Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Isang dekada na simula ng itanghal ko ito
sa 20 manonood, karamihan ay mga kaibigan ko.
Itinanghal ko ito habang may mga eleksiyon,
paglilitis sa Korte Suprema, mga martsa at protesta.
Sa bawat paglabas ko, nagbabago ang mundo.
-Paalam. -Sige.
Hindi ko talaga alam ang mangyayari.
Salamat sa inyong lahat sa pagpunta ngayong gabi!
Ako si Heidi. Maligayang pagdating.
Noong 15-taong gulang ako, nililibot ko ang buong bansa
nagtatalumpati tungkol sa Konstitusyon ng US
para manalo ng pera.
Pakulo iyon na imbento ni nanay, isang coach ng debate,
para tulungan ako sa kolehiyo.
Pupunta ako sa malalaking lungsod tulad ng Denver, Fresno.
Mananalo ako ng pera,
at ilalagay ko ito sa aking deposit box.
Nabayaran ko sa paraang ito ang buong kolehiyo ko.
Salamat. Maraming salamat.
30 taon na iyon, at isang state school, pero salamat.
Ilang taon na nang naisip ko ang Konstitusyon
dahil sa maraming rason.
Naisip kong interesante na balikan at tingnan
ang minahal ko noong 15 ako sa dokumentong ito.
Dahil minahal ko ito. Panatiko ako.
Sabi ko kay nanay ipadala 'yung talumpati ko.
Itinapon na niya ito.
Na kakaiba dahil tinatago niya ang lahat.
Noong 12 ako, nagpagupit ako para kahawig ko si Annie Lennox,
at nasa kanya pa rin ang buhok ko.
Pero itinapon niya ang premyado kong talumpati.
Kaya naisip ko na ang gagawin ko...
ay muling buhayin ang talumpati,
at ang paligsahan,
batay sa natatandaan ko sa sarili ko noong 15 ako.
Narito ang ilang bagay na natatandaan ko.
Dagdag pa sa palaging kinikilig...
nababaliw ako sa mga mangkukulam, at sa Salem witch trials,
sa teatro, kaya narito ako, at...
Salamat. Maraming salamat
At, lalung-lalo na, kay Patrick Swayze.
Ito ang American Legion Hall sa Wenatchee.
Dito ako lumaki, sa apple capital ng mundo.
Ito ay isang maliit na bayan, na medyo konserbatibo.
Hindi ito makatotohanang representasyon ng bulwagan.
Nagpatulong ako sa kaibigan kong si Rachel na buuin muli ito.
Parang mga crime victim drawing ang mga ito.
Nalimutan ko rin ang pinto.
At ito rin.
Ito ang mismong aklat na ginamit ko sa paghahanda.
Your Rugged Constitution. Napakaganda nito.
May mga cute na cartoon dito na ipinaliliwanag ang mga Amendment.
Inendorso ito ni Herbet Hoover.
Sa totoo lang, napansin ko kamakailan na inilathala ito noong 1956,
wala rito ang lahat ng mga Amendment,
pero palagi pa rin akong nananalo.
Bihira akong matalo
dahil napakagaling ko talaga sa paligsahang ito.
Ang pinakakaribal ko ay isang henyong batang babae,
si Becky Dobbins, na palaging sinasabi
na "tagpi-tagping kubrekama" ang Konstitusyon.
Ang mahusay sa kanya,
para manalo, dapat magbigay ka ng personal na koneksyon
ng dokumento sa sariling buhay, at mahusay si Becky rito.
Ikukuwento niya ang kanyang kamangha-manghang lola
na parang may kinaing tao habang naglalakbay.
Napakahirap nito sa akin noong 15 ako.
Pigil na pigil ako sa emosyon ko noon,
at hindi ko gustong pag-usapan ang lola ko.
Magsasalita ako sa mga kuwartong
puno ng matatanda, karaniwang mga puting lalaki.
Kumusta?
Napakarami ninyo.
Sa alaala ko, palagi silang nananabako,
pero baka hindi totoo iyon. Gusto kong tulungan ninyo ako
at maging lalaki kayong lahat.
