</i>

576
00:48:11,875 --> 00:48:15,916
<i>w towarzystwie</i>
<i>trzech z dziesięciorga wnucząt.</i>

577
00:48:16,000 --> 00:48:18,166
Jestem tą ukrywającą się dziewczyną,

578
00:48:19,000 --> 00:48:21,250
nośnikiem pamięci

579
00:48:21,750 --> 00:48:26,291
o moim dziadku, który zginął z głodu
w łódzkim getcie,

580
00:48:27,291 --> 00:48:33,000
o moim ojcu, którego deportowano
transportem numer cztery, ale wrócił,

581
00:48:33,500 --> 00:48:38,625
a także o ojcu męża,
który został brutalnie zamordowany

582
00:48:38,708 --> 00:48:42,833
i utopiony przez kapo w Oświęcimiu.

583
00:48:46,500 --> 00:48:51,083
Kiedy mówię o holokauście,
czasami nawet rozśmieszam dzieci.

584
00:48:51,625 --> 00:48:52,875
„Madame”, mówią.

585
00:48:52,958 --> 00:48:56,416
„Opowiada pani o Shoah,
a my się nawet nie boimy”.

586
00:48:56,500 --> 00:48:58,416
Odpowiadam, że nie chcę ich straszyć

587
00:48:58,500 --> 00:49:03,791
i mówię im to wszystko,
żeby mogły przekazać innym,

588
00:49:04,666 --> 00:49:08,083
że to nie żadna fikcja ani legenda,

589
00:49:08,166 --> 00:49:09,916
tylko prawda.

590
00:49:10,000 --> 00:49:13,583
Widzieliśmy zdjęcia na ścianach
i wszystkich, którzy zginęli.

591
00:49:13,708 --> 00:49:15,416
Należeli do twojej rodziny,

592
00:49:15,500 --> 00:49:18,125
ale nie wiedzieliśmy,
że to również część nas.

593
00:49:18,208 --> 00:49:20,708
Myślę, że dopiero gdy się od tego odcięłam

594
00:49:20,791 --> 00:49:22,708
i wyniosłam do innego kraju,

595
00:49:22,791 --> 00:49:25,916
dorosłam i założyłam własną rodzinę,

596
00:49:26,000 --> 00:49:27,750
zaczęłyśmy znajdować język

597
00:49:27,833 --> 00:49:30,458
i ze sobą rozmawiać.

598
00:49:30,541 --> 00:49:34,125
Po raz pierwszy te historie
wydały się bardzo prawdziwe.

599
00:49:34,208 --> 00:49:38,500
Nie były już tak przytłaczające,
bo nie chodziło o sześć milionów ludzi,

600
00:49:38,583 --> 00:49:43,458
tylko o moją babcię,
jej ojca i jego siostrę.

601
00:49:43,541 --> 00:49:45,000
To byli prawdziwi ludzie.

602
00:49:45,083 --> 00:49:48,708
Dla dziecka to zbyt wiele.

603
00:49:50,458 --> 00:49:51,708
Teraz, gdy mam 30 lat,

604
00:49:52,250 --> 00:49:55,333
sama decyduję o sobie

605
00:49:55,416 --> 00:49:59,083
i chciałbym aktywnie wziąć w tym udział

606
00:49:59,166 --> 00:50:00,875
i to jakoś upamiętnić.

607
00:50:00,958 --> 00:50:04,750
Cieszę się, że przyjechałam z nią,

608
00:50:04,833 --> 00:50:07,083
żeby to zobaczyć i z nią być.

609
00:50:10,375 --> 00:50:12,833
Ona nie bierze niczego za pewnik.

610
00:50:12,916 --> 00:50:15,250
Tego się od niej nauczyliśmy.

611
00:50:15,333 --> 00:50:18,375
Z Omerem, który był żołnierzem,

612
00:50:18,458 --> 00:50:22,458
weszliśmy do Oświęcimia
z flagą Izraela

613
00:50:23,166 --> 00:50:28,750
i opuściliśmy obóz niosąc flagę Izraela.

614
00:50:34,750 --> 00:50:37,833
<i>Ocaleni milczeli przez wiele lat.</i>

615
00:50:38,791 --> 00:50:42,958
<i>Przez raz, wstyd i strach przed tym,</i>
<i>że nikt im nie uwierzy.</i>

616
00:50:54,250 --> 00:50:56,833
Wierzę,
że nie ma nic straszniejszego,

617
00:50:56,916 --> 00:51:00,416
niż chcieć opowiedzieć,
co przeżyli ocaleni

618
00:51:00,500 --> 00:51:02,166
i usłyszeć od kogoś:

619
00:51:02,250 --> 00:51:06,041
„Dobrze, ale nie tylko ty cierpiałeś”.

620
00:51:10,125 --> 00:51:13,125
Są ludzie, którzy mają już po 75 lat

621
00:51:13,208 --> 00:51:17,625
i zdecydowali się wziąć udział
w naszych spotkaniach.

622
00:51:18,791 --> 00:51:24,041
Mówią:
„Choć raz przestaniemy być anonimowi,”

623
00:51:24,125 --> 00:51:27,083
a później znów staniemy się Żydami”.

624
00:51:27,166 --> 00:51:30,000
Moje dzieci są katolikami,
tak samo jak mąż,

625
00:51:30,083 --> 00:51:32,666
ale nie musimy się już ukrywać.

626
00:51:32,750 --> 00:51:37,375
Muszę poznać innych Żydów i przyznać,
że jestem Żydówką.

627
00:51:38,416 --> 00:51:41,708
Poniedziałkowy wieczór,
8 listopada 1943 roku.

628
00:51:42,875 --> 00:51:44,250
„Najdroższa Kitty,

629
00:51:45,041 --> 00:51:50,208
widzę naszą ósemkę w przybudówce,
jakbyśmy byli skrawkiem błękitnego nieba,

630
00:51:50,666 --> 00:51:53,083
otoczonym groźnymi, czarnymi chmurami.

631
00:51:54,750 --> 00:51:59,083
Idealnie okrągłe miejsce,
w którym się znajdujemy jest bezpieczne,

632
00:51:59,750 --> 00:52:01,833
ale chmury się do nas zbliżają

633
00:52:02,541 --> 00:52:05,541
a pierścień między nami
a niebezpieczeństwem

634
00:52:05,625 --> 00:52:08,708
coraz bardziej się kurczy.

635
00:52:11,000 --> 00:52:14,125
Otacza nas ciemność i niebezpieczeństwo,

636
00:52:16,208 --> 00:52:21,625
a w desperackich poszukiwaniach ucieczki
stale wpadamy na siebie.

637
00:52:22,625 --> 00:52:26,791
Patrzymy na walki na dole
oraz na spokój i piękno na górze.

638
00:52:27,750 --> 00:52:31,833
W międzyczasie odcięła nas
ciemna masa chmur

639
00:52:31,916 --> 00:52:34,291
i nie możemy iść ani w górę, ani w dół.

640
00:52:35,166 --> 00:52:38,500
Wyłania się przed nami
jak nieprzenikniona ściana,

641
00:52:38,583 --> 00:52:42,000
która próbuje nas zniszczyć,
ale jeszcze nie zdołała.

642
00:52:44,291 --> 00:52:50,125
Mogę tylko krzyczeć i błagać,
aby pierścień szeroko się rozpostarł

643
00:52:50,208 --> 00:52:51,708
i nas wypuścił”.

644
00:53:20,416 --> 00:53:23,708
JAK PIĘKNA JEST WOLNOŚĆ
I MOŻLIWOŚĆ PORUSZANIA SIĘ.

