Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
NEKROPOLIA BUBASTEIONU SAKKARA, EGIPT
- Panie Hamada! - Co tam, szefie?
Coś tu jest.
Zaczekaj, Ghareeb, schodzę.
Tam.
Co takiego?
Tam… coś odsłoniłem.
Boże, co za kurz!
Dlatego przerwałem.
Nie wiem, co to.
W tej rozkopanej ziemi.
Dobra, posuń się.
Na miłość Boską!
Co to?
Niesamowite.
To lwia bogini, Ghareeb!
Skąd się tu wzięła?
NETFLIX — ORYGINALNY FILM DOKUMENTALNY
W listopadzie 2018 roku niewielki zespół Egipskich archeologów
szukających grobowców na starożytnym cmentarzysku
dokonał epokowego odkrycia
Żeby odkryć nienaruszony grobowiec…
to niesłychane.
Kiedy pierwszy raz do niego zszedłem,
prawie zemdlałem z radości!
Ukryty przez cztery tysiące lat!
Nigdy wcześniej nietknięty.
Niezbadany grobowiec!
Coś takiego się nie zdarza.
Pustynne piaski zachodniego Kairu odsłoniły starożytną opowieść.
To niezwykłe odkrycie w Egipcie.
…tak doskonale zachowany grobowiec,
że nazywa się go największym odkryciem od dziesięcioleci.
Nietknięty i niesplądrowany od 4400 lat.
Dzienniki, czasopisma, telewizje.
Cały świat mówił o tym grobowcu.
Odkrycie w Egipcie.
Minister ds. starożytności mówi o prywatnym grobowcu
należącym do wysokiego urzędnika z czasów V dynastii faraonów.
Najnowsze odkrycie w serii wielkich znalezisk.
Sekretarz Najwyższej Rady Starożytności mówi o kolejnych odkryciach…
…jest niezwykle dobrze zachowany i pozwoli lepiej zrozumieć ówczesne życie.
Ten grobowiec
jest niezwykły.
Znaleźć zachowane kolory…
te inskrypcje…
te wszystkie posągi w prywatnym grobowcu?
Nie było czegoś takiego w całym Egipcie.
Nazywam się Mohammad Mohammad Yousef. Jestem doktorem egiptologii.
Od kiedy tylko odkryliśmy ten grobowiec,
napotykaliśmy w nim na imię Wahtye.
Wahtye to właściciel grobowca.
Ale nic o nim nie wiemy.
Tylko z hieroglifów dowiemy się,
kim był Wahtye.
Kim był, skoro miał taki grobowiec?
To zagadka.
Zwykle znajdujemy grobowiec
z odkopanym w dawnych czasach szybem pogrzebowym.
Ale zdarzają się niespodzianki.
Kiedy oczyściliśmy posadzkę,
znaleźliśmy cztery szyby wypełnione piaskiem.
Tego dnia nikt nie spał.
Marzyliśmy.
Jeśli po 4500 lat znaleźlibyśmy całą rodzinę pochowaną w szybach,
to byłoby cenniejsze niż znalezienie złota.
To by było dla nas coś cudownego.
Nazywam się Hamada Mansour.
Jestem archeologiem
i członkiem egipskiej misji w nekropolii Bubasteionu.
Pan Ahmed Zikrey to mój nadzorca.
Uczył mnie też historii w szkole podstawowej.
- Spóźniłeś się. - Przepraszam.
Codziennie podróżujemy…
ze świata żywych…
do świata umarłych…
Do Sakkary.
Pracuję w Sakkarze.
Mam szczęście, bo kocham historię.
Zaledwie kilka minut od zieleni i tłumów ludzi
nagle trafiamy na pustynię.
To niesamowite.
Sakkara to magiczne miejsce.
Jego urok polega na tym,
że te piaski kryją skarby sprzed 5 tysięcy lat.
A wszystko w cieniu piramidy Dżesera, najstarszej kamiennej piramidy świata.
Dla mnie Sakkara to najważniejsze stanowisko archeologiczne w Egipcie.
Egiptolodzy przybywający do Sakkary
uczą się historii od nowa, od początku do końca.
Grobowiec Wahtyego mieści się w nekropolii Bubasteionu,
starożytnym cmentarzu we wschodnim masywie skalnym
zaledwie kilometr od piramidy Dżesera.
Zaczęliśmy wykopaliska wiosną 2018 roku.
W zespole są sami Egipcjanie,
ale to trudne warunki do pracy.
Kiedy w mieście temperatura sięga 26 stopni,
tutaj mamy 32 lub 33 stopnie.
To wyczerpująca praca…
i, Boże, ten piach!
Ale to my możemy przywrócić głos naszym przodkom,
bo to nasi przodkowie.
Nam bliżej do nich niż cudzoziemcom.
Pan Sabry jest kierownikiem misji.
Zarządza całym przedsięwzięciem.
On i jego rodzina właściwie tu mieszkają!
Kierownik Mustafa nadzoruje robotników.
- Wyślemy grupę tutaj. - Tak.
Grupa numer jeden.
Dr Mohammad Yousef to kierownik stanowiska.
Podziwiam jego reputację archeologa,
więc trzymam się go blisko, żeby się od niego uczyć.
Od kiedy tylko odkryliśmy grobowiec, chcemy odkopać szyby,
by dokończyć naszą historię z Wahtyem i jego rodziną.
Ale na razie nie możemy pracować w środku grobowca.
Najpierw musimy poznać opowieść o Wahtyem
zapisaną na ścianach.
Od czasu odkrycia grobowca eksperci starają się go odszyfrować
i szukają wskazówek o Wahtyem i jego rodzinie.
Spróbujmy z obramowaniem.
Kiedy dokończą badania, rozpocznie się odkopywanie szybów.
Czekamy od około trzech miesięcy,
ale nie przerwaliśmy prac na zewnątrz.
Chcemy znaleźć nowy grobowiec.
Odkryliśmy Wahtye,
więc może odkryjemy tu kolejny grobowiec.
To teoria. Może się sprawdzi, może nie.
Ale najpierw musimy skończyć prace tutaj.
Przed końcem sezonu.
Za sześć tygodni, na początku świętego miesiąca Ramadan,
skończą się fundusze przeznaczone na to stanowisko.
Na tej misji pracują setki osób.
To dla nich jedyne źródło utrzymania.
Cały zespół liczy na przyszły sezon.
Ale nikt nie wie, czy będzie mógł tu wrócić.
Bo może tym razem rząd nie przyzna pieniędzy.
Aby zabezpieczyć fundusze,
zespół musi dokonać kolejnego odkrycia przed końcem sezonu.
Na pewno coś znajdziemy,
ale czas ucieka.
Zbliża się Ramadan.
Musimy coś znaleźć przed zakończeniem prac.
MARZEC 2019
SZEŚĆ TYGODNI PRZED RAMADANEM
Co masz, Mahrous?
Pokaż.
Masz coś?
Zabierz rękę.
- Trzymaj od góry! - Dawaj, Tamer! Wygarniaj.
To podstawa figurki.
„Niech Ptah da…
całe życie…
i zdrowie
życie i zdrowie…“
To imię.
Początek imienia, niejasne.
To chyba nie jest człowiek.
Może to Sechmet.
Odczytamy tylko z drugą częścią.
Byłoby dobrze.