Lahat kayo ay lalaki na ngayon.
Salamat.
Magsisimula na ako.
Magiging 15 ako,
pero wala akong gagawing kakaiba para maging 15 ako.
Narito ako. 15 ako.
-Magandang araw. -Magandang araw.
Welcome sa regional finals ng American Legion Oratory contest
dito sa LCW Legion Post 10 sa Wenatchee, Washington.
May paligsahang ganito para mas pahalagahan
ng mga estudyante sa high school ang Konstitusyon,
at tulungan sila magkolehiyo.
Ito ang mga patakaran! May dalawa itong bahagi.
Sa una, may pitong minuto ang mga kasali
para sa nakahandang talumpati
na ipinakikita ang pag-unawa nila sa Konstitusyon
at ikinokonekta ang personal
na buhay nila sa dakilang dokumentong ito.
Sa pangalawang bahagi,
bubunot sila ng isang Amendment mula sa latang ito.
Wala silang oras para maghanda ng talumpati.
Dapat silang magsalita nang walang paghahanda.
Mahirap ang bahaging ito,
at pahihirapan ko ang mga batang ito.
Gusto naming ipakita sa kanila
kung paano makipagtalo sa Supreme Court balang araw.
Ang mga kalahok ay sina...
Becky Lee Dobbins, ng Lawrence, Kansas,
na tatalakayin "Ang Konstitusyon ay Tagpi-tagping Kubrekama."
At si Heidi Schreck ng Wenatchee, Washington,
"Pangungulam: Ang Kaldero ng Konstitusyon."
Palakpakan sila bago magsimula. Ubusin na natin ang mga palakpak.
Tama na. Tama na!
Tama na.
Heidi Schreck.
Lumapit ka na sa podium.
Magsisimula ka...
-ngayon. -Ang Konstitusyon ay buhay.
Iyon ang maganda rito.
Ito ay buhay, mainit-init, at nakapapasong dokumento.
Hindi ito tagpi-tagping kubrekama.
Ito ay mainit at nakapapaso.
Ito ay isang lusawan.
Alam ninyo kung ano ang lusawan?
Sisidlan ito ng maraming sahog
at pakukuluan ito pagkatapos para mag-iba ang mga anyo.
Isang bagay na mahika kung minsan.
Kaya, ang Konstitusyon natin ay parang isang kaldero ng mangkukulam.
Siyempre,
mas may alam kayo tungkol sa Konstitusyon kaysa sa akin
dahil lumaban kayo sa mga digmaan. Salamat.
Salamat sa pakikipaglaban,
at sa pagbibigay rin ng scholarship ko.
Ang pagtingin sa inyo
ay nagpapaalala sa akin ng pantasya ko noong bata pa ako
na inaatake ako ng isang rapist o mamamatay-tao.
Isang rapist o mamamatay-tao na lalaki.
Tulad ninyong lahat.
Sa pantasya ko,
natakasan ko ang rapist at mamamatay-tao
dahil ipinaalala ko sa kanilang tao ako, tulad ninyo.
Sabi ninyo, "Papatayin ka namin."
Sabi ko, "Isipin ninyo muna sandali.
"Tulad ninyo, tao rin ako."
At nakita ninyo ako sa unang pagkakataon na tao nga ako.
Sabi ninyo, "Diyos ko, tama ka! Isa kang tao!"
Tapos bigla kayong umiyak at pinatawad ko kayo.
At lumilitaw ang isang bahaghari,
at umakyat tayo sa bahagharing ito.
Sa oras na iyon, nagtipon ang mga kaibigan ko sa paaralan,
at nagseselos sa pag-akyat ko sa bahaghari.
"Espesyal ba siya?"
"Di ba dapat nasa paaralan siya?"
Sabi ko, "Hinahatid ko siya sa langit.
"Magsaya kayo sa gym class."
Ano ang kinalaman nito sa Lusawan ng Konstitusyon?
