Downloaded from YTS.MX
Canada là đất nước như thế nào?
Official YIFY movies site: YTS.MX
Còn tùy bạn nhìn nhận dưới góc độ nào.
Nova Scotia, sân chơi đại dương của Canada.
Tôi sinh ra và lớn lên ở thủ phủ Halifax.
Chỉ cần lái xe chưa đến một giờ theo hướng bất kỳ,
bạn sẽ ở trên bờ biển thơ mộng, chẳng cần lo gì việc thế gian.
Theo cách hiểu nào đó, Nova Scotia là hiện thân
của những gì người ta hay nghĩ về Canada: chốn thoát tục an yên.
Hồi bé, hình tượng về tỉnh này trong tôi là đây.
Gần gũi với thiên nhiên, cởi mở...
và hoan nghênh mọi tầng lớp xã hội.
Canada vốn dĩ luôn chăm sóc người dân chu toàn mà.
- Người Canada? - Sao...
Ta có chăm sóc sức khỏe toàn diện.
Hiện thực hóa hôn nhân đồng giới từ 14 năm trước.
Và là nước thứ hai hợp pháp hóa cần sa.
Cần sa
Nhưng khi đào sâu hơn,
hình tượng hoàn hảo đó bắt đầu rạn nứt.
Phản đối lắp đường ống!
PHẢN ĐỐI PHÂN BIỆT CHỦNG TỘC MÔI TRƯỜNG
Các chính khách thì hứa một đằng làm một nẻo...
Lịch sử thực dân nước ta vẫn tiếp diễn tới ngày nay.
Và cơ hội để chúng ta bảo vệ môi trường ngày một mong manh hơn,
và lợi ích doanh nghiệp có vẻ quan trọng với chính phủ
hơn sự quan ngại của công chúng.
Càng chứng kiến, tôi càng quyết tâm sử dụng nền tảng mình có
để lên tiếng.
Theo bạn, làm sao để khiến dư luận và giới truyền thông
chú ý hơn tới sự ấm lên toàn cầu?
Tôi chỉ muốn nói là nhiều người, những người bị cô lập nhất,
những người chẳng dính dáng gì đến hiện tượng này,
thì lại là những người đang bị ảnh hưởng nhất. Kể cả ở Canada.
Kể cả nạn phân biệt chủng tộc môi trường ở Canada, ở tỉnh quê tôi.
Kiểu, đây là chuyện thực sự đang xảy ra,
với những người bị cô lập nhất, và đã đến lúc ta cần lên tiếng.
HALIFAX, TỈNH NOVA SCOTIA
Chào. Ingrid nghe.
- Ingrid. - Chào.
Chào. Để tôi mở cửa nhé.
Cảm ơn cô.
Tôi chuẩn bị gặp giáo sư Ingrid Waldron,
tác giả cuốn sách về phân biệt chủng tộc môi trường ở Nova Scotia,
There's Something in the Water.
Hân hạnh ạ.
- Cảm ơn cô. - Hân hạnh. Ôi, có gì đâu.
Một sáng nọ tôi tỉnh dậy... trong văn phòng, và tôi truy cập Twitter.
Tôi thấy có một người theo dõi mới. Tên là "Người Canada Bé nhỏ".
Chứ không phải "Diễn viên Ellen Page", nên tôi không để ý lắm.
Xong khoảng một tháng sau quay lại
thì trang Twitter của tôi tràn ngập bình luận.
Chuyện chưa từng có.
Tôi kiểu: "Cái gì thế này?" Lúc đấy tôi mới nhận ra người đó là cô!
Cuộc hành trình này bắt đầu chính từ khoảnh khắc ấy đấy.
Phân biệt chủng tộc môi trường là hiện trạng, là vấn đề,
của sự phơi nhiễm bất cân xứng của cộng đồng bản địa, cộng đồng da đen
và cộng đồng da màu với gánh nặng môi trường, chất ô nhiễm và chất độc hại.
Nó còn phản ánh động thái chậm chạp của chính phủ trong việc xử lý vấn đề.
Ta đều biết là nơi ta sống
có ảnh hưởng nhất định đến sức khỏe của ta.
Ở Canada, mã vùng quyết định sức khỏe của bạn. Nên có một số cộng đồng nhất định
không được sống khỏe mạnh vì nơi họ đang sống.
Đa phần người Nova Scotia gốc Phi sống ở các cộng đồng gốc Phi,
đó là các cộng đồng nông thôn,
và rất nhiều trong số đó ở gần các bãi rác.
Các cộng đồng bản địa cũng vậy,
họ cũng có xu hướng bị sắp đặt bất cân xứng gần các khu vực nguy hiểm.
Khi bạn phải sống trong những cộng đồng hẻo lánh, biệt lập như thế,
những cộng đồng không có tiếng nói và vô hình với chính phủ như thế,
thì bạn sẽ không có tiếng nói gì hết.
Cần nhìn nhận phân biệt chủng tộc môi trường trong phạm vi
bối cảnh lịch sử của Nova Scotia,
trong phạm vi bối cảnh chủ nghĩa thực dân ở Nova Scotia và ở Canada.
Ở Canada, người ta sẽ miễn cưỡng, do dự khi nhắc đến phân biệt chủng tộc.
Phân biệt chủng tộc ăn sâu vào mọi hạ tầng xã hội của chúng ta,
thế nhưng ở Canada, ta lại có xu hướng né tránh nó.
Phân biệt chủng tộc và phân biệt chủng tộc môi trường đã gây ra ảnh hưởng rõ
đối với các cộng đồng cụ thể này.
Nó đã tác động đến cộng đồng da đen và bản địa cả về xã hội,
kinh tế lẫn chính trị.
Khi bạn nhìn nhận các cộng đồng cụ thể nào đó là không xứng đáng...
vô nhân tính...
và chẳng có giá trị gì cả,
đây cũng là cách ta hay nhìn nhận người không phải da trắng...
thì nó trở nên hợp lý theo nhiều nghĩa khiến bạn không phản ứng lại
theo cùng cách bạn sẽ phản ứng với cộng đồng da trắng vì...
những cộng đồng này đâu có ý nghĩa gì với bạn, với các cá nhân đâu.
Vấn đề là sự thờ ơ, vì nếu bạn không bỏ thời gian
gặp những cộng đồng này để hiểu những ưu tiên, trải nghiệm của họ,
thì khó khăn của họ sẽ không được ghi nhận vào chính sách môi trường.
Bạn phải lắng nghe các cộng đồng này, mà điều đó lại thường không xảy ra.
Nếu bạn nhìn vào bản đồ Nova Scotia
và chấm những điểm hiển thị nơi các cộng đồng da đen và bản địa sinh sống,
sau đó đánh dấu nơi đặt các bãi rác và ngành công nghiệp độc hại,
bạn sẽ thấy rõ một mối liên hệ đáng lo ngại.
Tôi sẽ tới một vài cộng đồng để hỏi xem gánh nặng môi trường
tác động lên cuộc sống ra sao.
Điểm đến đầu tiên tôi chọn là thị trấn Shelburne,
chỉ cách nơi vài người thân tôi đang ở khoảng 20 phút lái xe.
Được coi là thị trấn ven biển toàn dân da trắng...
Hạt Shelburne đã từng có số lượng người da đen được giải phóng cao nhất Bắc Mỹ...
Con cháu họ giờ sống chủ yếu ở phía Nam Shelburne.
Nhưng kể từ thời điểm họ định cư ở đây 250 năm trước,
công dân da đen đã không được đối đãi như những người da trắng cùng địa vị.
Ngày nay họ vẫn phải đối mặt thực tại đó...
khi cái bãi rác đặt tại thị trấn hồi những năm 1940
vẫn tiếp tục ám ảnh cư dân Nam Shelburne
nhiều năm trời sau khi bị đóng cửa.
Tôi sẽ gặp nhà hoạt động xã hội địa phương Louise Delisle để tìm hiểu thêm.
Chào cô, nhà cô thích chó quá nhỉ.
Chào, cưng!
- Ở đây đẹp thật đấy. - Ừ.
Ừ, đẹp mà.
Nhà cháu ở ngay Lockeport đấy ạ.
- Ừ, tôi biết. - Vâng.
- Cháu hay qua... - Tôi biết vài người...
- Biết Fred Page? - ...Shelburne.
- Fred? Không ạ. - À.
- Bố cháu là Dennis Page... - Ở Lockeport hả.
Dennis Page và Lorie Page ạ.
- Lorie Page thì tôi biết. - Dạ.
Trời đất. Zach lảm nhảm suốt ấy:
"Chị họ tôi đấy".
- À, Zach Page. - Lorie. Tôi biết.
- À, vâng. - Ừ.
- Vâng. - Hay quá!
Từ thời mới tới đây, nhóm Tôi trung Da màu,
chúng tôi, đã tồn tại rất khăng khít.
Chúng tôi đến đây vì triển vọng được sống...
một... cuộc sống tốt đẹp hơn, vì trước đó chúng tôi là nô lệ mà.