645
00:53:23,791 --> 00:53:27,500
ANNE, WIEM, ŻE NIC NIE JEST OCZYWISTE.

646
00:53:27,583 --> 00:53:30,791
#TOTALITARYZM #PRAWA

647
00:53:36,875 --> 00:53:40,750
<i>Po wojnie Holokaust pozostał w tle,</i>

648
00:53:40,833 --> 00:53:44,208
<i>jakby był jedną z wielu zbrodni nazistów.</i>

649
00:53:53,958 --> 00:53:56,083
<i>Dopiero podczas procesu Adolfa Eichmanna,</i>

650
00:53:56,166 --> 00:54:00,416
<i>który rozpoczął się 11 kwietnia 1961 roku</i>
<i>w Jerozolimie,</i>

651
00:54:01,166 --> 00:54:03,000
<i>milczenie zostało przerwane.</i>

652
00:54:03,666 --> 00:54:05,666
<i>Nie tylko przed ławą przysięgłych</i>

653
00:54:05,750 --> 00:54:08,375
<i>jako jedna z głównych odpowiedzialnych</i>

654
00:54:08,458 --> 00:54:12,750
<i>za to, co wydarzyło się podczas deportacji</i>
<i>i eksterminacji Żydów,</i>

655
00:54:13,416 --> 00:54:15,500
<i>ale był to też pierwszy raz,</i>

656
00:54:15,583 --> 00:54:19,000
<i>gdy opowiedziano o ludobójstwie.</i>

657
00:54:21,000 --> 00:54:24,208
<i>Podczas procesu</i>
<i>ofiary wysunęły się na pierwszy plan.</i>

658
00:54:29,416 --> 00:54:34,958
<i>Głosy 111 świadków,</i>
<i>po 15 latach milczenia,</i>

659
00:54:35,041 --> 00:54:36,750
<i>dzień po dniu,</i>

660
00:54:37,583 --> 00:54:40,125
<i>zmieniały się we wspomnienia i oskarżenia.</i>

661
00:54:41,416 --> 00:54:45,875
Urodziłam się w 1961 roku
podczas procesu Eichmanna.

662
00:54:46,416 --> 00:54:49,333
Przyszłam na świat 20 dni po terminie.

663
00:54:49,833 --> 00:54:52,750
Wiele lat później zrozumiałam,
że to opóźnienie

664
00:54:52,833 --> 00:54:56,833
wynikało ze strachu mojej mamy
przed rodzeniem dzieci.

665
00:54:56,916 --> 00:54:59,166
Dlatego czuję,
że zawsze o tym wiedziałam.

666
00:55:00,000 --> 00:55:05,958
Pamiętam historie, które mi opowiadała,
gdy byłam małą dziewczynką.

667
00:55:06,041 --> 00:55:09,291
Pamiętam dziwne odpowiedzi mamy.

668
00:55:09,375 --> 00:55:13,458
Gdy czegoś potrzebowałam,
zwykle odpowiadała:

669
00:55:13,541 --> 00:55:15,666
„Rób tak, jakbyś była sama na świecie”.

670
00:55:16,500 --> 00:55:20,833
Wykształciła w nas dużą niezależność.

671
00:55:23,416 --> 00:55:28,666
<i>Aby zaakceptować przeszłość matki,</i>
<i>Laura musiała się od niej zdystansować.</i>

672
00:55:28,750 --> 00:55:30,500
<i>Potem zamieszkała w Paryżu</i>

673
00:55:30,583 --> 00:55:33,750
<i>i wzięła udział</i>
<i>w zajęciach psychologicznych.</i>

674
00:55:33,833 --> 00:55:35,666
<i>Nie mówiła o tym swoim dzieciom</i>

675
00:55:35,750 --> 00:55:38,833
<i>i pozwoliła Ariannie również to zrobić,</i>
<i>gdy była nastolatką.</i>

676
00:55:39,291 --> 00:55:42,166
Ten tatuaż związany jest z tożsamością.

677
00:55:43,041 --> 00:55:46,208
Być może wiąże się z tym,

678
00:55:46,291 --> 00:55:51,125
że tęsknię za członkami rodziny,
których nigdy nie poznałem.

679
00:55:51,208 --> 00:55:53,583
Najpierw rozmawiałem o tym z babcią

680
00:55:54,375 --> 00:56:00,250
bo tylko jej opinia się dla mnie liczyła.

681
00:56:00,333 --> 00:56:04,000
Na początku powiedziała „nie”.

682
00:56:04,083 --> 00:56:07,250
Chciała mnie chronić i bała się,

683
00:56:07,333 --> 00:56:12,708
że coś podobnego może się zdarzyć,

684
00:56:12,791 --> 00:56:16,750
ale teraz jest z tego dumna.

685
00:56:18,125 --> 00:56:21,583
Najbardziej bolało mnie to,
że w drodze powrotnej była sama.

686
00:56:22,833 --> 00:56:26,833
Czuła okropny ból wracając bez rodziny.

687
00:56:27,333 --> 00:56:29,791
Takiej samotności nie da się ukoić.

688
00:56:30,458 --> 00:56:34,083
To samotność, za którą my, jej dzieci,

689
00:56:34,166 --> 00:56:37,583
również czujemy się odpowiedzialni.
I tyle.

690
00:56:38,708 --> 00:56:40,166
Wzruszyłam się.

691
00:56:42,166 --> 00:56:45,041
Syn lub córka jest na pierwszej linii.

692
00:56:45,125 --> 00:56:48,041
Dziecko urodzone przez ocalałą kobietę

693
00:56:48,125 --> 00:56:52,083
nie ma na celu rozliczać się z historią,

694
00:56:52,166 --> 00:56:56,666
lecz jego misją jest zapełnić miejsce,
którego nigdy nie da się zapełnić.

695
00:56:56,750 --> 00:56:58,708
Co masz wypełniać po przeżyciu obozu?

696
00:57:06,333 --> 00:57:09,125
Nie wierzę,
że mama kiedykolwiek wyszła z obozu.

697
00:57:10,000 --> 00:57:13,000
Pewna jej część została w tamtym miejscu.

698
00:57:14,791 --> 00:57:17,875
<i>Ta blond dziewczynka to Arianna.</i>

699
00:57:17,958 --> 00:57:19,916
Fotografia pochodzi z dnia,

700
00:57:20,000 --> 00:57:24,708
<i>w którym została ochrzczona</i>
<i>wraz z siedmioma braćmi, 5 maja 1935 roku.</i>

701
00:57:25,541 --> 00:57:28,750
<i>Jej tata był Żydem,</i> <i>mama zaś katoliczką.</i>

702
00:57:29,833 --> 00:57:33,833
<i>Dla nazistów Szörényisowie</i>
<i>byli tak zwanymi mieszańcami.</i>

703
00:57:35,416 --> 00:57:38,625
<i>Dziewięcioro z nich trafiło do obozów.</i>

704
00:57:39,750 --> 00:57:44,583
<i>Arianna i jej brat Alessandro</i>
<i>przeżyli eksterminację.</i>

705
00:57:45,375 --> 00:57:47,666
Zmuszano nas do ładowania zwłok.

706
00:57:47,750 --> 00:57:51,666
Dwie dziewczyny musiały trzymać za ręce,
a dwie za nogi.

707
00:57:51,750 --> 00:57:54,500
Nawet we cztery nie miałyśmy dość siły.

708
00:57:54,583 --> 00:57:57,958
Musiałyśmy ciągnąć te trupy.