Ang lusawan ay isang lutuan,
isang ibig sabihin iyon, pero ito ay isang pagsubok din.
Pagsubok ng pasensya o paniniwala.
Isang malupit na pagsubok na pinagdaanan natin
noong gusto n'yo akong patayin.
Tulad ng sitwasyon natin,
parang kumukulong lusawan ang Konstitusyon
kung saan sama-sama tayong mainit at pinaghalo-halo
para malaman kung saan talaga tayo naniniwala.
Kaya isa itong radikal na dokumento.
202 taon ang nakararaan, may mga salamangkerong nagsama-sama
noong isang mainit na araw sa Philadelphia
at gusto nilang magpatayan, pero, sa halip...
nag-usap-usap sila,
at bumuo ng isang nagkakaisang pagkilos para sa kabutihan.
O matatawag natin itong "mahika."
Nakuha ba nila ang lahat nang tama? Hindi.
Hindi.
Pero kaya nga may mga Amendment, tama?
Kaya, bilang pagtatapos, tatalakayin ko
ang pinakamahiwagang amendment sa lahat nito,
ang Amendment IX.
Sinasabi ng Amendment IX,
"Ang pagbalangkas sa Konstitusyon ng ilang karapatan,
"ay hindi nangangahulugang ikinakaila
"o minamaliit ang iba pang karapatan ng tao."
Alam ba ninyo ang ibig sabihin nito?
Ibig sabihin, hindi dahil wala sa Konstitusyon ang isang karapatan,
wala na kayong karapatang doon.
Sa totoo, hindi maisusulat ng mga tagapagtatag
ang lahat ng karapatan taglay natin.
May karapatan kayong magsipilyo,
pero dapat ba'y nakadokumento ito?
Ito pa ang isang halimbawa. Noong bata pa ako,
may imaginary friend ako na si Reba McEntire.
Hindi niya kaanu-ano ang singer.
Hindi dahil wala sa Konstitusyon natin
ang karapatan kong magkaroon ng imaginary friend
ay ikukulong na ako dahil kaibigan ko si Reba McEntire.
Kamangha-mangha, 'di ba? Isipin ninyo sandali.
Hindi sinasabi ng Konstitusyon ang lahat ng karapatan
dahil 'di rin nito alam iyon.
Ang dakilang mahistrado na si William O. Douglas,
nang talakayin niya ang Amendment IX,
ginamit niya ang salitang "penumbra."
Ano ang penumbra?
Mga ginoo...
narito ako, nakatayo sa liwanag,
at nariyan kayo, nakaupo sa kadiliman,
at ang espasyo sa pagitan natin, ang espasyong bahagyang naiilawan,
itong medyo madilim na espasyo,
iyan ang penumbra.
Pinagtawanan si Douglas dahil dito, pero gusto ko iyon.
Maganda itong pagtingin sa Konstitusyon,
at pati na rin sa buhay natin.
Narito tayo,
nasa gitna ng nakikita natin at hindi natin nakikita.
Nakakulong tayo sa isang penumbra.
2 MINUTO
Parang noong bata ako, akala ko ay engkanto ako.
Iniisip ko pa ring ganoon ako,
pero patuloy akong kikilos bilang tao
hanggang kunin ako ng tunay kong pamilya.
Uupo ako sa pampang ng Spirit Lake sa anino ng Mount St. Helens,
at hihintayin ang pamilya ko, at ang mga diwata,
na hilahin ako pababa sa tubig.
At sisisid kami hanggang sa pinaka ilalim,
at kapag malulunod na ako,
aahon kami sa isa pang lawa sa kabilang panig ng mundo.
Pag-apak ko sa bagong lupaing ito,
mauunawaan ko na sa wakas kung sino talaga ako.
Kaya mahal na mahal ko ang Amendment IX.
Dahil kinikilala nito na kung sino tayo ngayon
ay maaaring 'di tayo sa kinabuksan.
Binibigyan nito ng maliit na puwang ang ating sarili sa hinaharap.
10 SEGUNDO
Dapat tayong umasa na hindi tayo malunod sa pag-alam nito!