- To pana zadanie. - Dobrze, szefie.
Piękna!
Dr. Mohammad, ta figurka jest inna.
Najpierw znaleźliśmy podstawę, teraz figurkę.
Pasuje idealnie.
Szukaliśmy dalej i znaleźliśmy głowę.
Są tu piękne figurki.
W pobliżu była świątynia.
Od jakiegoś czasu wiemy, że wschodnie klify Sakkary
mieściły główne ośrodki kultu zwierząt.
Jednym z najważniejszych był Bubasteion.
Nazywam się Salima Ikram. Jestem archeolożką funeralną
i archeozoolożką.
To jest ważne. To nie.
Specjalizuję się w mumiach zwierząt.
Trochę bardziej w tę stronę.
Bubasteion był miejscem kultu
i świątynią poświęconą bogini Bastet.
To bogini macierzyństwa, piękna i miłości
zwykle przedstawiana jako kot lub kobieta z głową kota.
Te małe koty są wspaniałe.
Małe jest piękne.
Jak każda egipska bogini Bastet ma łagodne i straszne oblicze.
Jej łagodne oblicze to kot, jest więc dobra, figlarna
i opiekuje się kociętami.
- Patrz, kotek. - Tak.
Kości ramienne, dwie…
i kość promieniowa. Tutaj.
Jej straszne oblicze to lwica.
Jest boginią zemsty i plag,
w tej postaci nazywa się ją Sechmet.
Ostrożnie z tą motyką.
Co to? Sechmet?
Oby!
Wspaniały okaz!
Napisano: „Dla Sechmet, ukochanej boga Ptah…
Niech obdarzy ją
wiecznym zdrowiem i radością
boga Ra”.
Piękne.
Być pierwszą osobą, która trzyma w ręce coś po tysiącach lat.
Miliony ludzi marzy o takiej pracy.
CERAMICZNA FIGURKA BOGINI SECHMET
OKOŁO 500 – 300 LAT P.N.E.
Pracujemy tutaj, ale w każdej chwili możemy przenieść się
do pracy w grobowcu.
Chcemy poznać opowieść Wahtyego.
Kim był ten człowiek?
NERMEEN I NABIL
„Oczyszczony kapłan króla”.
Gdzie jest „król”?
„Król” jest tutaj. Widzisz?
Zatarty.
- Tak. - Teraz widzisz?
Tak, właśnie. Dobrze.
Kiedy chcemy odczytać hieroglify,
musimy przestrzegać pewnych zasad.
Tutaj chyba był symbol „boskiego domu”.
- Mylę się? - Są ślady po…
- „Boskim domu”. - Tak.
Czyta się od prawej do lewej, od lewej do prawej,
z góry na dół lub na odwrót.
Po poziomym rzędzie hieroglifów
następne jest północne obramowanie i dalej te pionowe napisy.
Więc najpierw musimy określić kierunek.
Symbol ptaka wskazuje kierunek czytania.
Jest skierowany w prawo, tak czytamy.
Skierowany w lewo, czytamy od lewej. Wtedy widzimy, czy to ma sens.
Chyba „poważany z…”,
bo to końcówka symbolu fonetycznego,
„poważany”, te trzy razem.
- A dalej „wielki bóg”. - Tak.
Dobrze, odczytajmy.
„Wahtye,
królewski kapłan oczyszczenia,
nadzorca świętego domu,
nadzorca świętej łodzi,
czczony z…
wielkim bogiem, Wahtye”.
Teraz ma to sens.
Zapisałaś?
Popracuj nad pismem odręcznym. Błagam!
Tak piszę, jak geniusze.
- Jak to odczytujesz? - Tylko ja potrafię.
W tym cała przyjemność.
Poprzez nasze dyskusje dowiadujemy się powoli, kim był Wahtye.
Możemy założyć, że Wahtye był kapłanem.
Kapłan był wtedy uważany za jednego z najważniejszych urzędników.
Był pośrednikiem
między królem a ludźmi oraz między królem a jego bogiem.
Dlatego miał taki wspaniały grobowiec.
Wahtye, na pierwszy rzut oka…
polubiłem go!
Choć może był nieco zarozumiały.
Często wymienia swoje imię.
I postawił sobie wiele pomników.
Pięćdziesiąt pięć pomników!
Gloryfikuje siebie.
Chciał pokazać:
„mam silną osobowość i jestem ważny”.
Chciał trafić do zaświatów
w pełni sił,
z całym swoim bogactwem.
Przedstawił szereg czynności.
Jest wiele scen z dnia codziennego…
i życia religijnego…
jest wizja zaświatów.
To wspaniałe sceny.
Cudowna scena.
Zależało mu na ukazaniu szczegółów.
Chciał pokazać wszystko.
Chciał to wszystko przenieść do zaświatów,
powiedzieć „będę tym rządził wiecznie”.
Starożytni Egipcjanie wielbili życie i pragnęli wspaniałego życia po śmierci.
Gwarantować to miał porządny grobowiec.
GROBOWIEC „KAPŁANA WAHTYEGO” OKOŁO 2415 – 2405 LAT P.N.E.
Budowali naziemne kaplice grobowców.
KAPLICA GROBOWCA
Kolejnym elementem był szyb łączący warstwę ziemi poniżej…
…gdzie chowano ciało.
Chodziło o to, że zachowuje się ciało,
by mogła ożywić je dusza.
Naziemną kaplicę pięknie zdobiono różnymi scenami z idealnego życia,
które chciano wieść wiecznie.
Były też „ślepe wrota”,
którymi wchodziła i wychodziła dusza.
Część duszy mogła iść do zaświatów,
a druga część zostawała w grobowcu,
by móc słuchać, gdy ktoś przychodził porozmawiać.
Więc cały ten kompleks grobowca działał jak maszyna wskrzeszenia,
która gwarantowała bezpieczne przejście z jednego świata do drugiego
i do wspaniałego życia wiecznego.
Niezwykłe!
To wyjątkowy grobowiec.
Ale dla mnie osobiście
ten grobowiec kryje wiele zagadek.
To grobowiec rodzinny i pokazane są różne postacie.
Wahtye i jego matka,
jego czworo dzieci
i jego żona.
Ale niektórych osób brakuje.
Czy miał brata?
Imię Wahtye powtarza się tyle razy.
O co chodzi?
Jakby powtarzał: „Ten grobowiec jest mój!
Grobowiec jest mój. Mój!”.
Tyle razy!
Czuję zapach spisku w tym grobowcu.
Nazywam się Mustafa Abdo Sadek Mahmoud.
Jestem kierownikiem wykopalisk w Sakkarze.
Zostałem kierownikiem, bo tym trudnili się moi przodkowie.
Mój ojciec, mój dziadek i mój pradziadek.
To było przekazywane z pokolenia na pokolenie.
To nasza ziemia.
Przychodzę tu po pracy.
Te drzewa i palmy pamiętają czasy faraonów.
Sadzę i zbieram jak starożytni Egipcjanie.
Na ścianach grobowca Wahtyego rozpoznaję wiele scen z codziennego życia.
Ludzie myślą, że starożytni mieszkali na pustyniach,
bo tam ich dziś znajdujemy.
Ale to jest Egipt, w którym żył Wahtye…
Wierzył, że zabierze to wszystko ze sobą.