709
00:58:01,625 --> 00:58:06,041
<i>Aż pewnego dnia jeden z nazistów pojął,</i>
<i>że nie dajemy rady i nas pobił.</i>

710
00:58:06,125 --> 00:58:13,041
Ukarał nas i kazał nam godzinami stać
z kamieniem w ręku,

711
00:58:13,125 --> 00:58:17,125
żeby udowodnić, że oni są silniejsi

712
00:58:17,208 --> 00:58:21,083
i że mamy robić to, co nam każą.

713
00:58:22,625 --> 00:58:25,416
Na zewnątrz wszyscy przeżywają tragedię.

714
00:58:30,625 --> 00:58:33,750
Piątek, 13 stycznia 1943 roku.

715
00:58:35,541 --> 00:58:39,458
„Mogłabym godzinami opowiadać
o cierpieniu, które przyniosła wojna,

716
00:58:39,541 --> 00:58:42,000
ale byłabym bardziej nieszczęśliwa.

717
00:58:43,916 --> 00:58:49,250
Możemy tylko spokojnie czekać,
aż to się skończy.

718
00:58:50,083 --> 00:58:52,708
Żydzi i chrześcijanie czekają.

719
00:58:53,666 --> 00:58:56,083
Cały świat czeka,

720
00:58:56,875 --> 00:58:59,166
a wielu czeka na śmierć”.

721
00:59:08,708 --> 00:59:11,041
Kiedy pojedzie się do Oświęcimia,

722
00:59:11,666 --> 00:59:16,541
nie sposób to wszystko zrozumieć.

723
00:59:17,208 --> 00:59:20,375
Primo Levi pisze: „Tutaj nie ma powodu,

724
00:59:20,958 --> 00:59:25,125
a jeśli nie ma powodu,
to nie zrozumiesz tego, co widzisz”.

725
00:59:27,916 --> 00:59:33,500
Mój numer to 7142.

726
00:59:37,000 --> 00:59:40,958
Gdy już trafię do grobu,
robaki to ze mnie wygryzą,

727
00:59:41,041 --> 00:59:44,916
ale na razie to jest mój znak.

728
00:59:45,000 --> 00:59:48,250
To znak życia, który zachowam.

729
00:59:50,333 --> 00:59:52,625
Moja matka miała intuicję,

730
00:59:52,708 --> 00:59:57,625
która okazała się pomocna
w zjednoczeniu naszej rodziny.

731
00:59:57,708 --> 01:00:00,916
Zawsze przypominała nam
o naszym imieniu i nazwisku

732
01:00:01,000 --> 01:00:02,500
i że jesteśmy z Włoch.

733
01:00:03,708 --> 01:00:08,083
Andra i Tatiana zostały same,
tuż po wytatuowaniu numerów.

734
01:00:08,750 --> 01:00:13,083
Ale czasem ich matka
odwiedzała je w tajemnicy.

735
01:00:14,083 --> 01:00:19,750
Więzienie, zmęczenie
i codzienne życie w nędzy zmieniły ją.

736
01:00:22,916 --> 01:00:26,083
Nie odważyłyśmy się do niej podejść,

737
01:00:26,708 --> 01:00:30,416
bo chyba się bałyśmy.

738
01:00:30,500 --> 01:00:33,875
Nie była już naszą piękną mamą.

739
01:00:33,958 --> 01:00:36,166
Była bardzo chuda.

740
01:00:36,250 --> 01:00:40,333
To, że nie chciałyśmy się
do niej przytulać

741
01:00:40,875 --> 01:00:43,583
wróciła mi do głowy,

742
01:00:43,666 --> 01:00:50,458
gdy tuliłam swojego najstarszego syna,
Stefano.

743
01:00:50,541 --> 01:00:53,375
Pomyślałam wtedy o mamie z tamtych czasów

744
01:00:53,458 --> 01:00:56,666
i o tym, na jakie cierpienie
ją skazałyśmy.

745
01:00:57,791 --> 01:01:02,166
I to właśnie myśli o mamie
utrzymywały Ariannę przy życiu,

746
01:01:02,875 --> 01:01:07,041
gdy w Oświęcimiu została rozdzielona
z nią i pięcioma siostrami.

747
01:01:07,541 --> 01:01:11,250
Mamie udało się mnie czasami odwiedzić,

748
01:01:11,333 --> 01:01:14,541
a pewnego dnia, gdy ją zobaczyłam
powiedziałam,

749
01:01:14,625 --> 01:01:17,791
że chcę jej dać coś ładnego.

750
01:01:18,875 --> 01:01:22,250
Dałem jej kosteczkę masła
i dwa ugotowane ziemniaki.

751
01:01:22,333 --> 01:01:24,708
A potem uciekłam, by się rozpłakać.

752
01:01:27,458 --> 01:01:31,416
Siostra powiedziała, że jeśli zobaczą,
że płaczę za drutem kolczastym,

753
01:01:31,500 --> 01:01:34,666
to nigdy więcej
nie przyprowadzi do mnie mamy.

754
01:01:35,583 --> 01:01:39,125
Od tamtej chwili starałem się
być silniejszy i mądrzejszy.

755
01:01:39,208 --> 01:01:42,291
Udawałam, że nie płaczę,

756
01:01:42,375 --> 01:01:45,166
ale zawsze trzymałam coś dla mamy.

757
01:01:53,416 --> 01:01:57,041
<i>Dwieście trzydzieści tysięcy</i>
<i>dzieci i nastolatków</i>

758
01:01:57,125 --> 01:01:59,375
<i>deportowano do Oświęcimia.</i>

759
01:02:01,583 --> 01:02:03,750
<i>Jedynie 700 przeżyło,</i>

760
01:02:04,416 --> 01:02:08,750
<i>gdy Sowieci przybyli na miejsce</i>
<i>27 stycznia 1945 roku.</i>

761
01:02:12,958 --> 01:02:16,083
<i>Pokolenie Anne zostało zniszczone.</i>

762
01:02:17,750 --> 01:02:19,166
„Najdroższa Kitty,

763
01:02:19,666 --> 01:02:22,500
uwierz, gdybyś przez półtora roku
była zamknięta,

764
01:02:22,583 --> 01:02:25,250
to mogłoby to być dla ciebie zbyt wiele.

765
01:02:25,916 --> 01:02:28,458
Ale uczuć nie można ignorować,

766
01:02:28,541 --> 01:02:31,916
choćby nie wiem jak
były niesprawiedliwe i niewdzięczne.

767
01:02:33,375 --> 01:02:36,833
Tęsknię za jazdą na rowerze
tańcem, gwizdaniem,

768
01:02:36,916 --> 01:02:41,625
spojrzeniem na świat i poczuciem młodości
i wolności”.

769
01:02:45,416 --> 01:02:50,125
Optymizm Anne i tysiąca innych nastolatków

770
01:02:50,208 --> 01:02:54,291
podsycał iluzję możliwej wolności.

771
01:02:54,791 --> 01:02:58,708
Dziewczyny takie jak ona,
jak Sarah w obozie Drancy we Francji,

772
01:02:59,416 --> 01:03:02,666
chciały wierzyć w przyszłość
za wszelką cenę.