Nhiều người tới bằng Tuyến hỏa xa Ngầm, có người thì leo tàu đi vào cảng,
và... chúng tôi là hậu duệ của họ,
và tôi cảm thấy vinh hạnh vô cùng
khi được là một phần của đại gia đình vững mạnh
mang tên Tôi trung Da màu đó.
Đầu những năm 1940, họ bắt đầu sống tụ hợp với nhau.
Cũng giống những người khác thôi. Họ tụ hợp về bên gia đình của họ.
Và người ta bắt đầu xây nhà cửa gần với nhau.
Cuối những năm 1940...
thì người ta quyết định đặt... một cái bãi rác ở đây.
Có gì đổ hết. Không phân loại gì cả.
Tất cả rác thải từ các các khu vực lân cận,
Shelburne, khu đô thị tự trị Shelburne, tất cả đều đổ về đây.
Có những thứ là rác thải y tế.
Nói cách khác, có thể có bộ phận cơ thể ấy.
Có những thứ là rác thải từ căn cứ Hải quân,
không rõ là những gì nữa, cũng bị đem đổ bỏ ở đây.
Có những thứ từ xưởng đóng tàu, sơn rồi dầu.
Có xe hơi cũ. Có đồ ăn thừa của các cửa hàng,
đến cả động vật cũng bị bỏ ở đó, xác động vật ấy.
Trăm ngàn thứ hầm bà lằng trên đời...
bị họ vứt ở cái bãi rác đó.
Rồi họ phải tìm cách tiêu hủy nó vì rác chất cao như núi vậy.
Thế là họ đốt nó.
Cái núi rác đó cháy hàng ngày trời...
ròng rã, cái mùi bốc lên thì kinh khủng khiếp.
Và khói
thì... phủ kín cả người.
Không ai dám mở cửa sổ luôn.
Tôi vẫn nhớ...
có người hét lên: "Ơ, bãi rác cháy kìa".
Thế là lũ mòng biển bắt đầu kêu điếc cả tai.
Rồi chúng bay mất.
Khói bốc lên như một đám mây đen khổng lồ.
Rồi đến bồ hóng,
lúc lửa tắt dần hoặc lúc trời mưa ấy,
là bồ hóng... phủ kín tất cả mọi thứ luôn.
Tôi còn nhớ mỗi lần dậy đi học buổi sáng,
phải may mắn lắm... mới đến được trường
mà người không ám đầy mùi như... kiểu... vừa tham gia...
chiến tranh hóa học về ấy.
Rồi tới lớp thì... giáo viên sẽ hỏi:
"Sáng nay em tắm rồi à?"
Kinh khủng lắm.
Chúng tôi đã uống nước...
lấy từ các con suối và giếng có ở cộng đồng này...
hàng thế hệ rồi.
Ai mà biết được bãi rác đó ngấm vào giếng nước của chúng tôi từ bao giờ?
Ai mà biết được?
Cô muốn hỏi...
nạn phân biệt chủng tộc môi trường đã ảnh hưởng thế nào đến cộng đồng này hả,
nó đã... Nó đang giết chết chúng tôi đây.
Chúng tôi đâu có lập bãi rác đó.
Các gia đình chúng tôi đâu có muốn thế.
Nhưng giờ chúng tôi lại phải hứng chịu hậu quả của nó...
khi những người thân yêu cứ mất dần.
Họ mất rồi đấy.
Cộng đồng chúng tôi nhiều người bị ung thư lắm,
ai cũng bảo: "Ôi, ung thư ở đâu chẳng có".
Nhưng riêng ở khu vực này,
tỉ lệ mắc đa u tủy xương thuộc vào hàng cao nhất đấy.
Người ta chết dần vì bệnh đó quanh khu này. Tại sao?
Vì cái bãi rác đấy.
Mẹ tôi đây này. Đang ngồi ở đó đấy.
Đây là... chúng tôi đang ở trong sân.
- Tôi đây, tóc tết bím đây. - Dễ thương quá ạ.
- Cô là con thứ mấy trong bảy người? Là... - Tôi là con cả.
Đây là Robert, em trai tôi.
Robert đây này. Đó. Cái đứa mà...
Nó với... nó mất rồi, bị ung thư.
Còn đây là em gái tôi, Babe, bị đa u tủy xương.
Đây là cậu em út, Frank.
Nhà tôi đó.
Đây là chú tôi, cũng mới mất vì ung thư.
Chú ấy mới mất cách đây hai năm thôi.
Sau khi bố tôi mất vì ung thư
thì chú ấy gần như mang trọng trách người cha trong nhà.
Nhưng giờ họ mất cả rồi.
Tôi không muốn...
Tôi không muốn nói gì làm người khác tổn thương,
nhưng tôi phải nói ra sự thật.
Quan trọng là thế, đúng không?
Đôi khi khó lắm, nhất là những thứ liên quan đến
phân biệt chủng tộc và phân biệt đối xử.
Có mấy con gà trống kìa.
Cộng đồng người Da đen khởi nguồn từ đây này.
Chúng tôi từng làm xét nghiệm giếng nước cho dân ở đây.
Và những người này có...
mức độ thạch tín trong nước cao lắm.
Cộng đồng này thì nhỏ thôi.
Gia đình này có rất nhiều người mất
vì... bị ung thư.
Ông này cũng vừa được chẩn đoán xong, chắc chả sống được bao lâu nữa đâu.
Ông ấy bị ung thư phổi.
Ông ấy sống ở đây này.
Nhà này tử tế lắm.
Lẽ ra phải giới thiệu cô với họ,
nhưng tôi chưa báo trước là ta tới, nên chắc là thôi.
Giếng của nhà này cũng nhiễm độc.
Không uống được nước.
Chồng cô này mất vì ung thư.
Giờ cô ấy ở một mình.
Chồng cô này cũng mất vì ung thư.
Anh ấy... Mà cô ấy đi bước nữa rồi.
Có chồng mới. Anh này tử tế lắm, quê ở Newfoundland.
Những gia đình từng sống ở nhà này...
đều mất vì ung thư.
Nhà này giờ là của một gia đình khác
mới chuyển đến khu này, họ đang cố sửa sang lại nhà để ở.
Nhưng những ai từng ở nhà đó đều mất vì ung thư cả.
Chồng cô này mất vì ung thư.
Giờ cô ấy cũng đang ung thư liệt giường.
Cái ông xây nhà này này, cả ông ấy lẫn vợ đều mất vì ung thư rồi.
Con gái họ giờ sống ở Birchtown.
Cô ấy cũng bị ung thư, nhưng lành rồi.
Còn...
mấy cậu con trai, hai cậu con còn lại ấy, thì cũng mất vì ung thư.
Đó.
Thật tệ.
Cái... cái nhà này này...
là nhà ở gần nhất...
với bãi rác.
Cô gái trẻ này
đã phải quay trở về nhà...
và sống ở đây.
Mẹ cô ấy mất vì ung thư. Bố cũng mất vì ung thư.
Và giờ thì cô ấy trở về đó. Năm đứa con của cô ấy đang ở cùng nhà đó.
Cô ấy không còn nơi nào khác để ở nữa. Nên buộc phải quay lại nhà này.
Và cô có thể... qua rặng cây kia kìa,
đấy là nền cái bãi rác đó đấy.
Không xa lắm đâu.
Đó. Tụi tôi từng chơi trong khu rừng này đấy.
Đó.
Tệ thật.
Cô muốn ra ngoài đi bộ lên trên không?
- Đi bộ lên chỗ bãi rác được ạ? - Ừm, có cái biển đề "cấm vào".
Nhưng tôi biết lối vào đó.
Đây là nhà ông Clyke.
Cái ông Clyke này lập dị lắm.
Ông Clyke vừa bị chẩn đoán mắc...
Chắc ông ấy là người da đen lớn tuổi nhất trong cộng đồng này rồi.
Chả biết ông ấy có nhà không.
Hả?
Ông làm gì đấy?
- Đây là ông Clyke. - Ừ, Ron Clyke.
Đây là Ian.
Ian gì cơ?
Ian, tôi cũng chả rõ...
Daniel ạ.
- Daniel. - Ian Daniel.
- Nhiều máy quay chưa này. - Vâng.
- Tôi lôi thôi quá. - Trông bác tuyệt lắm ạ.
- Cháu là Ellen ạ. - Sao cơ?
- Cháu tên Ellen. - Ellen. Ellen gì?
- Page ạ. - Page hả.
Ellen đến để nói chuyện về cái bãi rác ấy.
Tụi tôi nói chuyện nãy giờ.
Tụi tôi nói chuyện về...
khói rồi thì bồ hóng rồi thì tro và mấy thứ kiểu như thế.
- Rồi thì chúng ta muốn gì. - Ừ.
Vì mọi người mất hết rồi. Giờ còn mỗi ông lớn tuổi nhất thôi.
- Hình như thế nhỉ. - Ừ.
Ông lớn tuổi nhất rồi đấy nhỉ?
Ừ, vì Wally Davis đâu như khoảng 70 thôi.
- Wallace ấy hả, ừ. Wallace mới... - Ông ấy cũng đang điều trị ung thư đấy.
Wallace lại đang phải điều trị ung thư phổi nhỉ, ừ.