Spędził całe życie na przygotowaniach do nowego życia.
Starożytni Egipcjanie wierzyli, że po śmierci
będą żyć wiecznie na Polach Trzcin…
zaświaty przypominały wyidealizowany Egipt.
Ale żeby tam trafić,
musieli przejść serię prób w podziemiach.
Najważniejszą próbą był sąd przed Ozyrysem,
bogiem śmierci i wskrzeszenia.
Aby dostać się do raju, trzeba było stanąć przed 42 sędziami
i przysiąc, że nie popełniło się grzechu.
„Nie kłamałem,
nie kradłem,
nie zabijałem”.
I tak dalej.
Następnie odbywało się „ważenie serca”…
Serce ważono na szali z piórem prawdy i sprawiedliwości.
Jeśli serce ważyło więcej,
zjadał je demon o krokodylim pysku
i osoba była unicestwiana.
Ale jeśli serce i pióro były w równowadze,
ta osoba była „usprawiedliwiana”…
Wtedy podróż na Pola Trzciny mogła się rozpocząć.
Jutro o tej samej porze, szefie?
Tak.
Proszę się nie spóźnić!
PIĘĆ TYGODNI PRZED RAMADANEM
Dziesięć metrów na zachód od grobowca Wahtyego
znajduje się najgłębszy dotychczas odnaleziony szyb.
Wykonuję każde niebezpieczne zajęcie,
bo jestem najmłodszy w zespole.
Ale wolę trudne zadania niż łatwe.
Przyznaję, że nekropolia Bubasteionu…
to bardzo dziwne miejsce.
Obfituje w niespodzianki.
I to jest wspaniałe.
Ghareeb! O mój Boże!
- Co to? - Dziwne.
Na miłość Boską!
Nie…
Co to jest?
Wciąż są zawinięte.
Popatrz na ten okaz, Ghareeb.
Mam przed sobą… kota!
- Widzisz, ile ich jest? - Tak.
Tak wiele!
To wszystko koty?
- Skąd je wzięli? - Nie mam pojęcia.
Ale to szokujące, że jest tu tyle kotów.
Witaj!
A to co?
To też jest kot, Ghareeb? Patrz!
O rany!
Boże! To nie jest kot, Ghareeb!
Poświecę.
To jest coś…
Coś niesamowitego.
Są takie duże koty, Ghareeb?
Wielki jak mój nos!
O rany!
Przewróć go.
Delikatnie.
Witaj!
Patrz!
Pysk, narysowany!
Oczy i nos…
i uszy też.
Arcydzieło!
Czy jakieś zwierzę w naszym kraju
choć trochę przypomina to?
Nie.
Co byś zrobił z takim dużym kotem?
Straszyłbym nim dzieci!
Czy to może być kot?
Gdzie to wszystko będziemy trzymać?
Nie wiem.
- I to wszystko koty? - Nie.
Boże.
To nie jest kot.
To mangusta?
Popatrz na ogon! Ten kształt.
To krokodyl, szefie.
Ghareeb, trzymaj to z dala ode mnie.
- Jasne. - To coś zupełnie innego.
To mumia krokodyla, szefie.
Kończymy, Ghareeb.
Wyciągniemy je i zaczerpniemy świeżego powietrza.
Spuśćcie skrzynię i dwa haki!
Coś ci powiem.
Od kiedy pracuję w kociej nekropolii…
koty koło mojego domu na mój widok czmychają.
Boją się mnie!
Przy mnie nie zachowują się jak pupile.
Kiedy uciekają, mówię im: „Chyba macie rację.
Wyciągam waszych przodków z ziemi…
i daję do magazynu”.
Boją się, że im też to zrobię!
Ludzie raczej nie składali w ofierze swoich kocich pupili.
Te składane w ofierze były kupowane od kapłanów.
Ten jest wspaniały.
To wyjątkowy okaz Bubasteionu.
Sądzimy, że kapłani je hodowali
i pewnie wśród ludności wiejskiej Sakkary
mieli podwykonawców,
którzy zakładali hodowle kotów.
Kult świętych zwierząt działał tak,
że w świątyni było jedno zwierzę,
które miało być manifestacją bogini lub boga.
Za życia to zwierzę było traktowane jak bóg.
Karmione, myte, modlono się do niego.
Ludzie składali dary temu stworzeniu.
Piękna głowa z brązu!
Dawali mu amulety i figurki zrobione z drewna,
kamienia, z brązu, fajansowe.
Ale dawali też mumie zwierząt, bo oczywiście sądzono,
że ofiarowanie bogu ofiary krwi
będzie bardziej wartościowe niż ofiara z drewna czy kamienia.
Ale jest w bardzo dobrym stanie po 2500 latach.
Bubasteion wybudowano przy starych grobowcach,
które powstały wcześniej w dwutysiącletniej historii Egiptu.
Kapłani zabierali je do starych grobowców
i zakopywali w masowych mogiłach.
I to znajdujemy dzisiaj.
Jak idzie?
Tak jak inni widywałem koty o różnych rozmiarach.
Ale taki ogromny kot jak ten?
Tego jeszcze nie było.
Musimy zbadać kości, by przekonać się, co to.
Badanie ścian w grobowcu dobiega końca.
Teza,
że grobowiec zawiera zagadkę,
jest zasadna.
- Coś tu jest. - A to co? Niezwykłe! Patrz, Nermeen.
To pojawia się tylko w tym miejscu.
Obok ślepych wrót jest scena ze stołem ofiarnym…
Właściciel grobowca i piękna kobieta siedzą po przeciwnych stronach stołu.
To wygląda niecodziennie.
To wszystko jest niecodzienne. Wszystko, naprawdę.
Zwykle jest to mężczyzna i jego żona.
Więc myśleliśmy, że to Wahtye i jego żona, Ptah-Weret.
Ale kiedy odczytaliśmy inskrypcje…
Napisano: „Jego żona, Merit-Min”.
Staliśmy tam…
zdumieni!
Bo Merit-Min…
to jego matka.
Więc pomyśleliśmy: „Ożenił się ze swoją matką?”.
To była jakaś sprzeczność. To niemożliwe!
Imiona zostały zmienione.
- Ktoś chyba przy tym majstrował. - Zamienił je.
Imiona zostały zdrapane.
Przesuwając dłonią po ścianie,
można wyczuć, że coś jest nie tak.
To nie jest Wahtye.
Cały grobowiec aż krzyczy „Wahtye”.
- A tu jest coś innego. - To złodziej?
To złodziej!
Jasny gwint.
Czy to wszystko? Nie!
Główny posąg!
Rysy tego posągu…
Ten posąg jest inny.
Nie przypomina pozostałych.
To inna osoba niż te pozostałe.
Co jeszcze bardziej mnie przekonuje,
że doszło do spisku.
Myślę, że Wahtye przejął ten grobowiec.
I że pierwotnie nie należał do Wahtyego.
Kto padł jego ofiarą?
Tego nie wiemy.
Ale mamy teorię.
Tak. Mamy kilka wskazówek.
Wspomniany jest brat.
Brat Wahtyego.
Jest na wschodniej ścianie.
Wahtye dedykuje mu piosenkę:
„Dla duszy mojego brata”.
Nie wspomina jego imienia?
Myślę, że dedykacja piosenki
miała uspokoić jego sumienie…
Czuje się winny!