Salamat. Maraming salamat. Salamat sa iyo, ginoo.
Salamat.
Huwag kayong pumalakpak!
Para sa extemporaneous na bahagi ng paligsahan.
Pumili ka ng Amendment mula sa latang ito.
Gusto ko ang bahaging ito.
Ang adrenaline, ang pag-alala sa lahat ng tungkol sa Amendment.
Sinanay ako ng tatay ko rito, maganda ito dahil 15 ako,
kaya nahihirapan kami.
At ang pag-uusap tungkol sa Konstitusyon ay paraan namin
para magpanggap na 'di ako nagdadalaga.
Amendment XIV: Section 1.
Mahaba ang Amendment XIV.
May apat na seksyon ito na binago ang buhay ng
lahat ng tao sa silid na ito. Ngayon,
dahil napakahirap ng XIV,
tatalakayin lang ng kalahok ang Seksyon 1.
-Handa na? -Amendment XIV: Section 1.
"Ang lahat ng ipinanganak o nanaturalisa sa United States
"at sakop sa hurisdiksyon nito, ay mga mamamayan ng United States
"at ng estado na tinitirhan nila.
"Walang estadong gagawa o magpapatupad ng batas na magpipigil ng pribelehiyo
"o kaligtasan ng mga mamamayan ng United States,
"ni pagkaitan ng estado ang sinumang tao ng buhay,
"kalayaan, ari-arian, na labas sa proseso ng batas,
"ipagkait sa sinumang tao sa hurisdiksyon nito
-"ang pantay na proteksyon ng batas." -Magaling.
May isang minuto para sa buod
at dalawang minuto para sa apat na clause
ng Amendment XIV: Section 1.
Isang paalala, gawin itong personal kung kaya.
Sabihin sa amin ang epekto nito sa buhay mo.
Ngayon ang simula mo.
Okey. Okey,
ang ika-14 Amendment ay parang isang napakalakas na force field
na pumoprotekta sa mga karapatan.
Sinundan nito ang ika-13 Amendment, na nagwakas sa pag-aalipin,
na pinakanakahihiya sa kasaysayan natin.
Alam ni Lincolm na hindi ito magiging sapat,
kaya isinulat nila ni John Bingham ang ika-14 at 15 Amendment.
Ang Reconstruction Amendment.
Naging mamamayan ang mga bagong-layang alipin,
binigyan sila na pantay na proteksyon, at inalagaan ang boto nila.
Ang Amendment XIV ay malaki ang bahagi sa Civil Rights Movement.
Pinasimulan nito ang desegregasyon ng mga paaralan, bus, ospital,
bagama't tumagal ito nang 100 taon, at paglilinaw,
kinailangang buksan ang force field.
Kinailangan ang kabayanihan ng mga lider,
sina Dorothy Height, Bayard Rustin, Martin Luther King Jr.
para gisingin ang kapangyarihan ng Amendment XIV.
Tandaan na mga lalaki lang ang saklaw ng Amendment XIV.
Walang karapatan ang mga itim na babae. Lahat ng babae.
Hindi pinag-usapan ang mga Katutubong Amerikano.
Nakulong din si Lincoln sa penumbra dahil doon.
Ito na unang beses na ang salitang "lalaki"
ay tahasang nakasulat sa Konstitusyon.
Kaya, dati, may puwang para sa interpretasyon
kung makaboboto ang kababaihan, ngayon, wala na. Hindi sila makaboboto.
Hiniling sa atin ni Lincoln na maghintay pa.
Nang mga 54 taon.
Ang pagboto ay nasa Seksyon 2. Manatili sa Seksyon 1.
Tama, pasensya na.
Tinawag ito ni tatay na penalty box ng demokrasya.
Minsan, kailangan mong maghintay.
Minsan, mas maganda nang ayusin ang isa
kaysa subukan ang dalawa at mabigo.
Clause: "Ang lahat ng ipinanganak sa lupain ng US,
"at sakop sa hurisdiksyon nito, ay mga mamamayan ng United States."