Tôi thì tuần này đi này.
- Tuần này ông cũng đi à? - Thứ Sáu tới.
Thứ Sáu tới à. Đi khám xem sao hả.
- Ừ. - Ừ.
- Tôi đi khám lại. - Ừ.
Mỗi năm một lần.
Ừ. Ông có nghĩ bệnh ung thư của ông có dính tới cái bãi rác không?
Ai biết chứ?
Ai biết, nhỉ?
Có khi thế ấy?
Vì cả khu này ai cũng bị mà.
- Ừ. - Đấy.
Mấy ông là mất hết rồi đấy nhỉ?
Frank này, Seldon này, Ed này, Ed bạn ông ấy,
mất hết rồi nhỉ?
- Cả Bern Bruce với Shirley nữa. - Ừ, Bern với Shirley nữa.
Tụi tôi đang định tới chỗ này rồi đi vòng lại.
Tụi tôi định men theo hàng rào.
Ừ, ở đấy có đường mòn đấy.
Ừ, tụi tôi sẽ đi theo đường mòn.
BÃI RÁC ĐÓNG CỬA TỪ NGÀY 3 THÁNG MƯỜI HAI, NĂM 2016
Tôi chỉ mong là...
mọi người... rút ra được bài học gì đó từ chuyện này...
Tôi mong là...
Tôi mong là mọi người sẽ học cách tiêu dùng có lợi cho môi trường hơn.
Được thế thì chả còn bãi rác nữa. Tôi... Sẽ tốt biết mấy
nếu ta tìm ra cách để...
mọi thứ ta cần có thể...
được tái sử dụng hết lần này đến lần khác.
Được vậy thì tốt quá nhỉ? Được vậy thì sẽ không bị vấn đề này nữa,
bao người phải chết vì những thứ ta... tiêu thụ xong rồi...
đem đốt bỏ.
Bãi rác này đã bị đóng cửa vĩnh viễn vào năm 2016.
Giờ đi dạo xung quanh đây, nếu không vì còn tàn dư rải rác đây đó,
bạn sẽ chả biết nó từng là bãi rác.
Mối lo giờ đây là số rác bị chôn dưới đất
và những ảnh hưởng của nó đến nguồn nước và đất đai gần đây.
Cháu cũng tưởng tượng ra được là mọi người luôn cảm thấy lo sợ
kiểu: "Nước của tôi nhiễm bẩn chưa? Đã ngấm vào nước chưa?"
Ơn trời là giờ chúng tôi bắt đầu làm xét nghiệm nước rồi đấy,
và đến gõ cửa từng nhà, thuyết phục người ta.
Chính tôi phải đi từng nhà một, phải bảo người ta:
"Phải kiểm tra giếng đi. Có tôi đây, có một đội nữa, xem luôn đi".
Và giờ người ta dần dần nhận thức được điều đó rồi
vì kết quả xét nghiệm nước trả về cho thấy là nước nhà họ có gì đó.
Không cần biết có phải do bị ngấm từ bãi rác hay...
bọn tôi biết chính nguồn nước khiến...
Khi giếng của bạn bị nhiễm trực khuẩn và E. coli
và nhà bạn lại dùng nước giếng để nấu ăn cho con,
cho chồng... hoặc là để đánh răng,
để tắm, để làm nhiều việc khác nữa thì bạn sẽ biết.
Và một khi đã biết là nguồn nước nhà mình có vấn đề,
chà, thì đó chính là cuộc sống của bạn. Đời bạn đó.
Cả đời bạn luôn.
Cô biết đó, Chúa ban cho ta quyền được dùng nước sạch kia mà.
- Đấy đâu phải thứ phải đấu tranh mới có. - Đâu phải.
Chúng tôi nên... Và những người mà chúng tôi bầu ra trong cộng đồng này,
lẽ ra phải sát cánh với chúng tôi...
để đòi nước sạch.
Nhưng... tỉnh lại đi.
Họ không hề... họ còn chẳng coi đấy là vấn đề.
Đấy chẳng phải vấn đề vì họ có bị ảnh hưởng đâu.
Vì họ được dùng thứ gọi là nước sạch, nước uống được,
vì họ có... nước được xử lý rồi.
Chúng tôi thì không.
Chúng tôi làm gì có cái quyền đó. Chúng tôi còn chẳng được quyền nói:
"Thôi, tôi không dùng cái giếng này nữa đâu
vì nó nhiễm bẩn rồi,
tôi dùng nước đã được xử lý đây".
Làm gì có quyền đó.
Còn họ thì... Họ bảo việc lắp đường ống cấp nước sạch cho chúng tôi không khả thi.
Tại sao, chúng tôi, những người ở cộng đồng này, lại thấp hèn
hơn những người ở cộng đồng khác vậy?
MỪNG ĐẾN SHELBURNE THÀNH LẬP NĂM 1783 BỞI LIÊN HIỆP TÔI TRUNG
Suốt vài năm qua, Louise đã không ngừng lên tiếng,
thúc đẩy chính phủ thông qua một dự luật về môi trường
để đảm bảo mọi cư dân được sống trong môi trường lành mạnh,
nhất là người bị cô lập do tác động lịch sử.
Thế nhưng các chính khách địa phương đều phản hồi rất thiếu tích cực.
Nạn phân biệt chủng tộc vẫn tiếp diễn, vẫn đang tồn tại ở đây.
Nếu ta không đề cập đến nó, không chỉ mặt gọi tên nó,
thì nó sẽ không bao giờ dừng lại cả.
Việc tôi lên tiếng về nó
đã khiến nhiều người trong cộng đồng này xa lánh tôi,
vì họ không muốn nhắc đến nó.
Cô có nhắc đến thị trưởng.
Vâng. Rồi, cháu biết câu trả lời rồi.
- Thị trưởng. - Cháu định hỏi thị trưởng đang làm gì?
Thị trưởng cho là tôi chẳng có quyền gì mà lên tiếng.
Sao lại thế ạ?
Vì cô ta...
Thật ra, cô ta bảo thẳng với tôi là:
"Cộng đồng này không cần cô... lên tiếng về chuyện này đâu.
Cả cộng đồng đâu quan tâm".
Nhưng xin lỗi nhé.
Tôi vẫn phải nói thôi.
Là...
Chúa ban cho tôi quyền... được nói với các vị
rằng các vị đang hủy hoại gia đình tôi, cộng đồng tôi,
và cộng đồng này bị hủy hoại vì các vị đổ rác vào thẳng sân sau nhà tôi.
Xin lỗi nhé.
Nhưng sự thật là thế đấy.
Hoặc là giúp, hoặc là đối đầu chúng tôi, chọn một trong hai đi, nhé?
Cứ mỗi đợt bầu cử,
là họ lại tới cộng đồng này rồi hứa hươu hứa vượn.
"Tụi tôi sẽ làm cái này cái nọ, làm cho quý vị cái này cái nọ",
thế là người ta tin họ.
Dân khu tôi cả tin lắm.
Thế là dân khu tôi bỏ phiếu cho họ, xong rồi họ...
Nếu không lo nổi cho nơi mình sống...
cho những người quanh mình, hay người thân,
thì còn có ích gì với ai chứ?
Kiểu, họ ở đây làm gì?
Nếu chẳng quan tâm gì đến anh chị em
hay bất kỳ ai...
thì họ ở đây làm gì?
Kiểu, cô biết đó? Mỗi sáng họ dậy vì cái gì?
Chỉ vì họ thôi à? Sống thế thì cô độc lắm. Nếu họ chỉ sống vì họ thì cô độc lắm.
Đúng không?
Tình yêu dành cho đồng bào... phải được ưu tiên.
Ta phải chăm lo cho nhau.
Vì đời người chỉ có một thôi.
Và nếu ta không sống cho đúng ngay từ đầu là chẳng có cơ hội mà làm lại nữa.
Cho nên, nếu điều đó có nghĩa là đảm bảo...
rằng những người quanh tôi được khỏe mạnh, theo cách nào đó,
và dù đó chỉ là một việc rất nhỏ bé mà tôi có thể làm,
tôi cũng sẽ làm.
Xây một giếng nước công cộng để cung cấp nước sạch
tại địa điểm mà cô Louise đang đề xuất
sẽ tiêu tốn khoảng 10.000 đô la.
Chỉ riêng năm nay, thị trấn đã dự thảo ngân sách 35.000 đô
cho Lễ hội Ngày Sáng lập thường niên.
Chỉ cách ba giờ lái xe về phía Bắc, cộng đồng Pictou Landing First Nation
cũng đang phải đối mặt hậu quả độc hại từ sự thờ ơ của chính phủ.
Trận chiến hiện có của người Mi'kmaq ở đây phản ánh một chuỗi đấu tranh dai dẳng
giữa các cộng đồng bản địa và chính phủ
kể từ khi quá trình thực dân hóa của Canada ngày nay bắt đầu.
Sự diệt chủng, đàn áp bởi đặc vụ liên bang và việc mở trường nội trú Công giáo
đã tước đi đa số đất đai, bản sắc văn hóa của người Mi'kmaq.