- Więc to nie jest Wahtye? - To nie on.
Ale może to jego brat.
Wszystko wskazuje na to…
że Wahtye odebrał grobowiec swojemu bratu.
Więc jeśli Wahtye ukradł bratu grobowiec…
„NIE KRADŁEM”
…czy zostałby ukarany w zaświatach?
Nie. Sądzę, że miał plan.
Na ostatniej odczytanej ścianie, południowej ścianie…
znaleźliśmy duży napis o treści…
„Jestem z sędziami”.
Więc umieścił siebie pośród sądzących.
W taki sposób mógł uwolnić się od grzechu.
„NIE KRADŁEM”
Chyba naprawdę był przekonany,
że uniknie kary i będzie żyć wiecznie.
Ale są pytania, na które odpowiedzieć może tylko Wahtye.
Co do szybów pogrzebowych.
Może tam znajdziemy odpowiedzi na wszystkie pytania
i zagadki w grobowcu Wahtyego.
Gotowi na niespodziankę?
Tak.
O mój Boże!
Proszę.
Niewiarygodne!
- Popatrzcie na twarz. - Niesamowite.
Słodziaku.
Mój Boże.
Naprawdę duży.
To niewiarygodne, że był taki duży kot.
Jest niesamowity.
To największa kocia mumia, jaką znaleźliśmy.
Widzę wąsy.
Jak u Hamady!
Tak! Jak u Hamady!
To naprawdę ciekawe.
Na głowach pozostałych kocich mumii
pojawiał się tu skarabeusz.
To tak nie wygląda. A powinno.
Pozostałe mają namalowane na głowach skarabeusze.
Ten wygląda bardziej na pszczołę,
to dziwne, niezwykłe.
I jest ten odcinek…
Cześć, mały!
…widać sierść.
Widać sierść!
Widać pozostałości sierści.
Dobrze.
Złotożółta, piękna.
Niemożliwe.
Zaraz się przekonamy.
Gotowe?
To jest głowa.
Nie jestem do końca pewna, na co patrzymy,
bo niestety głowa już się prawie rozłożyła.
Jest naprawdę duży.
Możesz powiększyć?
Widać, że to młode…
bo zęby są głęboko osadzone w dziąsłach.
Duże kły?
- Tak. - Wyrastają…
Zęby dopiero zaczęły rosnąć. Zjedź w dół.
Kręgosłup. Popatrz na kręgosłup.
Kręgosłup. Bez zrostów.
To na pewno młode. I kręgosłup jest wygięty w łuk.
Gdyby go rozciągnąć, miałby jakiś metr.
- Tak. - Taki.
Od głowy do podstawy ogona.
To nie jest domowy kot.
Jest za duży na rysia.
To nie lampart ani nie gepard.
Więc może budowa anatomiczna jest inna, bo to inny gatunek.
Popatrzcie na to.
Sprawdźmy.
Tylko sprawdźmy. Może się mylę.
Widzicie? Pamiętacie, jak lwy marszczą brwi?
Może to raczej coś takiego
i namalowali skrzydła,
bo zwykle jest tu… skarabeusz.
Spójrzmy na lwiątko. To jest długi nos…
Tak! Dlatego nos jest taki długi!
- Na pewno? - Tak! I ten kolor.
Po raz pierwszy w historii mumifikacji znaleźliśmy lwa. W Sakkarze!
Mam taką nadzieję!
Po znakach na pysku sądzimy,
że to może być młody lew. Lwiątko.
To niezwykłe,
bo istnieją opowieści o lwich katakumbach
i część z nas przez lata szukała jakiegoś śladu.
Teraz możemy sądzić, że to był Bubasteion.
Niesamowite, jak wiele dzięki temu lwu
możemy się dowiedzieć
o kulturze, ekonomii i religii starożytnego Egiptu.
Teraz inaczej patrzymy na to,
jak starożytni Egipcjanie traktowali dzikie zwierzęta.
Że być może je hodowali, oswajali,
robili z nich obiekty kultu.
I podobnie jak w przypadku innych zwierząt
hodowali je i potem składali w ofiarach.
To takie ekscytujące.
Powiem Ghareebowi, że to mały lew, a nie kot!
Zespół na pewno dostanie nagrodę.
MUMIFIKOWANE LWIĄTKO OKOŁO 600 LAT P.N.E.
KWIECIEŃ 2019
CZTERY TYGODNIE PRZED RAMADANEM
Po miesiącach czekania na prace wykopaliskowe
odbywa się kontrola pękającego stropu grobowca.
W tym miejscu się zapadał, więc go wzmocniliśmy.
Świetnie.
Tak.
Tak długo czekaliśmy, że chcemy już zacząć.
Możecie zaczynać.
Od kiedy tylko weszliśmy do grobowca…
przyglądałem się piaskowi w szybach.
Daj znać robotnikom.
Myślałem, co tam znajdziemy. Wahtyego, jego sekrety, jego zagadki,
czy coś po nich jeszcze zostało?
Codziennie marzę, że będziemy pracować przy Wahtyem.
Chyba oszaleję.
Słuchajcie!
Pan kierownik!
Możemy zacząć prace w grobowcu.
Renowacja się zakończyła i wszystko jest zabezpieczone.
Potrzebujemy ciężko pracujących mężczyzn!
Rozumiecie?
Chodźmy!
Gdybyśmy po tylu latach znaleźli pierwotnie pochowane osoby,
byłoby wspaniale.
To się nie zdarzyło w ciągu ostatnich 60 – 70 lat.
A teraz dzięki postępom technologicznym
najważniejszym elementem bioarcheologii są same ciała.
Poznanie budowy szkieletów czy chorób, na które być może chorowali ludzie.
Stopnia spokrewnienia.
Postawcie tutaj.
To byłby prawdziwy skarb.
Zaczniemy od szybu, na którym stoi Ghareeb.
W imię Allaha i niech Bóg nas błogosławi.
Potrzebujemy informacji, nie ciał.
Zróbcie łańcuch.
Zostań tutaj.
Zarzuć na ramię i zabierz na zewnątrz.
Mamy posągi, piękne ściany. To wystarczy.
Ale potrzebujemy więcej informacji o nim,
by rozwiązać tajemnice zapisane na ścianach.
Aby zrozumieć, co się działo w jego życiu.
Zbierajcie odłamki…
Dwa mniejsze szyby bliżej wejścia zostaną wykopane jako pierwsze.
SZYB 1 – SZYB 2
Ich głębokość nie jest znana.
Zbieraj odłamki, Ghareeb.
Trwają wykopaliska. Zbliża się Ramadan.
Polowanie na kolejny grobowiec nabiera tępa.
Czasami podczas pracy robotników…
ma się wrażenie, jakbyśmy cofnęli się do czasów starożytnego Egiptu.
Pracuje się tymi samymi narzędziami, których używali starożytni Egipcjanie.
Czasami odkrywamy te same kosze używane przez starożytnych Egipcjan.
Czasami odkrywamy dłuta…
małe dłuta, które używamy do dzisiaj.
To kontynuacja.
Życie zmierza w tę samą stronę.
- Panie Ahmedzie! - Tak, Osama?
Coś tu jest.
Co takiego?
Tak!
Chyba drewniana trumna.
Głowa jest… na zachód.
Odsłońmy stopy i kontynuujmy w tym kierunku.