773
01:03:12,916 --> 01:03:15,833
<i>„Powiedz Jean, że wyjeżdżamy,</i>
<i>ale wrócimy,</i>

774
01:03:15,916 --> 01:03:18,666
<i>a Louisowi, że nie wiemy,</i>
<i>dokąd nas zabierają,</i>

775
01:03:18,750 --> 01:03:20,625
<i>ale kiedyś znów się zobaczymy”.</i>

776
01:03:21,166 --> 01:03:25,708
<i>Słowa nadziei płynęły</i>
<i> z wielkiej kamienicy w Drancy,</i>

777
01:03:25,791 --> 01:03:31,791
<i>obozu tymczasowego, przez który przeszło</i>
<i>co najmniej 700 000 francuskich Żydów.</i>

778
01:03:34,416 --> 01:03:38,583
<i>Bilet, wołanie o pomoc,</i>
<i>że ci, którzy byli w środku</i>

779
01:03:38,666 --> 01:03:41,083
<i>próbowali dostać się do Francji i rodzin.</i>

780
01:03:42,458 --> 01:03:46,208
<i>List taki jak ten,</i>
<i>który wciąż jest w rękach Sary,</i>

781
01:03:46,750 --> 01:03:51,125
<i>napisany przez jej matkę</i>
<i>dzień przed ich wyjazdem</i>

782
01:03:51,208 --> 01:03:54,916
<i>w zamkniętym konwoju,</i>
<i>który zabierze ich do Oświęcimia.</i>

783
01:03:58,250 --> 01:04:04,166
MIEJSCE PAMIĘCI O HOLOKAUŚCIE
DRANCY, FRANCJA

784
01:04:21,250 --> 01:04:24,875
TO BYŁ OBÓZ PRZEJŚCIOWY DLA ŻYDÓW
TRANSPORTOWANYCH DO OBOZÓW ZAGŁADY.

785
01:04:24,958 --> 01:04:28,750
CZY CZAS WYMAZUJE WSPOMNIENIA?
#SEPARACJA #NIEZNANE

786
01:04:35,000 --> 01:04:37,791
Wszyscy ludzie uwięzieni w Drancy

787
01:04:37,875 --> 01:04:41,250
wiedzieli, że będą przetransportowani
na Wschód.

788
01:04:41,333 --> 01:04:42,625
FOTOGRAF

789
01:04:42,708 --> 01:04:44,041
Nie wiedzieli dokąd.

790
01:04:44,125 --> 01:04:47,541
Zaczęli mówić, że pojadą do Pitchipoi.

791
01:04:47,625 --> 01:04:50,208
Było to mityczne, nieokreślone miejsce.

792
01:04:52,791 --> 01:04:56,458
<i>Drandy i Oświęcim</i>
<i>dzieliły 2000 kilometrów.</i>

793
01:04:57,166 --> 01:05:00,125
<i>Był to korytarz śmierci</i>
<i>dla francuskich Żydów.</i>

794
01:05:01,291 --> 01:05:03,583
Razem z przyjacielem,
Jeanem Francoisem Lamim,

795
01:05:03,666 --> 01:05:05,875
chcieliśmy odbyć tę samą podróż śmierci.

796
01:05:06,916 --> 01:05:10,083
Zbliżając się
do Niemiec Wschodnich lub Polski

797
01:05:10,166 --> 01:05:13,291
wydaje się, jakby podróżowało się
w przeszłość.

798
01:05:13,791 --> 01:05:16,208
Jeśli chodzi o ślady, jakie pozostały,

799
01:05:16,291 --> 01:05:19,333
są to graffiti z nazistowskimi symbolami.

800
01:05:19,416 --> 01:05:22,458
To smutne, że wciąż widać

801
01:05:22,541 --> 01:05:25,541
znaki nienawiści
w postaci nazistowskich symboli.

802
01:05:25,625 --> 01:05:30,333
Ten barbarzyństwo nie mogło
przetrwać aż do dziś.

803
01:05:43,416 --> 01:05:45,208
Istnieją neonaziści,

804
01:05:45,291 --> 01:05:49,958
zdarzają się ataki,
widać antysemityzm i rasizm,

805
01:05:50,041 --> 01:05:51,791
co dla mnie oznacza tyle,

806
01:05:51,875 --> 01:05:55,708
że ludzie niczego się nie nauczyli z tego,
co się stało.

807
01:05:55,791 --> 01:06:00,291
Boję się sytuacji we Francji.

808
01:06:00,958 --> 01:06:04,875
Odbywają się pewne ruchy i wiece.

809
01:06:04,958 --> 01:06:10,583
Mamy do czynienia
z szybkim rozwojem rasizmu.

810
01:06:10,666 --> 01:06:16,166
Mówię młodym ludziom,
że my jesteśmy ostatnimi świadkami,

811
01:06:16,250 --> 01:06:19,958
a oni są moimi świadkami
i muszą zamknąć drzwi

812
01:06:20,041 --> 01:06:23,875
dla tych, którzy zaprzeczają Holokaustowi
i dla neonazistów,

813
01:06:23,958 --> 01:06:27,166
bo wszędzie jest ich wielu”.

814
01:06:27,625 --> 01:06:31,333
Jesteśmy świadkami wzrostu
nastrojów antysemickich,

815
01:06:32,375 --> 01:06:34,791
które pozwalają wyrażać nienawiść.

816
01:06:35,208 --> 01:06:37,541
Obecnie mamy do czynienia z kumulacją,

817
01:06:38,083 --> 01:06:40,708
ponieważ Internet to swoisty megafon,

818
01:06:41,625 --> 01:06:45,583
a media społecznościowe pełne są hejterów.

819
01:06:46,166 --> 01:06:48,791
Jest to bardzo niebezpieczne zjawisko.

820
01:06:54,875 --> 01:06:59,250
<i>Po Anne pozostały tylko liczne zdjęcia</i>
<i>i tylko jeden film,</i>

821
01:06:59,333 --> 01:07:02,583
<i>na którym wychyla się</i>
<i>z okna swojego domu w Amsterdamie,</i>

822
01:07:02,666 --> 01:07:05,041
<i>w którym Frankowie mieszkali</i>
<i>przed ukryciem.</i>

823
01:07:05,666 --> 01:07:07,708
<i>Pod nią są nowożeńcy.</i>

824
01:07:07,791 --> 01:07:10,041
<i>Jej sąsiad się żeni.</i>

825
01:07:10,583 --> 01:07:13,625
<i>Ktoś w domu ją woła, a ona się uśmiecha.</i>

826
01:07:14,625 --> 01:07:17,500
<i>Potem wraca i patrzy,</i>
<i>co się dzieje na zewnątrz.</i>

827
01:07:20,041 --> 01:07:22,541
Anne Frank wbrew sobie

828
01:07:23,708 --> 01:07:28,625
stała się ikoną Holokaustu.

829
01:07:29,458 --> 01:07:32,833
To prawda, że Anne Frank
jest wykorzystywana przez ludzi,

830
01:07:32,916 --> 01:07:35,583
którzy są antysemitami i rasistami.

831
01:07:35,666 --> 01:07:37,541
Widzieliśmy to na włoskich stadionach.

832
01:07:37,625 --> 01:07:40,875
Wierzę, że za tym stoi jej status ikony.

833
01:07:40,958 --> 01:07:43,583
Jeśli musisz kogoś skrzywdzić, bądź zły,

834
01:07:43,666 --> 01:07:47,333
musisz znaleźć mocne słowa
i przemawiające obrazy.

835
01:07:47,416 --> 01:07:52,000
A co jest mocniejsze od twarzy Anne Frank,

836
01:07:52,083 --> 01:07:56,666
żeby powiedzieć,
że to się nigdy nie wydarzyło

837
01:07:56,750 --> 01:07:58,375
i że to tylko twarz?