Ngày nay, họ còn phải đối phó với thảm họa môi trường
đã ám ảnh cộng đồng họ hơn 50 năm qua.
Cảng Tàu đậu, Nova Scotia.
Hàng ngàn con cá đang hớp lấy chút hơi thở cuối cùng.
Nhìn những hình ảnh này, đa phần khán giả chắc sẽ rất phẫn nộ.
Sao lại có chuyện này?
Thế nhưng đó chỉ là những hình ảnh mới nhất trong lịch sử ô nhiễm ở đây.
Chào!
- Rất vui được gặp cô. - Tôi cũng thế.
- Vào đi. - Xin lỗi vì chuyện đó. Cái GPS cứ...
Thế nào mà tôi kẹt luôn vào vũng lầy.
Tôi biết cô đi vào đường phụ mà. Kiểu: "Đường bị chặn à. Hừm".
Vâng.
Trước khi bị ô nhiễm, nơi gọi là Cảng Tàu đậu ngày nay đã có tên là A'Se'K.
A'Se'K nghĩa là "phòng kia".
Đó là nơi... các thành viên trong cộng đồng chúng tôi chạy tới
mỗi lần các đặc vụ Da đỏ đến
để bắt trẻ con đem đi.
Họ từng chạy tới A'Se'K.
A'Se'K là vậy đấy, như một trong các trưởng lão của chúng tôi từng tuyên bố,
nơi đó từng có thời giống như cha mẹ họ vậy.
Nó bao bọc họ.
Cho họ ăn mỗi khi đói.
Cô biết đó, cho họ nơi nương tựa, rồi khi...
cái nhà máy đó xuất hiện vào năm 1965
bắt đầu cho cái kế hoạch có chủ định rất rõ ràng của họ là muốn...
thâm nhập vào vùng đất của chúng tôi, vào A'Se'K của chúng tôi...
thì tất cả những thứ đó đều bị tước đi hết.
Năm 1965, Công ty Giấy Scott muốn xây một nhà máy giấy - bột giấy ở Nova Scotia.
Họ biết chính xác nơi họ muốn tới. Đó là thị trấn Pictou.
Thứ anh có tương đương với...
Tiến sĩ John Bates, cố vấn công ty, đã ngắm vị trí này vài năm trước.
Ông ta đề xuất như sau: Công ty Scott sẽ xây một nhà máy bột giấy.
Chất thải nhà máy sẽ được dẫn theo đường ống bên dưới Cảng Pictou
rồi đổ thẳng ra Cảng Tàu đậu.
Để rồi, lượng chất thải công nghiệp này sẽ tràn ra đại dương.
Lúc đưa ra đề xuất này, Tiến sĩ Bates không còn là cố vấn cho Scott nữa.
Mà đã lên làm Trưởng cục Cấp Nước của Nova Scotia.
Mọi thứ đã được sắp đặt cho một thỏa thuận siêu lợi nhuận
giữa Công ty Giấy Scott và tỉnh Nova Scotia.
Chính phủ đồng ý chịu trách nhiệm về chất thải từ nhà máy
và bắt đầu mua đất ở khu vực này.
Khúc mắc duy nhất là những người Da đỏ đang định cư ở rìa Cảng Tàu đậu.
Cục Cấp Nước đã gạ gẫm ông của tôi,
lúc đó đang là thủ lĩnh, và cả hội đồng nữa.
Bọn họ bảo: "Ông biết đó, tụi tôi định xây nhà máy ở đây.
Ừ, cứ yên tâm đi.
Chẳng sao đâu. Nước hồ sẽ vẫn sạch mà.
Sẽ chẳng ảnh hưởng gì đâu mà".
Đã có nhiều lo ngại từng được ghi nhận về ảnh hưởng lên môi trường,
ảnh hưởng lên nghề thủy sản, vậy là họ bày tỏ những lo ngại này
như bao thủ lĩnh khác đã làm suốt hàng thập kỷ.
Khi bọn họ biết chúng tôi lo ngại về các vấn đề đó, liền bảo:
"Vậy đưa mấy người đó đi tham quan đi".
Thế là họ tới và đưa ông tôi
và một hội viên hội đồng nữa, ông Martin Sapier,
đến... một cái trạm ở...
New Brunswick,
vốn còn chẳng phải một cái trạm xử lý giống cái mà bọn họ đang xây.
Ông Wigglesworth đến,
đưa bọn tôi tới... St. John's, hay Lancaster gì đó, nơi có nhà máy bột giấy.
Rồi ông ta chỉ cho chúng tôi xem là... nước không bị đổi màu, không có mùi.
- Ông ấy cho xem nước không bị đổi màu ạ. - Đúng vậy.
Không có mùi hay gì khác bốc lên từ nhà máy đó.
Đây là khói từ nhà máy bột giấy St. John.
Nhưng những người Da đỏ không được đưa tới đó. Cái họ thấy là một nhà máy xử lý
nước thải sinh hoạt... cách đó vài cây số.
Chỗ đó chỉ là cái bình phong thôi.
Rồi, cô biết đó, bọn họ tiếp tục nói dối,
cô biết đó, cố khiến cho ông tôi và hội đồng hiểu rằng:
"Sẽ chả ảnh hưởng gì hồ này đâu. Sẽ vẫn là cái hồ mà.
Mấy ông vẫn có thể xả hơi, tiêu khiển, vẫn sẽ làm được nhiều thứ...
mà mấy ông muốn làm thôi''.
Có những điều kiện trong thỏa thuận bị họ hoàn toàn lờ đi.
Ví dụ là, ông tôi và mọi người muốn... biết...
chắc chắn là, tác động là gì, nhưng họ không hề thực hiện.
Điều duy nhất mà họ thực hiện đó là việc đưa 60.000 đô.
Cô biết đó, 60.000 đô hồi ấy, với một cộng đồng bị áp bức đã lâu,
một cộng đồng phải chịu khổ
dưới những tác động của trường nội trú và... Đó là số tiền rất lớn.
Tôi hình dung được ông tôi nghĩ gì lúc ấy. "Phải đồng ý thôi... Chúa ơi.
Môi trường sẽ không bị ảnh hưởng gì đâu.
Mình chỉ nghĩ cho cả hạt thôi mà.
Nghĩ cho... Mình đang giúp mà. Chả có điều gì tệ xảy ra đâu".
Thế là ông tôi, ngay tại New Brunswick, cùng với ông Martin Sapier,
ký tên lên một tờ giấy.
LEWIS J. FRANCIS - THỦ LĨNH
Tờ giấy ấy. Lúc đó bọn họ bắt thóp được ông rồi.
Người Da đỏ bán quyền sở hữu đất Cảng Tàu đậu,
với giá khoảng 65.000 đô.
Hai năm sau, nhà máy đi vào hoạt động.
Và chất thải bắt đầu đổ vào Cảng Tàu đậu.
Bọn họ giết sạch cá ở đó,
ôi, ngay ngày hôm sau thôi, nằm chết dọc bờ sông.
Cá, cá ốt me, hải cẩu và mọi thứ quanh đó đều chết.
Họ giết sạch ngay lập tức, chỉ sau một đêm.
Đó là trong tuần đầu nhà máy hoạt động ạ.
Tầm ba, bốn hôm từ khi đi vào hoạt động.
Ừ. Nó giết sạch tất cả.
Tôi cứ tưởng tượng... ông tôi đau đớn đến nhường nào
khi ông nhận ra rằng... Cảng Tàu đậu đã chết.
Cô biết đó, tới tận lúc ông mất, ông vẫn nghĩ đó là tại ông.
Rồi ông truyền tiếp, cô biết đó...
cái cảm giác tội lỗi ấy xuống gia đình và con cái của mình,
và họ phải chịu đựng sao đây khi...
Rồi lại tới...
Cái vòng luẩn quẩn ấy phải ngừng lại.
Cuộc sống gia đình tôi sẽ ra sao...
nếu không có vụ Cảng Tàu đậu?
Ông bà tôi có 13 người con.
Ông tôi mất ở độ tuổi rất, cô biết đó,
rất trẻ, mới gần 50 thôi.
Hiện giờ thì mẹ tôi vẫn còn sống, dì tôi nữa.
Còn những người khác đều đã mất vì ung thư.
Hoặc vì tự sát cả rồi.
Cô biết đó, rượu bia và ma túy khiến họ mất tự chủ.
Tôi cứ băn khoăn mãi... nếu không có chuyện này, liệu gia đình tôi có cơ hội...
được sống...
tới già bên nhau không?
Tôi sẽ đưa các bạn tới xem trạm xử lý chất thải...
ở khu Simpson's Lane nhé.
Cũng gần khu chúng tôi sống thôi.
Đây là đường vào cái trạm xử lý
đã tồn tại từ năm 1967.
Đây là thứ được nhà máy trực tiếp thải ra đây.
Chất thải thô, chưa qua xử lý.
CẢNH BÁO: NƯỚC SÂU
Chất thải đó từng đổ thẳng vào trong, lên đất của bọn tôi đó.
Không hề có hệ thống xử lý nào hết, cứ dùng ống mà xả thẳng ra thôi.