Osama, musisz bardzo uważać.
Coś pięknego. Cudowny sarkofag!
To najlepiej zachowany sarkofag, jaki znaleźliśmy.
ZDOBIONY SARKOFAG OKOŁO 800-600 LAT P.N.E.
W ramach swojej pracy na stanowisku sekretarza generalnego
odwiedzam większość stanowisk archeologicznych w Egipcie.
Ta misja prowadzi ważne prace badawcze.
Otwieramy sarkofag. Co w nim jest?
Czasami znajdujemy drewniany sarkofag z mumią…
doskonale zachowaną.
Czasami nie znajdujemy nic.
Może starożytni Egipcjanie przygotowali tylko sam sarkofag.
Więc nikt nie wie, co w niej jest.
Powoli.
Proces mumifikacji ma zachować wizerunek osoby.
Co tu się stało, Ashraf?
Wygląda jak spalona.
Egipcjanie wkładali coś do nosa i przebijali czaszkę,
by dostać się do mózgu i wyjmowali go.
Robili nacięcie na lewym boku
i wyjmowali organy wewnętrzne:
wątrobę, płuca, żołądek, wnętrzności.
Po usunięciu organów wewnętrznych
ciało suszono, używając natronu,
mieszaniny sody oczyszczonej i soli.
Czemu wygląda na spaloną?
Może to przez natron używany do mumifikacji.
Więc jakaś…
nastąpiła reakcja chemiczna?
A potem zawijali ciało w lniane bandaże…
Chyba kobieta.
Recytowali zaklęcia, modlili się, palili kadzidła.
Dół jest w lepszym stanie. Lniany bandaż trzyma mocno.
Chodziło o to, żeby przemienić ziemskie stworzenie
w świętą istotę.
To byłby koniec życia na ziemi.
Ale początek życia w zaświatach.
Pomysł mumifikacji ciał podobno zainspirowała
historia Ozyrysa i Izydy…
W ogromnym stopniu wpłynęła na to, jak Egipcjanie traktowali swoich zmarłych.
Izyda i Ozyrys byli rodzeństwem.
Ozyrys rządził światem,
dopóty nie zamordował go brat, Set.
Set poćwiartował jego ciało i rozrzucił po całym Egipcie.
Izyda była czarownicą.
Zebrała rozrzucone po Egipcie fragmenty
i złączyła lnianym bandażem. To była pierwsza mumifikacja.
W ten sposób przywróciła mu życie,
potem rodząc mu jeszcze syna, Horusa.
Horus miał poprzysiąc zemstę mordercy ojca
i rządzić Egiptem jako król życia na Ziemi.
Ozyrys został królem podziemia,
bogiem śmierci i zmartwychwstania.
To przekonanie, że mumifikacja pokonuje śmierć…
było kluczowe dla wiary starożytnych Egipcjan.
Powiedz dr. Mohammadowi, że kierownik go woła.
Panie Ahmedzie!
Dotarli do dna szybu.
To zła wiadomość.
Nie wiem czemu. Szyb jest duży,
metr na metr.
Zwykle takie szyby są głębsze,
tak na sześć czy siedem metrów.
Ale niestety szybko okazało się, że jest płytki.
Nie wiemy czemu. Znaleźli też…
fragmenty wyrobów garncarskich.
- To wszystko tam było? - Tak.
- Te kości też? - Tak, luźne kości.
Więc kontynuują w drugim szybie. Ale… to zły znak.
Proszę zobaczyć, rozczarowujące.
To już dno szybu.
Głęboki tylko na 60 centymetrów. I tyle.
SZYB 1 – SZYB 2
Drugi szyb nie jest skończony, ale trwają prace w szybie pierwszym
Nazywam się Ghareeb Ali Mohammed Abushousha.
Pracuję jako kopacz.
Pracuję tu od dawna. Wcześniej pracował tu mój ojciec.
Czterdzieści… może pięćdziesiąt lat temu.
W czasie mojej pracy skupiam się na tym, co widzę.
Nie kopię bez sensu.
Trzeba umieć posługiwać się motyką.
Być gotowym na to, że może zaraz coś się znajdzie.
Może to będzie mumia, kość lub fragment czegoś.
Trzeba być na to gotowym.
Ktoś bez doświadczenia mógłby to zniszczyć.
Mahmoud!
Mahmoud, podejdź!
Siadaj tutaj, Mahmoud.
Obok mnie. Napij się herbaty.
To jest Mahmoud, mój syn.
Przyprowadziłem go tu, by nauczył się fachu.
Kiedy kierownik będzie go potrzebował, będzie miał już doświadczenie.
Gdyby został w domu, niczego by się nie nauczył.
Nie byłbym zadowolony.
Cieszę się, że mam go przy sobie.
Co widzisz?
To chyba ściana z cegły suszonej.
Po której stronie?
Po wschodniej.
- Wschodniej? - Czy to nie dziwne?
Powinna być na zachodzie.
- Żartujesz, Ghareeb? - Przysięgam, poważnie.
Pewnie niedowidzi.
Nie ufam mu!
Ostrożnie, uważaj.
Jeśli okaże się, że mnie wkręcasz…
W porządku.
Niewiarygodne!
To naprawdę mur.
Jak mur blokujący wejście do grobowca.
Czyli mówiłem prawdę?
Tak, należy ci się nagroda!
Dobra.
- Jest coś drewnianego. - Co?
Pokazało się coś drewnianego.
Jakieś trzy centymetry czegoś z drewna.
Widzę teraz…
pokrywę.
To wspaniałe uczucie
rozbierać coś sprzed 4 tysięcy lat.
Ostatni raz dotykali tego starożytni Egipcjanie.
To niesamowite uczucie, że robię to akurat ja.
Jest zadziwiająco dobrze zasklepiona.
Jakby ten, kto tu to umieścił, mówił: „Nie zbliżajcie się do tego”.
Pokój z wami!
Jak idzie?
Dobrze, dzięki Bogu.
Hamada walczy na dole.
Jest tu ciasno i gorąco. Strasznie!
Ale pan pierwszy to otworzysz, panie Hamada!
To moja jedyna pociecha.
Przyjrzyj się dobrze. Co to?
Błoto czy co?
Tak, błoto.
To przez wodę.
Deszcz wdziera się przez pęknięcia w stropie
i błoto wypełniło też trumnę.
Nie wyciągniemy jej w jednym kawałku.
Nie wydostaniemy jej w całości.
To niemożliwe! Zacznij od ściany po lewej.
- Tej? - Zrobisz sobie miejsce.
Tak.
Mówiłem, nie dotykaj tego.
Nawet tego nie tknąłem!
Patrz, co jest przed nim, jak betonowa ściana.
Tak się z czasem sprasowała ziemia.
Jak lita skała, szefie.
Trumna jest pełna błota, nie ma w niej miejsca.
- Widzę szkielet! - Chwała Bogu!
Pozbieram kości.
Niewiarygodne…
Długo czekaliśmy, by czegoś się o nim dowiedzieć,
Podaj drewno.
Tylko 32 centymetry.
To pewnie małe dziecko.
Doktorze!
Pan zobaczy.
To trzonowiec.
Praca na tym stanowisku…
to normalne, że bywa makabryczna.
Ząb.
To świat zmarłych.
Są nawet zgniłe.