Magsisimula ang iyong oras ngayon.
Binaligtad ng Clause 1 ang pinaka nakasusuklam na desisyon ng Korte Suprema.
Dred Scott v. Sandford.
Isang alipin si Dred Scott na hiniling ang kanyang kalayaan noong 1857
matapos mamuhay nang malaya kasama ang kanyang pamilya sa Illinois.
Hindi lang nagpasiya ang Korte Suprema
na babalik si Dred Scott sa pagkaalipin,
nagpasiya sila, sa isang 7:2 desisyon,
na walang taong African ang ninuno ang magiging mamamayan ng United States.
Apat na kasapi ng korte ang may mga alipin.
Kahit natalo siya, ang katapangan ni Dred Scott ang
nagpasimula ng abolisyon,
na humantong sa paglagda ni Lincoln sa Emancipation.
at nagpatibay sa batas na narito sa ika-14 na Amendment
tungkol sa karapatan ng bawat taong isinilang sa US
na maging mamamayan, maliban sa Katutubong Amerikano.
Ang isang nakalilito rito ay kung
paano magiging mamamayan ang mga imigrante.
Ang mga mambabatas
ang magpapasiya kung sino ang mabuti o masama.
Halimbawa, noong 1882, nagpasiya ang gobyerno na
mapanganib at kaagaw sa trabaho ang mga Tsino.
Nagkaroon ng Chinese Exclusion Act,
na ipinagbawal ang mga imigranteng Tsino hanggang 1943.
30 SEGUNDO
Sa buhay ko,
itinuturing na mabuti ang kalola-lolahan kong si Theresa.
Dumating siya sa Washington mula Gengenbach, Germany, noong 1879
dahil inorder siya ng kalolo-lolohan ko mula sa isang catalog.
Itinuring siyang mabuting imigrante
dahil ang ratio ng lalaki-sa-babae sa Washington
noong panahong iyon ay 9:1.
10 SEGUNDO
'Di ko alam kung gusto niya sa America,
pero alam kong namatay siya sa isang mental hospital,
kaya hindi siya naging mamamayan.
-Salamat. -Clause 2.
"Walang gagawin o ipatutupad na batas na magpipigil ang pribelehiyo
"o kaligtasan ng mga mamamayan ng United States."
Magsisimula ang iyong oras ngayon.
Tinitiyak ng clause na kayong mga Amerikano
ay makalalakbay sa iba't ibang estado,
bumili ng ari-arian sa anumang estado,
at maghangad ng kaligayahan sa bawat estado.
May kuwento ako tungkol sa paglalakbay.
Ang kakulangan ng kababaihan noong panahong iyon
ay napakalaking problema sa Washington State,
kaya noong 1865, si Asa Mercer
ay nagbalak na magdala ng 500 kababaihan sa Seattle.
Bumalik siya sa Massachusetts,
at sinabihan ang mga babae
na bata pa lang ay nagtatrabaho na sa mga pabrika na
paraiso ang Seattle para sa kababaihan.
Isa itong lugar kung saan magiging malaya sila,
magiging mga manunulat, guro, negosyante.
Bumalik siya sa Seattle at sinabi sa kalalakihan
na kung bibigyan siya ng 300, magkaka-asawa sila.
Kahit may pera, 'di niya kayang gumastos sa isang bangka,
kaya sumulat siya kay Lincoln.
Humiling siya ng lumang barko para sakyan nila.
Hindi nakasagot si Lincoln. 1865 iyon at abala siya.
Kaya sumakay si Mercer ng tren,
pumunta sa D.C. para kausapin si Lincoln,
para malamang nagluluksa ang kabisera
dahil kakapatay pa lang kay Lincoln.
Iisipin ninyong titigil na si Mercer, pero hindi.
Kinausap niya si Ulysses S. Grant,
at sinabing nag-usap sila ni Lincoln...
kamakailan lang...
at ipinangako ni Lincoln ang isang bangka.
Malungkot siya para kay Lincoln, pero ang bangka?