Mỗi lần đến đây... tôi lại thấy buồn.
Mùi của cộng đồng tôi đấy.
Thỉnh thoảng đi vào mấy tòa nhà hay căn hộ,
cảm giác như cái mùi này bám dính vào tường rồi ấy.
Đây là các máy sục khí. Phải lắp máy này để tạo ô-xy cho nước,
nghe khá là buồn nhỉ,
nhưng hồi đó, khi họ bảo nó không gây ra ảnh hưởng gì đâu...
đây là cách duy nhất.
Tất cả thứ này đang sôi sục chảy về cộng đồng của chúng tôi,
nên chúng tôi không chỉ đau đớn khi biết rằng thứ này có trong nước của mình,
nhìn cả không khí của chúng tôi này.
Và... vậy đấy.
Đáng...
Đáng buồn lắm.
Cô lo cho sức khỏe mình không?
Anh hỏi câu đó nghe vui thật,
vì tôi biết mình tới từ đâu và biết những người thân đã mất trước tôi mà,
nên tôi chưa từng nghĩ mình sẽ sống lâu. Sang tuần là tôi 41 tuổi rồi.
Và...
tôi biết những người quanh mình đều mất khi còn quá trẻ...
nên tôi luôn cảm thấy là,
tôi sẽ chẳng có cơ hội được sống đến tận lúc già đâu.
Đôi khi tôi nghĩ vậy đó.
Đau khổ, tôi biết là tôi dùng từ ấy nhiều
vì tôi chả biết từ nào khác để diễn tả...
đau khổ có nhiều hình thái lắm. Nó... anh biết đấy...
Sao đương đầu nổi chuyện này?
Nếu là anh, sao anh đương đầu nổi?
Hồi đó ông có từng quan ngại
việc vũng nước thải ở quá gần... khu bảo tồn người Da đỏ không?
Chà, nó có gây hại gì tới họ đâu nhỉ.
Họ có ở trong nước đâu, họ đâu có sống dưới nước nhỉ.
Họ chỉ ở gần nguồn nước thôi mà.
Thế thì... có sao đâu?
Đây là một số thành viên cộng đồng đã qua đời kể từ khi nhà máy mở cửa.
Đó.
Và, ừ, có thể thấy rõ là họ...
- Họ chết khá trẻ. - Họ chết trẻ. Ừ. Đúng mà.
Tôi không muốn đếm số người đã mất. Có quá nhiều.
Rất nhiều người lẽ ra giờ vẫn còn sống. Vẫn còn ở đây.
Sát cánh chiến đấu cùng chúng tôi. Đáng ra họ có thể chứng kiến hồi kết...
của sự ô nhiễm nguồn nước này. Lẽ ra là vậy, nhưng không.
Nên chúng tôi muốn tưởng nhớ họ.
Họ sẽ vẫn ở đây. Đang xem và biết chúng tôi làm gì.
Và họ sẽ tự hào.
Cái này giúp nhắc nhở tôi. Nhắc tôi lý do tôi làm điều tôi đang làm,
bởi vì...
Quá đủ rồi.
Năm 2014, căng thẳng lên đến đỉnh điểm khi đường ống của nhà máy bị vỡ,
gây rò rỉ 47 triệu lít chất thải độc hại chưa qua xử lý vào khu vực...
vào phần đất chôn cất của người Mi'kmaq.
Chính phủ đã cam kết đóng cửa Cảng Tàu đậu rất nhiều lần
nhưng không giữ lời.
Lần này, Michelle và cộng đồng của cô đã hành động, lập một vành đai phong tỏa
và thề không rời đi chừng nào Cảng Tàu đậu chưa đóng cửa,
buộc chính quyền tỉnh bang cuối cùng phải hành động.
Chắc cô cũng biết, tháng Sáu năm 2014
là lúc được dư luận đặc biệt quan tâm
về cuộc biểu tình ôn hòa của chúng tôi suốt vụ rò rỉ chất thải
từ đường ống.
Chúng tôi bước ra tiền tuyến, quá chán nản.
Quá chán nản khi mọi thứ cứ tiếp diễn,
chất thải này đã là gánh nặng từ khi...
cô biết đó, năm thập kỷ rồi, vẫn tiếp tục làm hại chúng tôi.
Chúng tôi cứ nói đi nói lại. Thủ lĩnh của chúng tôi họp mặt với chính phủ
khá thường xuyên, cố tìm ra giải pháp cho vấn đề đang xảy ra.
Chúng tôi tụ tập ở nhà thể chất địa phương,
rồi thủ lĩnh quay về thông báo: "Rồi,
chúng tôi vừa thảo luận với chính phủ xong, họ bảo như sau",
nhưng tất nhiên chúng tôi không tin.
Đấy là quy tắc số một, vì lòng tin đã mất rồi,
qua biết bao đời chính phủ, biết bao lời hứa hẹn suông
suốt hàng thập kỷ qua.
Đấy là vấn đề nghiêm trọng nhất. Rằng chúng tôi thật sự phải cố tìm hiểu xem,
liệu họ có đang nói thật không?
Rất may mắn là rốt cuộc đôi bên cũng đạt được thỏa thuận,
một thỏa thuận mà chúng tôi không hoàn toàn hài lòng.
Họ cuối cùng cũng chịu thừa nhận sự tàn phá bị gây ra
và họ sẽ đề xuất ngày đóng cửa
Trạm Xử lý Chất thải Cảng Tàu đậu.
Cái ngày mà họ đề xuất... chưa phải là ngày chúng tôi muốn.
Chúng tôi muốn sớm hơn kia.
Ngày họ đề xuất là ngày 31 tháng Một năm 2020.
Chúng tôi cân nhắc rất lâu, rất kỹ.
Nhưng rồi cũng đành thỏa hiệp.
Xin nói rõ, thỏa hiệp được thực hiện không phải là đóng cửa nhà máy
mà là Trạm Xử lý Chất thải Cảng Tàu đậu,
nơi đã gây tổn hại cho cộng đồng hàng thập kỷ.
Chính quyền Nova Scotia thông qua Đạo luật Cảng Tàu đậu,
một đạo luật yêu cầu tới ngày 31 tháng Một năm 2020, việc sử dụng trạm Cảng Tàu đậu
"để tiếp nhận và xử lý chất thải Nhà máy phải dừng lại ngay lập tức..."
để trong thời gian đó, họ làm hai việc: lên kế hoạch, xây trạm xử lý chất thải mới
và lên kế hoạch dọn dẹp Cảng Tàu đậu.
Nhà máy Bột giấy Phương Bắc có thêm năm năm để có kế hoạch thay thế.
Nhưng bốn năm sau, kế hoạch tốt nhất mà họ đưa ra được
là xây một đường ống mới
để xả chất thải
ra Eo biển Northumberland,
ngay cạnh Pictou Landing...
ngư trường sinh lợi cho cả cộng đồng bản địa lẫn không phải bản địa.
Kế hoạch này đã khiến dư luận phẫn nộ.
Phải, chúng tôi muốn sống vui vẻ. Muốn ăn mừng sự kiện đóng cửa.
Muốn chữa lành.
Muốn làm mọi thứ mà chúng tôi nghĩ... lẽ ra mình phải được quyền làm.
Nhưng làm sao ăn mừng cho được khi họ đề xuất
xây một đường ống mới, một trạm xử lý mới
thay vì xả nước ra mặt hậu thì sẽ xả ra mặt tiền?
Nhưng cái làm tôi ức nhất là họ cứ luôn mồm: "chất thải đã xử lý".
Chúng tôi đã bị thứ chất thải đã xử lý đó ảnh hưởng hơn năm mươi năm trời rồi.
Kiểu, đáng ra chúng tôi không phải mãi tranh đấu thế này.
Đáng ra chúng tôi không phải ra ngoài đó,
gào lên: "Các người bị làm sao thế?
Sao lại đề xuất đặt thứ đó ở đấy chứ?''
Kiểu, tại sao chính phủ lại xuôi theo họ?
Dù biết rõ cuộc sống của chúng tôi đã bị tàn phá đến mức nào.
Lịch sử nữa.
Chúng tôi... Chúng tôi sẽ không bao giờ thoát khỏi nó mất.
Đầu năm 2019, cộng đồng Pictou đã tề tựu
để thu hút sự chú ý của dư luận vào ngày đóng cửa dự kiến năm 2020.
Sự lạc quan tràn ngập cả căn phòng
khi người Pictou Landing First Nations bắt đầu đếm ngược một năm
tới ngày đóng Trạm Xử lý Cảng Tàu đậu.
Cùng nhau, chúng tôi muốn một môi trường sạch.
Cùng nhau, chúng tôi muốn sửa chữa sai lầm và đó là mục tiêu quan trọng nhất.
Ngày này có ý nghĩa rất lớn không chỉ với dân Pictou Landing First Nation,
mà còn với tất cả mọi người.
"Tôi muốn con em tôi được bơi, được câu cá ở Cảng Tàu đậu
khi bằng tuổi tôi. Để con em tôi có tuổi thơ trọn vẹn hơn tôi".