838
01:08:05,708 --> 01:08:08,791
<i>Twarz fotografowana dziesiątki razy.</i>

839
01:08:09,625 --> 01:08:13,458
<i>Zdjęcia rodzinnych chwil,</i>
<i>miłości jej ojca.</i>

840
01:08:14,208 --> 01:08:17,458
<i>Wszystko zatrzymało się,</i>
<i>gdy Anne miała niecałe13 lat</i>

841
01:08:17,541 --> 01:08:19,583
<i>i Frankowie zaczęli się ukrywać.</i>

842
01:08:19,666 --> 01:08:23,250
<i>Od tamtej chwili twarz Anne zniknęła.</i>

843
01:08:24,458 --> 01:08:27,458
<i>Słowa jej pamiętnika</i>
<i>stały się potężną spuścizną.</i>

844
01:08:28,666 --> 01:08:31,291
Środa, 23 lutego 1944 roku.

845
01:08:31,958 --> 01:08:33,333
<i>„Najdroższa Kitty,</i>

846
01:08:34,291 --> 01:08:37,333
<i>wyjrzałam przez otwarte okno</i>

847
01:08:37,416 --> 01:08:40,666
<i>i moje oczy objęły dużą część Amsterdamu</i>

848
01:08:40,750 --> 01:08:43,583
<i>ponad dachami, aż po horyzont.</i>

849
01:08:43,666 --> 01:08:47,291
<i>Pasek bladego błękitu</i>
<i>był prawie niewidoczny.</i>

850
01:08:48,166 --> 01:08:50,750
<i>Pomyślałam, że dopóki to istnieje,</i>

851
01:08:50,833 --> 01:08:54,041
<i>to słońce i bezchmurne niebo,</i>

852
01:08:54,125 --> 01:08:57,833
i póki mogę się nimi cieszyć,
jak mogę być smutna?”

853
01:09:06,916 --> 01:09:10,875
<i>Peter van Pels miał 16 lat,</i>
<i>gdy przyjechał do kryjówki</i>

854
01:09:10,958 --> 01:09:12,791
<i>z matką i ojcem.</i>

855
01:09:13,375 --> 01:09:15,166
<i>Na początku Anna uważała,</i>

856
01:09:15,958 --> 01:09:19,708
<i>że był „raczej nieśmiałym</i>
<i>i nudnym dryblasem”.</i>

857
01:09:20,833 --> 01:09:23,833
<i>Minęły prawie dwa lata.</i>

858
01:09:23,916 --> 01:09:28,041
<i>Miała dwój pierwszy okres</i>
<i>i odkrywała swoją seksualność.</i>

859
01:09:30,625 --> 01:09:35,375
<i>W pamiętniku zapisała:</i>
<i>„Peter to miły i kochany chłopak”.</i>

860
01:09:36,625 --> 01:09:40,000
<i>Był kimś, z kim mogła godzinami</i>
<i>przytulać się i rozmawiać,</i>

861
01:09:40,083 --> 01:09:43,500
<i>skrywając się na strychu,</i>
<i>pod osłoną skrawka nieba.</i>

862
01:09:45,666 --> 01:09:49,791
MYŚLĘ O ANNE I PETERZE
I O ICH PIERWSZEJ I JEDYNEJ MIŁOŚCI

863
01:09:49,875 --> 01:09:52,833
#MIŁOŚĆWUKRYCIU #UWIĘZIENIE

864
01:09:57,958 --> 01:10:01,166
Niedziela,16 kwietnia 1944 roku.

865
01:10:02,083 --> 01:10:03,583
„Najdroższa Kitty,

866
01:10:04,833 --> 01:10:07,375
zapamiętaj wczorajszą randkę,

867
01:10:07,458 --> 01:10:11,250
gdyż był to dla mnie
dzień pod znakiem czerwonej litery.

868
01:10:11,791 --> 01:10:14,625
Czyż to nie ważny dzień
dla każdej dziewczyny,

869
01:10:14,708 --> 01:10:16,791
gdy całuje się po raz pierwszy?

870
01:10:17,416 --> 01:10:20,500
Dla mnie to równie ważne”.

871
01:10:22,458 --> 01:10:25,041
To Peter przejął inicjatywę

872
01:10:25,125 --> 01:10:27,208
mimo że był nieco niezdarny

873
01:10:27,291 --> 01:10:31,166
i złożył pocałunek w połowie na policzku
i w połowie na uchu.

874
01:10:32,166 --> 01:10:33,916
A potem Anne napisała:

875
01:10:34,916 --> 01:10:37,916
„Było cudownie.

876
01:10:38,000 --> 01:10:43,708
Ledwo mogłam mówić,
gdyż tak wielką odczuwałam przyjemność.

877
01:10:44,625 --> 01:10:49,041
Pogłaskał mnie po policzku i ramieniu,
trochę niezdarnie,

878
01:10:49,125 --> 01:10:51,333
i bawił się moimi włosami.

879
01:10:51,416 --> 01:10:53,916
Nasze głowy prawie cały czas się stykały.

880
01:10:54,666 --> 01:10:58,166
Nie potrafię opisać tego uczucia,
jakie mnie ogarnęło.

881
01:10:58,250 --> 01:11:03,958
Ze szczęścia nie mogłam mówić,
on również”.

882
01:11:05,666 --> 01:11:09,041
Dwanaście dni później
odbył się prawdziwy pocałunek,

883
01:11:09,125 --> 01:11:11,166
a Anne przejęła inicjatywę.

884
01:11:12,250 --> 01:11:16,083
Piątek, 28 kwietnia 1944 roku.

885
01:11:17,833 --> 01:11:22,750
„Najdroższa Kitty, podszedł do mnie,
a ja objęłam go za szyję

886
01:11:22,833 --> 01:11:24,833
i pocałowałam go w lewy policzek.

887
01:11:25,250 --> 01:11:30,416
Miałam go pocałować w drugi policzek,
gdy nasze usta się spotkały

888
01:11:30,500 --> 01:11:32,625
i przycisnęły się do siebie.

889
01:11:33,250 --> 01:11:37,750
W oszołomieniu ciągle trwaliśmy w objęciu

890
01:11:37,833 --> 01:11:39,708
i chcieliśmy, by to trwało wiecznie”.

891
01:12:02,166 --> 01:12:07,583
Anne i ja urodziłyśmy się w 1929 roku.

892
01:12:08,000 --> 01:12:09,875
Miałyśmy po 14 lat,

893
01:12:11,000 --> 01:12:13,833
gdy doświadczyliśmy
naszej pierwszej miłości.

894
01:12:13,916 --> 01:12:19,208
Anne Frank pisze o tym w swoim pamiętniku.

895
01:12:19,291 --> 01:12:23,208
Ja również o tym napisałam w swoim.

896
01:12:23,291 --> 01:12:28,250
Ukochanego poznałam tam, w Terezínie.

897
01:12:28,333 --> 01:12:30,916
Ukryłam dwie koszulki Otta.

898
01:12:31,000 --> 01:12:33,500
Nie wiem, po co trzymam przez tyle lat.

899
01:12:34,000 --> 01:12:37,083
Zachowałam je na pamiątkę.

900
01:12:37,166 --> 01:12:40,791
Wiem, że był w Dachau
i zmarł kilka dni po wyzwoleniu.

901
01:12:48,125 --> 01:12:50,583
<i>Helga ma dom pełen motyli</i>

902
01:12:50,666 --> 01:12:53,250
<i>na pamiątkę wiersza,</i>
<i>który usłyszała w obozie</i>

903
01:12:53,333 --> 01:12:56,000
<i>i który recytowała jej koleżanka, Hanusha.</i>

904
01:12:56,916 --> 01:12:59,875
<i>Wiersz brzmiał „Nie ma motyli,</i>

905
01:13:00,541 --> 01:13:03,041
<i>nie ma więcej motyli w Terezínie”.</i>

906
01:13:04,916 --> 01:13:07,625
<i>Rysunki Helgi pomogły jej przetrwać,</i>

907
01:13:07,708 --> 01:13:10,041
<i>zaś Anne pomogło pisanie.</i>

908
01:13:13,541 --> 01:13:17,166
Pamiętam, że kiedyś czytałam
opowieść o wiolonczelistce,

909
01:13:17,250 --> 01:13:22,125
która twierdziła,
że przetrwała i nie oszalała,

910
01:13:22,208 --> 01:13:24,583
ponieważ cały czas myślała o muzyce.