Na przykład pochowane dzieci.
Serce mi pęka, kiedy widzę szczątki dziecka.
Te zęby pochodzą od mumii na dole.
To trzonowce, ale bardzo małe.
Ile miało lat?
Może 14, 15, mniej więcej.
Myśleliśmy, że to dziecko…
ale nie jedno, więcej niż jedno dziecko.
Zebraliśmy wszystkie kości
i poprosiliśmy antropologa
o zbadanie ich dla nas.
Każdy fragment kości może coś nam powiedzieć.
Nie tylko o przyczynie śmierci.
Bardziej interesuje nas ich życie.
Jak żyli?
Pięć…
Czy był zdrowy? Szczęśliwy?
Smutny?
Tylko kości mogą to powiedzieć.
Nazywam się Amira Shaheen. Jestem profesorem reumatologii
na wydziale medycyny Uniwersytetu Kairskiego.
Badam kości, które znajdują ekspedycje archeologiczne.
Rozłożę je i zbadam fragmenty.
Kiedy dr Sabry mnie tu zaprosił,
powiedział, że znaleźli kości dzieci, ale nie wiedzą ilu.
To wszystko.
Chcemy poznać liczbę osób,
ich wspólne cechy i właściwości kości.
Najpierw mówię: „As-salamu alaykum”.
Czuję, że powinnam się przedstawić osobie, która siedzi przede mną.
Nawet jeśli pozostały po niej tylko szczątki.
Te małe fragmenty to…
Jakbym rozmawiała z przyjacielem.
To prawa kość ramienna. Położę ją tu.
Nie wiem, co można czuć do kości,
ale mnie one poruszają.
To prawy obojczyk jednego z nich.
Szyb znajdujący się najbliżej wejścia zawierał kości dwóch nastoletnich dzieci.
Kość krzyżowa i druga większa.
Obie nie są jeszcze zrośnięte…
Jedno nie miało jeszcze 20 lat,
drugie miało mniej niż 18.
Po porównaniu rozmiaru kości
sądzę, że jedne należą do osoby, między 18 a 20 rokiem życia…
A to jest młodsza osoba.
Były też fragmenty kości…
należące prawdopodobnie do młodszej osoby, mogła mieć z sześć lat.
Kręgi szyjne…
Starsza osoba.
Jedno pudło zawierało szkielety trzech osób.
Sytuacja tej rodziny jest dziwna,
troje dzieci zmarło w tym samym czasie.
Co tu się stało?
Według inskrypcji w grobowcu znajdują się:
Wahtye, jego matka, jego żona i czworo dzieci.
Znaleźliśmy troje dzieci.
Więc zaczęliśmy szukać pozostałych członków rodziny.
Dobra, ten szyb już sprawdziliśmy.
Teraz robotnicy mają tu ułatwioną pracę.
Dawaj, Hashem, kopiemy w tym szybie.
SZYB 2 – SZYB 2 – SZYB 3
TRZY TYGODNIE PRZED RAMADANEM
Co znalazłeś?
Piękny.
Co to za śliczność?
Pochówek z późnego okresu, około 600 lat p.n.e.
Może mieć 2600 lat.
Kości… zapadł się.
Zachowały się przedmioty do życia pozagrobowego.
Pudełko? Panie Ahmedzie?
Tak! Piękne pudełko, kierowniku Mustafa.
Wyjątkowy okaz, panie Ahmedzie.
To gra?
Tak, to senet. Przypomina szachy.
Bardzo lubili grać w te ich szachy.
Zobacz, co jest w środku.
To kość.
Pewnie pełniła jakąś funkcję w grze.
Patrz, możemy je ustawić i grać,
pan ze mną.
Służy do grania tak jak dziś szachy.
Nazywali ją senet.
Nie wiem, jak się w nią gra.
Nie rozumiem, bo zwykle mamy 20 pól.
A ta ma 30.
Nie znam zasad.
…14, 15, 17, 19.
To są kości.
Jak kręgi z kręgosłupa.
Gdzie się je stawia?
- Nie wiem. - Nikt nie wie, jak je rozłożyć.
Postaw je obok siebie.
GLINIANY ZESTAW Z KOŚCIANYMI PIONKAMI DO GRY W SENET – OKOŁO 600 LAT P.N.E.
Panie Sabry!
Co takiego, Osama?
Kierowniku, dziura w skale!
Panie Sabry!
Masz latarkę?
Mahdi, daj latarkę!
Szybciej, Mahdi!
Widzę czaszkę.
Dwie czaszki.
Wygląda jak zbiorowa mogiła.
Proszę spojrzeć.
Jest tam coś wspaniałego.
Gdzie?
Tam! Widzi pan?
Tutaj!
Wyłom ma ze trzy metry.
Wydaje mi się,
że pochodzi może z XII – XIII wieku p.n.e.
Oczyśćmy to, żeby znaleźć wejście.
Musi być gdzieś w pobliżu.
Pozbądźmy się tego.
Daj rękę, Osama.
Wspaniałe, dr. Mohammad!
Oczyśćcie ścieżkę.
To komora grobowa.
Odkryliśmy w niej drewniane trumny…
i trochę kości.
Tutaj jest chyba drugie wejście, dr. Mohammad.
I pod nią znaleźliśmy kolejną dziurę.
Jest tu duża wnęka.
Z pomocą dr. Mostafy znaleźliśmy trumnę, drewniany sarkofag.
Zaczynamy! Raz… dwa… trzy!
Podnoś, Hamada!
Na Boga, piękne kolory.
Zbierzcie siły i bierzcie to na plecy!
Idźcie prosto!
Podnieście!
Spokojnie!
Zostań z nimi, Ashraf!
Dla mnie i dla całej Sakkary to coś wyjątkowego.
Inni archeolodzy pracowali po trzy miesiące
i nic nie znaleźli.
A tutaj, jak widać,
coś nowego znajdujemy co chwilę.
Więc w ciągu jednego roku, od kwietnia do kwietnia,
zapełniliśmy cudami trzy magazyny,
laboratorium dr Ashraf też będzie nimi wypełnione.
To wszystko znaleźliśmy w Sakkarze, na naszym stanowisku.
DREWNIANY SARKOFAG OKOŁO 1295 – 1186 LAT P.N.E.
Trzeci szyb ma już dwa metry głębokości
- Panie Mohammad? - Tak?
Są tu kości.
- Co to? - Czaszka.
Sama czaszka? Bez reszty?
Dobra, panie Osama. Proszę się trzymać!
Ostrożnie, panie Osama.
Jest głowa…
- Czaszka? - Czaszka, tak.
Wszystkie kości są w tym rogu.
To chyba nie jest jedna osoba.
Ten szyb wydał nam się dziwny.
Nie znaleźliśmy w nim komory grobowej.
Po prostu kończy się po dwóch metrach.
Ale znaleźliśmy pozostałości dwóch szkieletów.
Chyba pogrzebano ich w pozycji stojącej, bo kości są ułożone od góry do dołu.
Niektóre są obrócone, ale też są małe.
Czemu tak pochowano tych ludzi?
Czemu nie zrobiono dla nich trumien?
Sądzę, że chowano ich w tym szybie w pośpiechu.
Wszystko w jednym miejscu.
Może rodzinie Wahtyego coś się przytrafiło.