Cùng lúc cả cộng đồng Da đỏ đang ăn mừng,
nhà máy Giấy Phương Bắc cũng tổ chức buổi họp riêng.
Chưa có kế hoạch xử lý chất thải thay thế và muốn tránh đóng cửa cả nhà máy giấy,
họ đã xin gia hạn hoạt động của trạm Cảng Tàu đậu.
Chúng ta đều có chung một mục tiêu,
đó là đưa Cảng Tàu đậu trở về trạng thái tự nhiên vốn có.
Chúng tôi chỉ muốn xin thêm chút thời gian để đảm bảo có đủ thì giờ và sự chuyên tâm
tiến hành từng công đoạn,
từ việc thẩm định môi trường
đến thi công và cuối cùng là vận hành trạm xử lý mới.
Hôm nay đáng lẽ ra phải là ngày ăn mừng, thì chỉ một giờ trước khi bắt đầu sự kiện,
Nhà máy Bột giấy Phương Bắc lại thông báo họ cần được nới rộng
hạn chót đóng cửa trạm Cảng Tàu đậu.
Thủ lĩnh Andrea Paul tuyên bố thất vọng với thời điểm đưa ra thông báo
và việc gia hạn là không chấp nhận được.
Họ đã nhận lệnh từ năm 2015 rồi,
nếu họ chủ động hơn trong suốt quãng thời gian từ đó tới nay
thay vì phản ứng lại quyết định đó,
thì họ đã có thể tiến xa hơn trong việc thực hiện những gì họ muốn rồi.
Chưa dừng lại ở đó, ông Stephen McNeil, thủ hiến của Nova Scotia,
người đầu tiên của chính phủ từng cương quyết đặt hạn chót,
thì nay cũng lại thay đổi.
Chúng tôi cho họ năm năm, tôi đã nói rất rõ về điều đó,
rằng ngày 31 tháng Một năm 2020 là hạn chót.
Nhưng tôi cũng đã bàn với cộng đồng và bên công ty,
là nếu họ có thể tìm được tiếng nói chung, tìm ra hướng đi đến một thỏa thuận gia hạn
thì tôi sẽ cân nhắc.
Thay vì tuyên bố một cách cứng rắn là:
"Không, chính quyền A'Se'K đã ra pháp chế đóng cửa đúng ngày 31/1/2020 rồi
nên cứ thế mà thực hiện",
thì họ lại...
đổ lỗi cho chúng tôi.
"Ừ thì, biết đâu đấy, bên Pictou Landing mà đồng ý thì..."
Thật quá bất công.
Quá bất công cho chúng tôi.
Nếu đúng là họ muốn giữ mối quan hệ hòa hảo...
như họ hay khua môi múa mép, thì họ đã tuyên bố: "Phải là 31/1/2020.
Pháp chế có rồi, cứ thế mà làm,
thế thôi, chấm hết". Nhưng không.
Tôi rất muốn đặt niềm tin vào một điều gì đó,
và...
và hiện giờ tôi vẫn tin vào ngày 31/1/2020.
Hy vọng người ta sẽ nhận ra
là chúng tôi đấu tranh không phải vì muốn gây rối,
hay muốn làm tất cả mọi người đau khổ.
Mà chúng tôi đấu tranh vì tương lai của chúng tôi.
Chúng tôi muốn gắn bó với mảnh đất này.
Chúng tôi cần một môi trường bền vững
cho con em chúng tôi, cháu chắt chúng tôi.
Chúng tôi đấu tranh vì chúng tôi thuộc về nơi đây và cần phải làm vậy.
Tóm lại là, chúng tôi chán cảnh bệnh tật lắm rồi.
Chúng tôi mong được khỏe lại.
Mong là sau tất cả, chúng tôi được chữa lành khỏi mọi thứ này,
nhưng trong đầu tôi cứ văng vẳng câu nói,
là không ai lành lặn lại được trong cái môi trường họ từng lâm bệnh đâu.
Nên để chúng tôi khỏe lại thì nước thải phải thôi xả ra.
Kể cả nước thải có ngừng chảy thật
vẫn cần quá trình dọn dẹp chuyên sâu
ước tính mất khoảng năm năm
và ngốn hơn 200 triệu đô la
để loại bỏ các độc tố như thủy ngân khỏi Cảng Tàu đậu.
Có vậy khu vực này mới mong ít nhiều trở lại được trạng thái ban đầu.
Chúng tôi đã bắt đầu nói chuyện với nhau...
Cảng Tàu đậu sẽ trông thế nào...
trông thế nào trong tương lai?
Chúng tôi sẽ muốn thấy những gì khi lại được ghé thăm A'Se'K lần nữa,
khi giành lại được mảnh đất này?
Chúng tôi bảo nhau, giờ ta gọi là Cảng Tàu đậu,
nhưng đấy là cái tên ô nhiễm thôi.
Cảng Tàu đậu là tên ô nhiễm. Là A'Se'K cơ, và khi quay lại, chúng tôi muốn thấy gì?
Chúng tôi nói về quang cảnh thiên nhiên,
nhiều người thì nói là chỉ muốn có thể gắn kết trở lại với mảnh đất này.
Giản dị vậy thôi nhưng là liều thuốc chữa lành đối với nhiều người đấy.
Tôi muốn, cô biết đó, ông tôi được yên nghỉ.
Tôi muốn các chiến binh Cảng Tàu đậu đi trước chúng tôi được yên nghỉ.
Tôi muốn họ được tự hào...
rằng... chúng tôi đã chiến đấu đến cùng.
Trong khi Michelle và cộng đồng tiếp tục thúc ép để đóng Cảng Tàu đậu đúng ngày,
chỉ cách đó một giờ lái xe, lịch sử đang có nguy cơ tái diễn,
khi chính quyền nơi đây cũng vì lợi ích doanh nghiệp
mà lại hi sinh một cộng đồng bản địa khác,
đây là điểm dừng cuối của tôi,
thị trấn Stewiacke, nơi người ta đang đấu tranh để ngăn việc đó xảy ra.
Tập đoàn AltaGas đang đề xuất xây
một kho chứa ngầm trên lãnh thổ thuộc sở hữu của người Mi'kmaq.
AltaGas mới phát tích một hệ thống động muối ngầm gần sông Shubenacadie,
có thể lưu trữ khí thiên nhiên.
Để làm được điều đó,
họ dự định hòa tan các mỏ muối trong động bằng nước sông
rồi xả thẳng hỗn hợp nước muối đó vào lại lòng sông,
lên tới 3.000 tấn mỗi ngày.
Hỗn hợp nước muối này có độ mặn
cao gấp sáu lần mức độ an toàn để các loài cá có thể sống.
Đương nhiên, các thành viên cộng đồng và lãnh đạo địa phương không vui vẻ gì.
Cộng đồng rất không hài lòng.
Cộng đồng Sipekne'katik phản đối dự án này.
Thủ lĩnh Rufus Copage nói báo cáo môi trường mới nhất
chưa được lý giải cặn kẽ cho hội đồng của ông.
Tôi tưởng sẽ được bàn với họ,
nhưng... chính quyền không muốn cho chúng tôi cơ hội đó
nên phải đấu tranh thôi.
Họ chưa từng làm thế ở bất kỳ đâu trên thế giới.
Tại sao họ lại muốn làm ở Nova Scotia nhỏ bé này?
Tại sao họ muốn làm trên dòng sông nơi con cháu chúng tôi câu cá... mỗi năm,
nơi chúng kiếm ăn,
nơi các thành viên cộng đồng chúng tôi vẫn thường tề tựu bao thế hệ nay?
Kẻ đe dọa an toàn công cộng thực sự ở đây là Alton Gas.
HÃY TÔN TRỌNG HIỆP ƯỚC VỚI NGƯỜI BẢN ĐỊA
Tôi chuẩn bị gặp hội Bảo vệ Nguồn nước địa phương ở địa hạt Sipekne'katik,
hay còn được gọi là Những Người bà Thường dân.
Họ đang lãnh đạo cuộc chiến không chỉ để ngăn một thảm họa môi trường,
mà còn để bảo vệ quyền lợi hiệp ước của họ.
SỰ THẬT, ĐỒNG THUẬN ĐÂU? THẬT BẤT CÔNG!
Nhiều người trong số họ bị bắt trước khi chúng tôi tới vài hôm.
ỦNG HỘ HỘI BẢO VỆ NGUỒN NƯỚC
Phụ nữ Mi'kmaq nói họ đang bảo vệ đất và nguồn nước,
và vì không chịu tự nguyên giải tán nên họ bị bắt giam
vì tội dân sự, bất tuân lệnh huấn thị.
Song, họ tuyên bố phong trào chưa dừng lại.
Chúng tôi sẽ luôn bảo vệ những gì thiêng liêng.
Sẽ không dừng lại đâu. Nhớ nhé, Alton Gas...
các người sẽ thua thôi.
SÔNG LÀ CỦA CÁ HỒI
CHÀO MỪNG ĐẾN STEWIACKE DÒNG SÔNG CƠ HỘI HÀNH LANG GIỮA XÍCH ĐẠO VÀ BẮC CỰC
Tôi hẹn gặp Dorene và Michelle, hai nhà Bảo vệ Nguồn nước.