911
01:13:24,666 --> 01:13:26,666
Ciągle grała w myślach.

912
01:13:26,750 --> 01:13:31,708
Myśląc o muzyku,
który powtarzał w głowie cały repertuar,

913
01:13:31,791 --> 01:13:36,416
wszystkie utwory, które znał,
czuję się bardzo poruszona.

914
01:13:39,916 --> 01:13:44,083
<i>Terezín był największym gettem</i>
<i>w czasie okupacji Czechosłowacji.</i>

915
01:13:44,833 --> 01:13:48,583
<i>Było także poczekalnią do obozów zagłady.</i>

916
01:13:49,708 --> 01:13:52,916
<i>Ze wszystkich okupowanych krajów</i>
<i>naziści wysłali tam</i>

917
01:13:53,000 --> 01:13:56,208
<i>bohaterów wojennych,</i>
<i>największych intelektualistów,</i>

918
01:13:56,750 --> 01:13:58,958
<i>uczonych, muzyków, aktorów...</i>

919
01:14:00,750 --> 01:14:04,416
<i>Wszystkich, którzy byli sławni,</i>
<i>Żydówki i mieszańców.</i>

920
01:14:09,083 --> 01:14:11,583
Naziści chcieli pokazać światu,

921
01:14:11,666 --> 01:14:17,666
że gdy Niemcy są na wojnie
lub ktoś ich bombarduje,

922
01:14:17,750 --> 01:14:22,083
Żydzi żyją bez obaw w mieście-fortecy

923
01:14:22,166 --> 01:14:26,166
gdzie mogą nawet organizować
imprezy kulturalne

924
01:14:26,250 --> 01:14:29,750
i pokazują Żydów ta,
jakby ci żyli w niebie.

925
01:14:40,291 --> 01:14:42,666
Niemcy nakręcili nawet film.

926
01:14:42,750 --> 01:14:47,041
Ich przywódca podarował Żydom miasto.

927
01:14:47,125 --> 01:14:50,750
Zorganizowali też
wizytę Czerwonego Krzyża,

928
01:14:51,291 --> 01:14:54,291
która niestety poparła
tę wielką mistyfikację,

929
01:14:54,375 --> 01:14:58,291
ten gigantyczny kamuflaż.

930
01:15:07,500 --> 01:15:09,791
<i>Gdy Helgę przeniesiono do Oświęcimia,</i>

931
01:15:09,875 --> 01:15:13,250
<i>jej wujek zabrał jej rysunki</i>
<i>i umieścił je za ścianą.</i>

932
01:15:13,916 --> 01:15:15,000
<i>Oszczędzono je.</i>

933
01:15:16,916 --> 01:15:19,916
<i>W obozach zakazano filmowania</i>
<i>i fotografowania.</i>

934
01:15:20,000 --> 01:15:24,250
<i>Jednak drobne ślady codziennego życia</i>
<i>co jakiś czas się pojawiały,</i>

935
01:15:24,333 --> 01:15:28,291
<i>jak te zdjęcia</i>
<i>zrobione w Terezínie przez robotnika,</i>

936
01:15:28,375 --> 01:15:31,375
<i>który przybył spoza obozu,</i>
<i>żeby wykopać rów.</i>

937
01:15:42,583 --> 01:15:46,583
<i>Te zdjęcia przedstawiają dziewczynę,</i>
<i>która zabiera owce na pastwisko.</i>

938
01:15:47,250 --> 01:15:50,583
<i>Jest to Doris Grozdanovičová.</i>

939
01:15:51,291 --> 01:15:53,541
To był jej obowiązek w obozie.

940
01:15:54,291 --> 01:15:56,875
<i>Ma obecnie 93 lata i mieszka w Pradze.</i>

941
01:15:57,666 --> 01:16:02,416
<i>W domu trzyma ponad 1000 pluszowych owiec.</i>

942
01:16:02,500 --> 01:16:05,083
<i>To prezenty z całego świata.</i>

943
01:16:06,208 --> 01:16:11,291
<i>Moja mama</i> zmarła tam w wieku 50 lat.

944
01:16:11,958 --> 01:16:13,833
Była chora.

945
01:16:16,000 --> 01:16:21,708
Moja babcia zmarła
dwa tygodnie po przyjeździe.

946
01:16:21,791 --> 01:16:24,583
Jeśli chodzi o mojego ojca,

947
01:16:25,041 --> 01:16:29,875
wiedziałam, że był deportowany,

948
01:16:29,958 --> 01:16:34,250
ale zawsze miałam nadzieję, że wróci.

949
01:16:38,000 --> 01:16:40,791
Więcej go nie widziałam.

950
01:16:46,083 --> 01:16:52,000
<i>Choćby się paliło,</i>
<i>Doris co tydzień wybiera się do Terezína </i>

951
01:16:52,083 --> 01:16:53,625
<i>i opowiada swoją historię.</i>

952
01:16:54,041 --> 01:16:56,458
<i>Historię buntu i odwagi.</i>

953
01:16:57,041 --> 01:17:03,666
Mogę tylko wyobrazić sobie Terezín
oczami młodej dziewczyny.

954
01:17:03,750 --> 01:17:10,625
Spędziłam tam niemal trzy i pół roku.

955
01:17:10,708 --> 01:17:15,916
Świętowałam tam urodziny cztery razy.

956
01:17:16,000 --> 01:17:21,416
Miałam 16, 17, 18 i 19 lat

957
01:17:21,500 --> 01:17:27,875
i nie mogłam doświadczyć,
co znaczy życie na wolności.

958
01:17:35,958 --> 01:17:39,208
Istnieje hymn Terezína

959
01:17:40,000 --> 01:17:42,750
napisany przez Karela Svenka.

960
01:17:42,833 --> 01:17:45,916
Zacytuję go.

961
01:17:46,000 --> 01:17:48,708
„Wszystko przejdzie, jeśli się chce.

962
01:17:48,791 --> 01:17:51,291
Będziemy wszyscy trzymać się za ręce,

963
01:17:51,375 --> 01:17:55,791
A na ruinach getta będziemy się śmiać".

964
01:17:56,416 --> 01:18:00,833
Biedny Karel Svenk się nie zaśmiał,

965
01:18:00,916 --> 01:18:03,875
ponieważ zmarł podczas marszu śmierci.

966
01:18:11,750 --> 01:18:16,166
KATERINAKAT BYŁA W PODRÓŻY DO AMSTERDAMU
Z FRANCJI

967
01:18:23,041 --> 01:18:25,666
W KOŃCU AMSTERDAM! TYLE ŚWIATŁA!