Gładzizna…
jest gładka, nie jest… tak uwypuklona,
więc to kobieta.
Pewnie całkiem miła kobieta.
Ale nie znamy jej wieku.
Kości w koszu ze środkowego szybu były bardzo zniszczone
i pokryte błotem.
Są bardzo delikatne.
Ta żuchwa jest wysunięta do przodu.
Chyba błotnista ziemia ją tak wypchnęła.
Musimy oczyścić zęby, by poznać jej wiek.
Znalazłam czaszkę starszej kobiety,
sądzę, że miała ponad 55 lat.
Próbuję dowiedzieć się, jak umarła ta kobieta.
Starsza kobieta miała obrzęk, tutaj,
w żuchwie, po wewnętrznej stronie.
Kość była rozdęta od wewnątrz z torbielowatym obrzękiem.
Chyba usunęłam większość błota.
To cud, że udało nam się to znaleźć, bo kość jest w bardzo złym stanie.
Tutaj nie ma.
To druga osoba.
Różnią się.
Bardzo młoda.
Mała.
Nie, to prawa skroń.
To chyba trzy osoby.
Ta żuchwa należy chyba…
do dorosłej kobiety.
W tym szybie były dwie kobiet i dziecko.
Starsza kobieta, młodsza kobieta i dziecko.
W szybie numer trzy?
Dwie kobiety.
Ile miały lat?
Jedna ponad 50 lat.
Pewnie jego matka.
A druga, sądząc po starciu zębów, była po trzydziestce.
Może jego żona.
Dziękujemy, pani doktor.
Coś jeszcze?
Tak, kości dziecka.
Trudno określić wiek.
Kości dziecka, wiek nieznany.
Naprawdę? Czwarte dziecko?
Być może.
Ahmed, mamy czworo dzieci.
- Tak jak na ścianach? - Tak, są cztery.
Trzech chłopców i dziewczynka.
Trzech chłopców było w tym szybie, a tu były dwie panie i dziewczynka.
Pochowali kobiety razem?
Córkę z matką i z jego żoną.
Spójna teoria.
To jego rodzina złożona razem.
Sądząc po ich wieku i stanie kości,
przypuszczamy,
że śmierć tych wszystkich osób jest jakoś powiązana.
Życie Wahtyego było skomplikowane.
Co się stało z jego rodziną?
Zmarli jednocześnie? Jedno po drugim?
Czemu umarli tak młodo?
Nie wyobrażam sobie tego.
Mam szczęście. Mam trzy córki i syna.
Rawda jest najmłodsza.
Ma cztery latka. Kocham ją.
Gdybym miał stracić syna i córki…
Próbuję postawić się na jego miejscu…
i nie wierzę.
To bardzo smutne.
Stracić całą rodzinę? To okropne.
DWA TYGODNIE PRZED RAMADANEM
Sądzę, że na ostatnim etapie życia Wahtyego spotkała jakaś tragedia.
Ale co się stało? Tego na razie nie wiemy.
Nie rozwiązaliśmy zagadki.
Musimy znaleźć Wahtyego, by się tego dowiedzieć.
Pozostało tylko jedno miejsce.
SZYB 1 – SZYB 2 – SZYB 3
SZYB 4
Przyłóżcie się!
Kopcie, gdzie chcecie, ale nie zapeszcie!
Rano macie czytać Koran!
Tak będzie!
Zobaczymy Ghareeb, lubię cię, ale przestań zapeszać!
Nie, doktorze! Nie wiem, co powiedzieć.
- Gdybyś bardziej dbał o swoich ludzi… - A da się?
Mam im kupić po czekoladzie?
Bóg się z tobą policzy, Mustafa.
Panie Sabry, piękna rzeźba wapienna!
To pęknięcie jest stare. Odpadła dawno temu.
To górna część kamiennego posągu.
Piękna.
Wspaniałe włosy.
Wspaniale oddane detale.
- Panie Ahmedzie. - Tak?
- Co to? - Od razu po pana posłałem.
Pamięta pan te płaskorzeźby znalezione kilka dni temu?
Faraona Ramzesa II?
To raczej nie przypadek.
Tak. Pochodzą z kaplicy na górze, chyba.
Trzy dni temu znaleźliśmy piękne płaskorzeźby…
z okresu Ramzesów, kartusz z faraonem Ramzesem II.
Tak wyglądały.
A dziś znajdujemy to, też w stylu ramzesowskim.
Ma ponad 3300 lat.
Grobowiec tego człowieka musi być gdzieś w pobliżu.
Może jest po naszej stronie wzgórza, obok ściany, tam.
Pękła tak.
Panie Ahmedzie, ciekawe czy…
Pamiętasz te dwa znalezione fragmenty posągu?
- W pierwszym sezonie? - I po części w drugim.
Myślisz, że to może pasować?
Mam nadzieję, szefie.
As-salamu alaykum.
Doktorze Medhat. Pamięta pan ten postument z zeszłego sezonu?
- Posąg w kilku kawałkach? - W dwóch…
- Złożyliśmy go! - Tak?
- Gdzie jest? - Proszę zobaczyć.
Tędy… Bóg zapłać.
Możemy sprawdzić?
Pan poda, panie Ahmedzie.
Tę część znaleźliśmy w maju na szczycie naszego stanowiska.
A tę część znaleźliśmy w październiku u podnóża szybu.
Podaj dr. Ashrafowi.
Bardziej do tyłu.
Niżej. Chwileczkę.
Trochę do tyłu.
- Proszę puścić. - Nie, trzymać!
Sama stoi…
Podeprzyjcie ją!
Idealnie!
Tak jest.
Wiedziałem. Jak tylko ją zobaczyłem.
Piękna, naprawdę.
Czyli jeszcze nie pomieszało nam się w głowach.
To niewiarygodne, że ten posąg…
że te trzy części stały się jednym posągiem.
Jesteśmy pewni, że te piaski skrywają coś jeszcze.
Musimy znaleźć grobowiec właściciela posągu.
Z Bożą pomocą znajdziemy go w tym sezonie.
WAPIENNY POSĄG ARYSTOKRATY Z OKRESU RAMZESÓW, 1279 – 1213 P.N.E.
SZYB 1 – SZYB 2 – SZYB 3 – SZYB 4
Co tu mamy? Wyrzuć gruz z południa. Ostrożnie.
- Powoli! - Zaczekaj.
Pan Hamada tam zejdzie.
Schodząc na dół do szybów…
mamy świadomość, że w grobowcu Wahtyego skała jest bardzo krucha.
Ale dla mnie to drzwi do raju.
Chcę go zobaczyć. Chcę się mu przyjrzeć.
Na zachodzie przed sobą widzę otwór.
Ma długość szybu.
Jakiś metr?
Tak.
Teraz zrobił się szerszy?
Tak.
- Widać coś więcej? - Tak.
Co tam widzisz?
Moment.
Upewnię się, zanim się podekscytują.
- Co? - Dajcie mi chwilę.
To Wahtye, kierowniku!
Wahtye! Znaleźliśmy go!
Dzięki Bogu. Co tam pan widzi?
- Drewnianą trumnę! - Wreszcie go znaleźliśmy!
Wspaniale!
Dzięki Bogu!
Gratulacje, szefie! Gratulacje, panie Hamada!
Pierwszy raz ujrzy światło dzienne.