NHÀ BẢO VỆ NGUỒN NƯỚC
Họ đưa tôi đến cổng chính của Alton Gas,
nơi họ đang ra sức cản trở dự án.
NHỮNG NGƯỜI BÀ THƯỜNG DÂN
Giờ ta sẽ tới...
cổng Alton Gas.
Nơi họ mới bắt giữ mấy cô gái xong.
- Họ tháo dây buộc thuốc lá rồi kìa. - Ừ, phải.
- Không được rồi. - Để tôi hỏi họ.
- Sao ở đây lại có xe cảnh sát? - Chịu.
Suốt bốn năm qua, đây là tiền tuyến của cuộc kháng chiến,
và xung đột xảy ra gần như hàng ngày.
Tôi chỉ muốn xuống xem đống dây buộc thuốc lá,
đống dây cầu nguyện buộc trên cổng ấy.
Nó được làm trong nghi lễ đấy. Chúng tôi buộc trong lúc làm lễ.
Chúng tôi cố hết sức để tôn kính chúng.
Chúng tôi vẫn để đầu dây thòng ở bên kia rồi dán băng dính lại.
- Để tôi lấy cho bác nhé. - Tôi... Tôi tự vào lấy được không?
Tôi không cho bác qua được, để tôi đi lấy.
Để tôi đem ra cho.
Không được rồi, thế này bất kính quá.
AltaGas cuối cùng phải lập riêng một khu vực biểu tình chỉ định
để ngăn người dân chặn cổng vào.
Cái chuồng của chúng tôi đây.
Cái chuồng biểu tình họ xây cho chúng tôi đây.
Tôi không bước vào trong đó đâu.
Vì tinh thần của tôi không ở trong đó.
"Người biểu tình ôn hòa có thể sử dụng khu chỉ định này
vào ban ngày để giữ gìn khu vực xung quanh an toàn và sạch sẽ.
Vui lòng dọn rác.
Không đậu xe, cắm trại hoặc đốt lửa.
Lưu ý, nghiêm cấm sử dụng rượu bia và ma túy. Cảm ơn".
Cái sự ngu dốt và bất kính
của những dòng chữ này cho thấy...
Các anh đến đây làm gì thế?
Tụi tôi đến nói chuyện với họ về mấy cộng đồng ở đây.
Tụi tôi có quan ngại.
Tôi hỏi vì tôi không nhận ra các anh.
Khuôn mặt ấy.
Cái biểu tượng này thì tôi biết. Mặt các anh thì không.
Tỉnh chúng tôi đang tiêu tốn cả núi tiền...
để mở đường, viện trợ và tiếp tay cho đám tội phạm thật sự.
Còn cái tội mà chúng gây ra cho dân tôi...
thì lại chả bao giờ được nhắc tới.
Lũ tội phạm thật sự là cái công ty định tới đây
để đổ nước muối xuống con sông này.
Chúng mới là tội phạm, nhưng chúng lại được bảo vệ
bởi lực lượng cảnh sát. Thật sự là...
thật sự là rất đáng lo ngại.
Đấy, lại một xe nữa.
Dorene đưa chúng tôi đi gặp những Người bà khác
ở căn cứ kháng chiến thứ hai,
căn nhà lưu động hiệp ước,
nơi cô vô tình phát hiện ra điểm thi công đầu tiên của Alton Gas
cách đây ba năm.
Bằng cách xây căn nhà này,
hội Bảo vệ Nguồn nước chủ động xác nhận quyền hiệp ước và chiếm giữ khu vực,
khiến Alton Gas tạm thời không thể tiếp tục
kế hoạch xâm nhập lãnh thổ của người Mi'kmaq.
Đây là đường lưu thông công cộng.
Và lúc đó có một cái máy xúc ở ngay trên đây này,
đang đổ đất làm đê.
Thế là tôi mới chạy lên hỏi họ đang làm gì đấy,
thì họ đáp: "Cô không được vào đây đâu.
Đây là công trường đang thi công.
Tụi tôi đang phải đắp đê
theo lệnh của Trưởng Cục Môi trường".
Tôi ngạc nhiên: "Cái gì cơ? Cô ta ra lệnh làm thế ư?"
Tôi hỏi, "Thế cô ta đã lệnh cho các người cút khỏi đây chưa?"
Xong rồi tôi xuống sông, dâng dây buộc thuốc lá lên cầu nguyện,
xong có hai gã bảo vệ tiến đến sau lưng tôi,
chúng cứ đứng đó trong khi tôi hát nguyện với dòng nước.
Xong chúng dẫn tôi quay lại xe.
Sau đó thì tôi đăng đoạn clip đó lên,
quay cảnh có mấy cái máy xúc ở trên này đang đào xới xây cất.
Và tôi bảo mọi người: "Chúng đang làm thế với dòng sông đấy.
Mọi người tới đi".
Và ngay cuối tuần đó, chúng tôi đến xây...
Để tôi đưa cô đến chỗ nhà lưu động hiệp ước nhé.
Được rồi.
- Rồi. - Cần cháu xách không ạ?
Đây là điểm khởi nguồn của quá trình chiếm dụng đấy.
Hôm đó toàn là đàn bà con gái với nhau thôi.
Chúng tôi đem theo bản sao hiệp ước, cuộn tròn như cái ống quyển ấy,
chúng tôi giở ra, giơ lên cho họ xem,
rồi chúng tôi trích dẫn điều khoản
số bốn trong hiệp ước năm 1752, nội dung là,
"Nếu người Da đỏ nhất trí, cho phép xây nhà lưu động bên sông Shubenacadie".
Chúng tôi nhìn nhau rồi nói: "Chúng tôi nhất trí".
Bước lên nấc thang cuối này rồi, chỉ cần nhìn sơ...
Chỉ cần nhìn sơ qua thôi là cô sẽ hiểu... tại sao chúng tôi ở đây.
Con sông này rất thiêng liêng.
Con sông... chính là đường quốc lộ của cộng đồng tôi.
Nó nối liền toàn bộ lãnh thổ.
Từ xa xưa lắm rồi.
Chúng tôi sẽ tiếp tục thế.
Chúng tôi sẽ không để công ty này phá hủy nó đâu.
NHÀ LƯU ĐỘNG HIỆP ƯỚC
KHÔNG CẦN ALTON GAS NƯỚC CHÍNH LÀ KHÍ ĐỐT
Theo tôi, một trong những điều thực sự quan trọng là...
việc biết rằng phụ nữ chúng tôi chính là người mang nước.
Phụ nữ được trao trọng trách này vì...
phụ nữ là những người mang đến sự sống.
Điều này đã được truyền lại qua mỗi thế hệ phụ nữ trong gia đình chúng tôi,
rằng nước rất thiêng liêng và là trọng trách của chúng tôi.
Chúng tôi được ban tặng một món quà, đồng thời là một trọng trách.
Với việc nguồn nước bị đe dọa, hiệp ước của họ bị vi phạm
và luật môi trường của nhà nước bị phớt lờ,
những Người bà này bắt đầu đối chất chính các chính khách
đã tuyên thệ bảo vệ họ.
Tôn trọng hiệp ước đi, ông McNeil!
Nói gì đi chứ!
- Sao ông không nói gì hết? - Hạ cửa sổ xuống đi.
- Hạ cửa sổ xuống đi. Mau lên. - Đừng chặn xe.
- Đâu có. - Lùi lại không tôi bắt.
- Cấm chặn xe. Biểu tình sao thì tùy... - Tôn trọng hiệp ước!
Tôn trọng...
- Trả lời dân đi. - Tôn trọng hiệp ước!
Ngăn AltaGas đi!
Không, anh là của chính phủ liên bang, anh là người thông qua bộ luật.
Anh đang đầu độc nước.
- Anh để đám công ty... - Cảm ơn bà.
- xông vào nước... "Cảm ơn" cái gì. - Tôi cảm ơn bà đã thẳng thắn với tôi mà.
- Tôi thẳng lắm. - Cảm ơn .
Sắp tới, các quy định sẽ...
Quy định gì, chúng tôi không muốn ngồi trên đống khí đốt!
Chúng tôi sẽ làm việc với lãnh đạo bản địa và tỉnh bang...
Làm việc với những Người bà đi?
Đuổi Alton Gas khỏi tỉnh bang chúng tôi ngay đi.
Đạo luật mà Trudeau đang định thông qua phải chấm dứt ngay.
Anh ta đang định thay đổi đạo luật
để cho phép Alton Gas đổ nước muối xuống sông.
Các quy định hiện tại họ đã không tuân thủ rồi,
thế mà chính phủ liên bang lại còn đề xuất tạo ra các quy định mới
để khiến họ thành... tuân thủ, chắc vậy, điều này đúng là...
- tiếp tay cho họ. - Phải, đúng là...
Đúng là lại một ví dụ khác về sự khinh miệt
và coi thường đối với quyền lợi của chúng tôi.
Họ cứ làm, chả cần che mắt chúng tôi.
Họ cứ thế thực hiện một cách trắng trợn luôn.