Sabi ni Grant, "Sige."
Ilang araw sa paglalakbay
ibinulung-bulong ng mga tripulante
na hindi paraiso ang Seattle.
Ang kalalakihan ay mga magtotroso, lasenggo, nananakit.
Kaya noong dumating sa Chile, hiniling ng 15 babae na bumaba.
Sinabi ni Mercer na sa umaga na lang.
Sa kaligitnaan ng gabi, naglayag silang muli, na dakip sila.
10 SEGUNDO
$75 ang bili sa kalola-lolahan kong si Theresa
nang inorder siya ng kalolo-lolohan ko sa Matrimonial Times.
-Sandali lang. -Clause 3.
Simula nang gawin ko ito,
iniisip ko ang aking kalola-lolahang si Theresa.
Namatay siya sa labis na kalungkutan. Ganito,
"Melancholia. Edad 36. Western State Mental Hospital."
Lumaki akong naniniwalang lahat ng babae sa pamilya ko
sa mga nanay ko ang nagmana ng depresyon mula kay
Theresa at sa kalungkutan niya.
Iba't iba ang ininom naming gamot.
Gumagana ang mga ito!
Pare-pareho rin kami ng iyak.
Isang napakaingay at madamdaming uri ng iyak
na tinatawag kong "iyak na pang trahedya."
Kahit anong mangyari, papalahaw at hahagulgol ka
na parang pinatay mo ang mga anak mo dahil inawan ka ng asawa mo,
at ganito ang tunog...
Kaya ako iniwan ng maraming nobyo.
Isa sa mga nobyo ko...
Na nanatili, ang pinakasalan ko,
ipinaliwanag niya na agresibo ang iyak ko,
na para bang tagos na tagos sa damdamin ang pag-iyak ko.
Nang gawin ko ito, inisip ko ang diagnosis.
Walang talambuhay si Theresa,
pero tila napakahirap nito
dahil ganoon ang sa ibang babae.
Narito ang ilang headline mula sa Cowlitz County Newspaper.
Ito ang pahayagan nila.
Nangyari ang mga headline sa iisang linggo.
"Binaril ng taga-Napavine ang Asawa N'ya."
"Inapakan ng Lalaki ang Mukha ng Asawa Niya."
"3 Araw na Iginapos ng Isang Seloso ang Asawa."
At ito: "Nakita ni B. Phelps sa bahay ng anak niya
"na binaril ng manugang niya ang tumatakas niyang anak.
"Labas!" sabi niya. "Pag-aari ko ang lahat ng ito."
Clause 3: "Ni pagkaitan ng estado ang sinumang tao
"ng buhay, kalayaan, ari-arian, na labas sa proseso ng batas."
Magsisimula ka ngayon.
Ang clause 3...
ay isa sa pinakamahimala sa ating buong Konstitusyon.
Ninakaw natin ito sa Magna Carta.
Tinitiyak nito na hindi ka ikukulong ng gobyerno,
kukunin ang pag-aari, o papatayin nang walang magandang dahilan.
Ito rin ang diwa ng desisyon ng Korte Suprema noong 1973
Roe v. Wade, isang kasong labis na nasa penumbra.
Sa tulong ng magandang metaporang penumbra
ni Mahistradong Douglas,
ginamit ni Harry Blackmun ang ika-9 na
Amendmment para bigyang-liwanag,
at nakita niya, sa ating Konstitusyon, ang karapatan sa privacy.
at pinangatwiran niya ang karapatan ng babae
na gawin ang anuman sa katawan niya.
Ang sinabi niya ay may karapatan ang doktor sa privacy ng pasyente,
para makapagpasiya sa gagawin sa katawan niya.
Napaka-espesyal nito para sa ika-9 at ika-14 na Amendment.
Nagsanib-puwersa ito
na parang "Wonder Twin powers, activate."
para protektahan ang pagpili ng babae.
Siyempre, depende sa inyo, mga ginoo,
maaaring makasalanan ito sa inyo.