968
01:18:25,750 --> 01:18:29,708
ANNE, NIEDŁUGO ODWIEDZĘ TWÓJ SEKRETNY DOM
#OCZEKIWANIE #EMOCJE

969
01:18:31,000 --> 01:18:35,458
<i>Wiosną 1944 roku,</i>
<i>gdy Doris została sama w Terezínie,</i>

970
01:18:35,541 --> 01:18:37,916
<i>Anne redagowała swój pamiętnik.</i>

971
01:18:38,000 --> 01:18:41,166
<i>Wprowadzała poprawki i przepisywała go.</i>

972
01:18:41,250 --> 01:18:44,875
<i>Usłyszała w radiu,</i>
<i>że minister edukacji Holandii,</i>

973
01:18:44,958 --> 01:18:46,708
<i>będący na uchodźstwie w Londynie,</i>

974
01:18:46,791 --> 01:18:50,833
<i>obiecał, że zeznania o cierpieniu</i>
<i>narodu holenderskiego</i>

975
01:18:50,916 --> 01:18:52,208
<i>zostaną opublikowane,</i>

976
01:18:52,291 --> 01:18:54,125
<i>gdy wojna dobiegnie końca.</i>

977
01:18:54,708 --> 01:18:57,125
<i>Anne wierzyła,</i>
<i>że może przerobić swoje prace,</i>

978
01:18:57,208 --> 01:19:00,708
<i>na które składało się kilka zeszytów</i>
<i>w prawdziwą powieść</i>

979
01:19:00,791 --> 01:19:03,166
<i>i nawet miała już tytuł.</i>

980
01:19:03,250 --> 01:19:07,125
Het Achterhnis,
czyli z duńskiego „Kryjówka”.

981
01:19:12,583 --> 01:19:16,458
<i>To tytuł, który Otto Frank zachował</i>
<i>w 1947 roku</i>

982
01:19:17,041 --> 01:19:19,791
<i>gdy po wewnętrznym zamieszaniu</i>

983
01:19:19,875 --> 01:19:22,333
<i>postanowił opublikować jej dziennik.</i>

984
01:19:32,250 --> 01:19:36,625
Anne napisała: „Jeśli Bóg pozwoli mi żyć,

985
01:19:37,708 --> 01:19:39,833
chcę pracować dla ludzkości.

986
01:19:41,958 --> 01:19:46,041
Jak widać, że mam pewne zadanie”.

987
01:20:00,416 --> 01:20:05,250
Gdy Otto dowiedział się,
że pamiętnik odnosi sukces

988
01:20:05,750 --> 01:20:08,500
od razu powiedział,
że to nie jego sukces,

989
01:20:08,583 --> 01:20:10,375
tylko sukces jego córki.

990
01:20:10,458 --> 01:20:15,250
Chciał walczyć z dyskryminacją,

991
01:20:15,333 --> 01:20:19,250
antysemityzmem, w znaczeniu dziennika,

992
01:20:19,333 --> 01:20:22,958
ale także na podstawie
własnego doświadczenia jako ocalały.

993
01:20:31,458 --> 01:20:37,791
<i>Jako Niemiec  dużo myślałem,</i>
<i>czy powinienem czuć się winny.</i>

994
01:20:37,875 --> 01:20:40,416
<i>Myślę, że jestem odpowiedzialny za to,</i>

995
01:20:40,500 --> 01:20:44,250
<i>by oddać hołd ludziom,</i>
<i>którzy stracili swe człowieczeństwo</i>

996
01:20:44,333 --> 01:20:47,791
<i>i walczyć, by ich twarze</i>
<i>nie zostały zapomniane.</i>

997
01:20:48,708 --> 01:20:51,708
<i>Ich losy przypominają mi o tym,</i>
<i>że w dzisiejszych czasach</i>

998
01:20:52,125 --> 01:20:54,875
<i>na świecie jest wiele cierpienia.</i>

999
01:20:54,958 --> 01:20:58,750
<i>Tak dużo dzieci i dorosłych</i>
<i>wciąż cierpi w strefach wojennych</i>

1000
01:20:58,833 --> 01:21:01,291
<i>i to jest nie do pomyślenia.</i>

1001
01:21:01,375 --> 01:21:05,541
<i>Łatwo jest stać się celem nienawiści,</i>
<i>gdy jesteś inny.</i>

1002
01:21:05,625 --> 01:21:08,375
<i>Broniąc praw człowieka musimy upewnić się,</i>

1003
01:21:08,458 --> 01:21:12,250
<i>że to wszystko, co wydarzyło się</i>

1004
01:21:12,333 --> 01:21:14,541
<i>w Bergen-Belsen już się nie powtórzy.</i>

1005
01:21:15,250 --> 01:21:17,458
<i>Na świecie wciąż są ludzie,</i>

1006
01:21:17,916 --> 01:21:23,291
<i>którzy są uważani za bezwartościowych</i>
<i>i zostają wygnani lub zabici,</i>

1007
01:21:24,083 --> 01:21:26,333
<i>tylko dlatego, że nie są zrozumiani.</i>

1008
01:21:27,000 --> 01:21:32,208
Nie porównywałabym
obecnej sytuacji z przeszłością,

1009
01:21:32,291 --> 01:21:36,750
ale porównam ją do sytuacji uchodźców.

1010
01:21:36,833 --> 01:21:41,791
Są to ludzie, którzy uciekają przed wojną,
śmiercią i zagrożeniem.

1011
01:21:42,416 --> 01:21:45,041
Nieważne, czy uciekają przed nazistami,

1012
01:21:45,125 --> 01:21:46,416
czy przed kimś innym.

1013
01:21:46,500 --> 01:21:51,291
Dzieci wciąż są w potrzebie.
Wciąż są uchodźcami,

1014
01:21:51,375 --> 01:21:54,750
tak samo jak Margot, Anne
i ich przyjaciele

1015
01:21:54,833 --> 01:21:56,708
były zagrożone w tamtych czasach.

1016
01:22:00,375 --> 01:22:04,125
Opowiadamy o sobie młodym ludziom
i zawsze to robiliśmy,

1017
01:22:04,208 --> 01:22:09,333
żeby pamięć
o Holokauście nie została zatracona.

1018
01:22:09,416 --> 01:22:14,458
Ale dziś to zaczyna być obowiązkiem,

1019
01:22:14,541 --> 01:22:18,958
ponieważ jest za dużo ludzi,

1020
01:22:19,041 --> 01:22:21,791
którzy nie akceptują tych innych,

1021
01:22:21,875 --> 01:22:24,125
którzy szukają u nas lepszego życia,

1022
01:22:24,208 --> 01:22:29,375
a toną w naszych morzach.

1023
01:22:40,041 --> 01:22:45,708
DROGA ANNE, TWÓJ PEŁEN NADZIEI PAMIĘTNIK
ZASMUCIŁ MNIE, ALE PRZYPOMNIAŁ MI O TYM,

1024
01:22:45,791 --> 01:22:49,541
ŻE NIE MOŻNA SIĘ PODDAWAĆ
#NIEPATRZZASIEBIE #BEZUPRZEDZEŃ

1025
01:23:03,958 --> 01:23:06,541
<i>Wtorek, 6 czerwca 1944 roku.</i>

1026
01:23:08,000 --> 01:23:11,750
<i>„Kitty, najlepsze w tej inwazji jest to,</i>

1027
01:23:11,833 --> 01:23:15,166
<i>że mam wrażenie,</i>
<i>że przyjaciele są w drodze”.</i>

1028
01:23:18,416 --> 01:23:21,041
<i>Tego dnia, 6 czerwca 1944 roku,</i>

1029
01:23:21,125 --> 01:23:24,500
<i>Anne była podekscytowana</i>
<i>i jak prawdziwa reporterka</i>

1030
01:23:24,583 --> 01:23:26,625
<i>śledziła biuletyny wojenne.</i>

1031
01:23:27,875 --> 01:23:30,625
<i>Jednak im bliżej końca konfliktu,</i>

1032
01:23:31,375 --> 01:23:34,250
<i>tym szybciej działa</i>
<i>maszyna do eksterminacji.</i>

1033
01:23:35,125 --> 01:23:38,583
<i>Sarah, siostry Andra i Tatiana,</i>

1034
01:23:38,666 --> 01:23:40,416
<i>a także Arianna,</i>

1035
01:23:40,500 --> 01:23:43,041
<i>już zostały deportowane do Oświęcimia,</i>

1036
01:23:44,000 --> 01:23:47,916
<i>a Helga była w obozie koncentracyjnym</i>
<i>we Freibergu.</i>

1037
01:24:09,791 --> 01:24:15,041
OTTO FRANK - EDITH FRANK - HOLENDERKA

1038
01:24:35,666 --> 01:24:38,583
Odwiedzając Dom Anny Frank,

1039
01:24:39,166 --> 01:24:41,208
odwiedzamy pusty dom.