Rồi chúng tôi được một bên là Cục Thủy sản
trả lời chắc chắn là họ không thể can thiệp được
trừ phi và cho tới khi có gì đó đổ vào dòng nước,
Cô biết đó?
Chúng tôi bảo họ là không để đến lúc ấy được vì như thế quá rủi ro.
Bút sa là gà chết mà.
Đúng không? Nước muối mà đã đổ xuống sông
là phá hoại độ mặn ngay.
Cá sẽ chết hết.
Và lúc đó... lúc đó thì sao đây?
Họ đang mở cửa lãnh thổ này cho người ta làm ăn.
Alton Gas hay các công ty khai thác,
khai thác khoáng vật đất hiếm
hay mỏ vàng
thì đều là các dự án ảnh hưởng đến hiệp ước của chúng tôi.
Họ coi thường quyền lợi chúng tôi rõ ràng nhưng lại miễn trừ luật cho Alton Gas.
Canada ấy hả, Canada đâu phải một quốc gia.
Quốc gia gì chứ, nói thẳng luôn, nó là nghiệp đoàn.
Cô biết đó, học thuyết khám phá. Họ có khám phá ra cái gì đâu.
Cứ mỗi lần chúng tôi hỏi: "Đâu, bằng chứng đâu",
là họ lại ngậm tăm.
Bảo sao hệ thống này chẳng bao giờ cho chúng tôi công bằng,
vì chúng tôi là thổ dân, là dân bản địa.
Đến lúc phải dừng lại rồi.
Đến lúc để phụ nữ chúng ta tự hào mình là người Mi'kmaqi rồi,
đến lúc phải nhớ tổ tiên ta từng đấu tranh cho mảnh đất này, đến lúc thức tỉnh rồi.
Phải vực dậy tinh thần xưa kia.
Ta phải yêu cầu họ rời đi. Vì họ không thuộc về nơi này.
Đúng chứ? Thật ra đó cũng là điều ta đang làm,
yêu cầu họ rời đi. Vì họ không thuộc về nơi này.
Ta không muốn họ ở đây.
Phải nói là chuyện này không chỉ xảy ra ở đây,
mà xảy ra ở khắp nơi trên thế giới.
Khắp mọi nơi.
Cứ thử nhìn xem... những nơi mà ngành công nghiệp
đang gây ảnh hưởng đến đời sống người dân, sẽ thấy đó là người bản địa,
thuộc những vùng đất đó.
Và các công ty đó, đa phần toàn là công ty Canada.
Và chúng có khả năng...
sát hại người ta.
Chúng có khả năng ám sát những người bà
và giết những người đứng chặn cổng nhà máy của chúng đấy.
Tôi đã nói, "Điều ta làm bây giờ y hệt như hồi ở Guatemala.
Chặn trước cổng công ty". Và cũng đã có người bị giết rồi đấy.
Ta mà không làm ầm, chắc cũng bị hại rồi.
- Ừ. - Đang bị hại rồi mà.
Cứ xem số phụ nữ bản địa bị mất tích, bị giết xem.
- Chúng đang hại phụ nữ cộng đồng ta. - Ừ.
Sự thật là chúng tôi không được quyền lựa chọn.
Con người chúng tôi là thế rồi, và chúng tôi sẽ mãi mãi thế này.
Nó ăn vào ADN. Vào máu chúng tôi rồi.
Họ đâu ngăn được chúng tôi làm người bản địa. Nhận diện của chúng tôi rồi.
Họ không thể ngăn chúng tôi học cách chăm lo cho Trái đất,
nghiên cứu quan hệ với Trái Đất.
Càng chả thể ngăn chúng tôi dạy lại nó
cho con cháu chúng tôi lẫn con cháu người khác.
Lời sấm truyền chúng tôi được dạy
là nếu không biết chăm lo cho Mẹ Trái Đất,
cho đất đai và nguồn nước,,
cho thức ăn, thuốc men,
động vật, hoa trái và mọi thứ giúp chúng tôi duy trì sự sống,
thì sẽ có ngày một ao-xơ nước còn đắt hơn một ao-xơ vàng.
Chẳng cần biết bạn giàu có đến đâu,
bạn sẽ không thể mua nổi...
dù chỉ một ao-xơ nước, vì nước quá quý giá.
Có bao nhiêu vàng cũng chẳng quan trọng.
Vàng đâu có uống được. Tiền đâu có uống được.
Đấy là lời răn không chỉ cho riêng người bản địa.
Chúng tôi chỉ truyền đạt thôi.
Lời răn đó là cho loài người, cho cả nhân loại.
Tất cả những ai đang sống đều phải
răn dạy con cháu, cả những sinh linh chưa ra đời
rằng ta đã làm hết khả năng để thay đổi,
để tạo nên sự khác biệt, để ngăn chặn sự tuyệt diệt, sự ô nhiễm,
để ngăn những vấn nạn tiếp tục kéo dài.
Chúng tôi chỉ là người thường mà thôi.
Là những người nắm quyền lợi, ngồi trước mặt cô đây.
Nhưng chúng tôi gắn kết với cô vì cô cũng sinh ra ở đây.
Cô cũng chào đời ở đây. Nên cô có sự gắn kết đó với mảnh đất này.
Dù có đặt chân lên lãnh thổ khác thì cô vẫn là người ở đây.
Linh hồn cô thuộc về Mi'kma'ki.
Hy vọng những gì được chứng kiến hôm nay, cô sẽ đem theo
trong tâm khảm, và nó mạnh lắm đó.
NHÓM BIỂU TÌNH THỀ SẼ TRỤ LẠI
NGĂN CHẶN ALTON GAS
KHÔNG CHỊ EM NÀO BỊ MẤT ĐI NỮA!
NGĂN CHẶN ALTON GAS
Hình tượng hoàn hảo về quê hương trong tôi hồi bé
đã sụp đổ từ lâu rồi.
Nhưng mãi tới giờ tôi mới nhận ra tôi chưa thấy hết bức tranh toàn cảnh.
Rằng, sau cái bóng của những tập đoàn,
sau những chính quyền thờ ơ với những công dân dễ bị tổn thương nhất,
là tình yêu bất khuất dành cho thiên nhiên, cộng đồng.
Tôi thấm nhuần sức mạnh và sự quyết tâm
của Những người bà Thường dân,
của những phụ nữ tôi gặp suốt cuộc hành trình.
Sự thật là, dù họ có hy sinh thân mình,
ta cũng chẳng thể nào biết được tương lai
của họ hay của hành tinh này sẽ ra sao,
trừ phi ta sát cánh và những kẻ nắm chính quyền
sẽ phải có trách nhiệm,
trừ khi ta chịu thay đổi quan điểm để thôi ích kỷ...
và nhận ra thứ ảnh hưởng tới một người sẽ ảnh hưởng tới tất cả.
Bạn có chung ADN với một con ruồi giấm.
Bạn gắn kết với mọi thực thể sống trên Trái Đất này.
Trong bạn có sức mạnh của sự sống.
Hãy sử dụng nó.
Đã có một khoản tài trợ giấu tên được tặng để xây giếng cộng đồng
cung cấp nước sạch cho cư dân Nam Shelburne.
Louise trình bản đề xuất lên hội đồng thị trấn Shelburne
xin được phê chuẩn.
Và họ đã chấp thuận đề nghị.
Hội Những Người bà Thường dân và Người Bảo vệ Nguồn nước
tiếp tục gây sức ép lên chính quyền Nova Scotia
để bác bỏ dự án Alton Gas.
Để biết các tình tiết mới, hãy theo dõi họ qua Twitter @stopaltongas
Ngày 17/12/2019, chính quyền Nova Scotia thông báo
không hài lòng với bản khai báo của nhà máy Bột giấy Phương Bắc
và tạm ngưng chấp thuận xây trạm xử lý chất thải mới
dự kiến xả chất thải bột giấy ra Eo biển Northumberland.
Nhà máy Bột giấy Phương Bắc bị buộc làm báo cáo thẩm định môi trường đầy đủ,
ước tính mất tới hai năm.
Phán quyết này một lần nữa làm dấy lên thắc mắc,
liệu trạm xử lý chất thải Cảng Tàu đậu có bị đóng cửa ngày 31/1/2020 hay không.
Và rồi, ngày 20/12/2019,
thủ hiến Stephen Mcneil ra thông báo chính thức.
Đây là một trong những quyết định khó khăn nhất mà chính quyền chúng tôi
từng phải đưa ra.
Tôi đã cam kết dọn dẹp Cảng Tàu đậu
một cách nghiêm túc,
và chính quyền chúng tôi không hề xem nhẹ việc này.
Các lứa chính quyền trước đều hứa sẽ dọn dẹp Cảng,
rồi lại thất hứa.
Chúng tôi sẽ không đi vào vết xe đổ đó nữa.
Đạo luật Cảng Tàu đậu sẽ được thi hành từ ngày 31/1/2020.
Nhà máy Bột giấy Phương Bắc sẽ bị buộc ngừng xả chất thải vào Cảng.
Và xin được nói rõ,
sẽ không có gia hạn gì thêm hết.
Biên dịch: Joy Ng