Para sa akin, na kailangan kong ibahagi,
kahit na mawalan ako ng scholarship,
ay sinusuportahan ko ang kalayaang pumili.
-Salamat. Salamat po. -Sige.
-Gusto ko ring sabihin,
sa sarili ko, hindi ko iyon pipiliing gawin.
Sinabi ko iyon. Sinabi ko talaga iyon sa paligsahan.
At pagkaraan ng anim na taon, nabuntis ako, kaya nakalilito iyon.
Hindi ko alam ang gagawin ko. 21 ako.
Kakatapos lang ng kolehiyo.
Bumalik ako sa basement ng mga magulang ko.
Tumulong ako kay tatay na magpinta
dahil nag-iipon ako para magturo ng Ingles
sa Siberia para sa isang milyong rubles kada buwan.
Nagpa-pregnancy test ako.
Ilang araw nang huli ang regla ko
at nag-aalala ako tulad ng mga nasa soap opera.
Di pwede sa Planned Parenthood kasi may kaibigan si nanay roon,
at hindi rin pwede sa botika
dahil baka may makakita at isumbong ako.
Tumingin ako sa phonebook, may nakita.
Sabi "Libreng Pregnancy Test. Mabilis. Kumpidensyal."
Nagpunta ako sa downtonwn at nahanap ang gusali.
Pumasok ako sa likod, at ang una kong nakita
ay ang mga pader na puno ng larawan ng mga fetus.
May malaking poster na nagsasabing "Mabuting mag-ampon."
at may sign na "karapatang mabuhay."
Nasindak ako. Gusto kong lumabas,
pero alam na siguro ninyo
na pinalaki akong maging magalang na parang baliw.
Nang sabihin ng receptionist na si Marcy, "Masaya kaming narito ka,"
Ngumiti ako at sumagot, "Ako rin."
At nagpagalingan kami...
kung sino ang mas mabati.
Sinabi niya sa akin, "Heidi, kung buntis ka,"
"maganda ba o pangit na balita ito?" At umiyak ako nang malakas.
pero dahil ayokong mabigo si Marcy,
sabi ko, "Napakagandang balita!"
Sabi niya "Ayos," kahit alam niyang di iyon totoo,
at niyakap niya ako.
Niyakap niya ako, at umiyak ako sa kanya, at...
At napakabango niya.
Magkaamoy sila ng Lola Betty ko, na parang...
parang White Shoulders na pabango na nabilad nang matagal sa araw.
Maaari ninyong maalala na konserbatibo ang bayan namin.
Walang nagpapalaglag doon.
Bibiyahe ka nang tatlong oras pa-Seattle,
at limang oras pa-Spokane para magpalaglag.
Nagpasiya akong bumiyahe nang 8 oras pa-Eugene, Oregon.
May tinatawag doong klinika na
"Feminist Women's Health Collective," na lesbian ang may-ari,
na malinaw na pinakaligtas na lugar para magpalaglag.
At iyon ang gusto ko. Gusto kong magpalaglag.
Alam kong karapatan ko iyon. Alam kong ligal ito.
Na matagal din itong ligal sa kasaysayan ng bansa.
Nagkolehiyo ako, alam kong
naging krimen ito noong patapos na ang ika-19 na siglo,
bago nagsimulang sapilitang i-sterilize ang mga may kulay
at katutubong kababaihan, at alam ko
na nang maging iligal ang pagpapalaglag,
hindi ito natigil, naging mapanganib lang.
Alam kong nagpalaglag si Gloria Steinem
at si Billie Jean King, at si Susan Sontag.
Alam kong nagpalaglag si Penny sa Dirty Dancing.
At alam ko na noong hiniling ni Jennifer Grey kay Jerry Orbach
na iligtas si Penny matapos na muntik na siyang mamatay,
alam kong mabigat ang hiling niya, dahil 1960s iyon,
pwedeng ikulong si Jerry Orbach dahil sa pagtulong.
Nalaman ko na doon natin makikitang
mabuti is Jerry Orbach,
at na totoo rin ang pagmamahalan nina Jennifer Grey at Patrick Swayze.