1040
01:24:42,083 --> 01:24:47,041
To pustka, która jest dla nas jak lustro.

1041
01:24:47,750 --> 01:24:50,750
Patrzymy w nie i mówimy „To byliśmy my.

1042
01:24:51,458 --> 01:24:54,333
To my ludzie się tego dopuściliśmy.

1043
01:24:55,041 --> 01:24:58,041
Może nawet niezbyt konkretni ludzie,

1044
01:24:58,125 --> 01:25:00,000
a może tacy jak my.

1045
01:25:01,041 --> 01:25:02,208
Tacy jak my”.

1046
01:25:13,291 --> 01:25:15,875
Kim byłaby Anne Frank?

1047
01:25:16,958 --> 01:25:19,791
Co by napisała o świecie,

1048
01:25:19,875 --> 01:25:24,333
w którym była świadkiem tego, co widziała?

1049
01:25:24,916 --> 01:25:26,708
Powtarzasz sobie…

1050
01:25:28,791 --> 01:25:34,375
wyobraź sobie,
jakiż talent zniszczyły Niemcy,

1051
01:25:35,583 --> 01:25:38,833
gładząc te wszystkie żydowskie dzieci.

1052
01:25:40,458 --> 01:25:43,041
Gdy zabijasz dzieci,

1053
01:25:44,250 --> 01:25:46,958
niszczysz nieskończone możliwości.

1054
01:26:02,458 --> 01:26:05,375
Sobota, 15 lipca 1944 roku.

1055
01:26:06,500 --> 01:26:07,833
„Najdroższa Kitty,

1056
01:26:08,875 --> 01:26:11,125
w takich chwilach jest ciężko.

1057
01:26:11,708 --> 01:26:16,750
Ideały, marzenia i pielęgnowane nadzieje
rodzą się w nas,

1058
01:26:16,833 --> 01:26:19,458
by zmiażdżyła je ponura rzeczywistość.

1059
01:26:20,208 --> 01:26:23,500
To cud,
że nie porzuciłam wszystkich ideałów.

1060
01:26:23,583 --> 01:26:26,291
Są absurdalne i niepraktyczne.

1061
01:26:28,041 --> 01:26:32,875
A jednak trzymam się ich,
bo mimo wszystko wierzę,

1062
01:26:33,250 --> 01:26:36,000
że ludzie w głębi serca są dobrzy”.

1063
01:26:39,750 --> 01:26:45,500
Anne o tym nie wiedziała,
ale lato 1944 roku było jej ostatnim.

1064
01:26:46,625 --> 01:26:50,708
Dwunastego czerwca obchodziła
swoje 15 urodziny.

1065
01:26:56,500 --> 01:26:59,666
Wtorek, 1 sierpnia 1944.

1066
01:27:00,666 --> 01:27:01,791
<i>„Najdroższa Kitty,</i>

1067
01:27:02,541 --> 01:27:06,083
<i>jak mówiłam,</i>
<i>czuję się rozdarta na dwie części.</i>

1068
01:27:08,125 --> 01:27:11,625
<i>Po jednej stronie</i>
<i>jest moja rozhulana radość,</i>

1069
01:27:11,708 --> 01:27:15,208
<i>emocjonalność, radość z życia,</i>

1070
01:27:15,291 --> 01:27:18,708
<i>a przede wszystkim zdolność</i>
<i>doceniania jaśniejszej strony.</i>

1071
01:27:21,000 --> 01:27:25,000
<i>Przez to nie widzę nic złego w flircie,</i>

1072
01:27:25,083 --> 01:27:28,208
<i>pocałunku, uścisku, soczystych żartach.</i>

1073
01:27:29,416 --> 01:27:33,541
<i>Ta strona mnie zwykle</i>
<i>czeka w zasadzce na drugą, </i>

1074
01:27:34,000 --> 01:27:37,291
<i>która jest czystsza,</i>
<i>głębsza i delikatniejsza”.</i>

1075
01:27:43,750 --> 01:27:47,875
I znów wtorek, 1 sierpnia 1944 roku.

1076
01:27:48,625 --> 01:27:49,958
Anne pisze:

1077
01:27:50,625 --> 01:27:55,875
„Gdy wszyscy krążą nade mną,
denerwuję się, potem smutnieję,

1078
01:27:55,958 --> 01:27:58,625
a w końcu
wywracam serce na lewą stronę,

1079
01:27:58,708 --> 01:28:01,958
złą częścią na zewnątrz,
a dobrą wewnątrz.

1080
01:28:02,041 --> 01:28:05,125
Próbuję znaleźć sposób,
by być tym, kim chcę

1081
01:28:05,208 --> 01:28:07,041
i kim mogłabym być, gdyby…

1082
01:28:07,708 --> 01:28:10,541
Gdyby tylko nie było innych ludzi
na świecie.

1083
01:28:11,208 --> 01:28:14,708
Twoja Anne Marie Frank”.

1084
01:28:24,500 --> 01:28:28,166
To ostatnie słowa Anne z jej pamiętnika.

1085
01:28:29,375 --> 01:28:33,208
Trzy dni później
naziści przyszli i ją zabrali,

1086
01:28:34,833 --> 01:28:37,750
a jej pokój opanowała pustka i cisza.

1087
01:28:41,208 --> 01:28:43,250
Przez ponad 70 lat

1088
01:28:43,333 --> 01:28:47,750
słowa Anne sprawiały,
że miliony młodych ludzi nagle dorastały.

1089
01:28:48,500 --> 01:28:50,041
Nauczyli się nie poddawać.

1090
01:28:51,000 --> 01:28:53,291
Anne, bardzo żywa dziewczyna,

1091
01:28:53,375 --> 01:28:57,500
stała się symbolem
horroru dwudziestego wieku.

1092
01:29:06,583 --> 01:29:08,125
To, co stało się później,

1093
01:29:08,958 --> 01:29:13,958
opowiadają Helga, Andra,
Tatiana, Sarah i Arianna.

1094
01:29:15,500 --> 01:29:17,791
Równoważne życia,
które nigdy się nie przecięły,

1095
01:29:18,875 --> 01:29:22,375
a jednak są tak blisko,
że prawie się stykają.

1096
01:29:23,791 --> 01:29:26,500
Przekazują pałeczkę nowym pokoleniom,

1097
01:29:27,291 --> 01:29:29,250
marząc o przyszłości.

1098
01:29:30,416 --> 01:29:33,958
Anne nie chciała zapomnieć
i przestać mieć nadzieję.

1099
01:29:34,750 --> 01:29:37,416
Na wewnętrznej stronie okładki
Anne napisała:

1100
01:29:38,333 --> 01:29:41,041
„Sois gentil et tiens courage”.

1101
01:29:42,541 --> 01:29:45,500
„Bądźcie uprzejmi i miejcie odwagę”.

1102
01:34:29,333 --> 01:34:31,333
Napisy: Agata Martelińska