Ale z pana szczęściarz.
Wielki!
Pan pierwszy zobaczy komorę pogrzebową.
Pan pierwszy zobaczy Wahtyego.
Dr. Mohammad!
Tak, szefie?
Znaleźliśmy szkielet Wahtyego.
Świetnie.
Trochę oczyściłem i znalazłem czaszkę.
Pan Hamada?
Są tam wszystkie kości?
Tak, są wszystkie.
Chwała Bogu.
To dziwne, że w pełnym przepychu grobowcu
po odkopaniu wszystkich szybów
znajdujemy tylko dwie komory grobowe.
A w głównym szybie…
jest tylko drewniana trumna.
Nadal nie znamy historii tego człowieka.
Pewnie utrata dzieci w każdym ojcu pozostawia bliznę.
Ale w jego posągach wyczuwaliśmy
odrobinę pogody ducha.
Więc może grobowiec był już skończony, kiedy zmarły mu dzieci.
Bo jedynym miejscem, w którym czułem prawdziwy smutek,
była jego komora pogrzebowa.
Nie było w niej śladu luksusu i pobłażania sobie.
Ot zwykła drewniana trumna…
nawet go dobrze nie zmumifikowano.
Może to przez szok wywołany śmiercią dzieci.
- Kierowniku! - Tak, szefie?
Twarz Wahtyego!
- Tak? - Jest przede mną.
Wreszcie pokazał się Wahtye! - Wspaniale!
- Jest w bardzo dobrym stanie. - Dzięki Bogu.
Myśleliśmy, że wszystko będzie jasne, gdy znajdziemy komorę.
Ale to nie był koniec.
Musimy się dowiedzieć, jak zginął.
Ale to coś pięknego,
aż serce się raduje…
że odsłoniliśmy oblicze Wahtyego.
Możemy odetchnąć z ulgą,
bo dotarliśmy do Wahtyego.
To jego grobowiec i to jego właściciel.
Teraz obraz jest kompletny.
Przyszedł już?
- Jest. - Dzięki Bogu!
Ten szkielet jest w lepszym stanie niż pozostałe.
I choć to mężczyzna, jego czaszka ma pewne cechy kobiecości.
Wydaje się delikatnym człowiekiem.
Ma około 35 lat.
Taki chyba był Wahtye.
Wreszcie go poznałam.
Nie ma za mocnego przyczepu mięśnia,
co sugeruje, że był delikatnym człowiekiem z lekką pracą.
Może dlatego, że był panem.
Był panem tych wszystkich rzeczy.
Czaszka Wahtyego posiadała zgrubienia.
Położę go tutaj.
To może sugerować,
że coś działo się z jego kośćmi.
To bardzo ciekawe być blisko nich
i wczuwać się w ich ból i cierpienie.
Próbuję to robić.
To niełatwe, ale próbuję to poczuć.
Dobrze.
Kształt jego kości kończyn wskazuje, że nie są za zdrowe,
ponieważ kolano jest skręcone do wewnątrz.
To powinno być tak, a to tak.
Kąt powinien być skierowany na zewnątrz,
ale u tego człowieka nie jest tak,
tylko tak.
Jakby chodził tak.
Chyba był osłabiony.
Te kości nie były zdrowe.
Może bardzo cierpiał.
Te kości łaknęły krwi…
i dlatego są tak rozdęte.
Być może ta osoba cierpiała na jakąś anemię.
Tę samą opuchliznę znalazłam u jego matki.
Występują wrodzone postacie anemii.
Ale to tylko teza, bo zmarli w innym wieku.
Więc to nie jest takie częste,
ale zestawiając ze sobą wszystko, co wiemy,
można pomyśleć o jakiejś chorobie…
lub epidemii.
Najprawdopodobniej malarii.
Co mogło dotknąć całą rodzinę.
Jeśli to prawda, to odmieniłoby historię starożytnego Egiptu.
Dzięki Allachowi.
Dzięki wielkiemu Allachowi…
Boże miłosierdzie jest dla miłosiernych.
Bądźcie miłosierni dla tych, którzy chodzą po ziemi.
To jeden z rzadkich przypadków,
kiedy udaje się znaleźć wszystkich ludzi ukazanych na ścianach grobowca.
A życie doczesne to tylko gra i zabawa…
Dziękujemy Bogu za poznanie w całości historii tej rodziny.
Wahtye byłby z nas dumny,
a my jesteśmy dumni z niego.
To komunikacja. Współpraca.
Rozsławiliśmy imię Wahtyego po 4500 latach.
Jeśli Wahtye by się teraz pojawił,
podziękowałby nam za to, co dla niego zrobiliśmy.
Ale to my dziękujemy Wahtyemu, bo bez niego
nasza praca szybko zostałaby zapomniana.
Pomyliliśmy się.
To są ich marzenia. To nie jest rzeczywistość.
Myśleliśmy, że na ścianach umieszczają swoje zdjęcia.
Nie, oni wcale w to nie wierzyli.
Nie są jak my.
My wstawiamy zdjęcia na Facebooka. A to nie jest ich Facebook.
To ich marzenia.
Wierzyli w inne życie
dużo mocniej niż w pierwsze życie.
Więc marzenia o innym życiu umieszczali na ścianach,
a to jest ich pierwsze życie.
Dlatego w historii popełniamy wiele błędów.
Widzimy wielkie świątynie, piękne posągi
i myślimy, że historia była doskonała.
A kiedy widzisz tych ludzi, odkrywasz, że są tacy jak my.
Tacy sami.
To prawdziwa historia.
TYDZIEŃ PRZED RAMADANEM
Po skończeniu prac w grobowcu Wahtyego
cały zespół liczył na to, że znajdziemy coś jeszcze
i wrócimy tu w przyszłym sezonie.
Ale przyjechał szef misji…
i przekazał nam złe wieści.
Musimy skończyć w tym sezonie w ciągu zaledwie dwóch dni.
Wyczerpał się rządowy budżet.
Musimy dokończyć prace.
I wszystko zebrać…
bo za dwa dni ma nas tu nie być.
Zwykle w ostatnim tygodniu pracy
zabezpiecza się stanowisko i wszystko zabiera.
Ghareeb, pomóż mu.
Ale zdarzają się niespodzianki.
Czoło klifu wygląda dobrze.
Bo kiedy sprząta się stanowisko…
Dajcie motykę, szybko!
…czasem znajduje się coś ważnego.
Gdzie są puste wiadra?
Chodź! Weź to przy twojej nodze.
Tędy, panie doktorze.
„To-Bi-Mis…”
„Ben To-Bi-Mis”.
Patrzcie. „Sędzia”, „wielki sędzia”.
Nekropola Bubasteionu, muszę to przyznać…
to bardzo dziwne miejsce.
Zawsze nas zaskakuje…
i dlatego jest cudowna.
W zaledwie jeden sezon Egipski zespół w Bubasteionie
znalazł ponad 3100 niezwykłych artefaktów.
Jeśli potwierdzi się teoria Amiry o śmierci rodziny Wahtyego,
to będzie najwcześniej odnotowany przypadek malarii w historii,
bo o ponad 1000 lat.
Badania potwierdziły, że Hamada i Ghareeb znaleźli lwiątko.
Po raz pierwszy znaleziono zmumifikowanego lwa.
Napisy: Paweł Zatryb