Iyon ang iniisip ko habang magkayap kami ni Marcy.
Hindi ko iyon sinabi sa kanya. Wala akong sinabi.
Ibinigay niya sa akin ang positibong test.
Sabi ko, "Salamat."
At papalabas na ako. Sinundan niya ako,
binigyan ako ng pamplet na ito at ipinaliwanag na kapag
nagpalaglag ako, baka magpakamatay at mabaog ako,
mapunta sa impiyerno.
Inayos niya ang damit ko at sinabing,
"Hindi ko mapigilan. Nanay kasi ako."
Hindi ko sinabi...
sa nanay ko ang gagawin ko.
Di ko alam kung bakit. Di ko sinabing buntis ako.
Na kakaiba dahil si nanay ay peminista, at pro-choice.
Inilaban ang Equal Rights Amendment at naiyak nang di ito pumasa.
Kabilang pa siya sa isang peministang grupong panteatro
na nagtatanghal ng mga puppet show ng The Yellow Wallpaper.
Pero hindi ko masabi sa kanya.
Wala akong sinabihan sa loob ng 25 taon, hanggang itanghal ko ito.
Ikinuwento ng mga kaibigan ko ang pagpapalaglag nila.
At ikinuwento ng mga nanay nila ang pagpapalaglag nila,
na labis na nakababagabag.
May pinagsabihan pa akong isa. Ang nakabuntis.
Sinabi ko kay Jean.
Napakamaginoo ni Jean.
Siya raw ang magbabayad... ng kalahati, at...
Iminungkahi pa niyang dumaan kami sa Highway 101
at mag-camp sa dalampasigan, na magbakasyon.
Ikaw. Tama ka. Salamat.
Ganyan ang nadama ko.
Hindi ko kailangang sabihin ito,
pero naka-birth control ako nang mabuntis ako.
15 taon pa lang ako ay nagpi-pill na ako.
Pumunta kami ng kaibigan ko sa Planned Parenthood.
Hindi pa kami nakikipag-sex noon,
pero gusto naming mag-birth control bilang pag-iingat.
Sakaling nasa hot tub kami
at lumangoy at sugurin kami ng semilya.
O kapag may totoong sumugod.
Tanda ko ang magandang araw na iyon.
Pumunta kami sa McDonald's at ininom ang pills,
at nadama kong gumana ito kaagad.
Nadama kong babaeng-babae ako. Na parang may gumagalaw sa loob ko.
Ang hindi ko alam noon
ay 15 taon pa lang na ligal
ang birth control para sa mga babae.
15 ako kaya akala ko ay ligal na ito simula noong unang panahon!
Pero hindi, noong 1965, ang nakamamanghang babaeng ito,
si Estelle Griswold, ay hinuli sa pamimigay ng birth control sa mahihirap
sa kanyang Planned Parenthood. Isang taon siyang nakakulong,
dinala niya sa Korte Suprema ang kaso niya
at noon sinabi ni William O. Douglas
ang kanyang metaporang penumbra.
Noon niya sinabi, "Isang bagay na tinitiyak ng ating Konstitusyon
"ang karapatan sa privacy,
"at nagtutulot ito na maglagay ng IUD ang babae
"basta kasal siya at pumayag ang asawa niya!"
Nakakatakot ito para kay William O. Douglas.
Isinapeligro niya ang sarili niya para sa atin!
Dahil ang katotohanan ay
walang nakauunawa sa ika-9 na Amendment.
Wala, maliban sa akin noong 15 ako.
Sabi ni Justice Scalia na hindi niya ito naaalala.
Di niya masasabi sa inyo ang kahulugan nito kahit
nakasalalay rito ang buhay niya.
Na hindi naman talaga!
Hinukay nila ang hindi ginagamit at nauunawaan dahil
hindi nila alam ang gagawin sa katawan ng babae.
Dahil isinawalang-bahala ng dokumento ang katawan natin noon pa man!
Sabi nila, "Hindi natin alam ang gagawin diyan."
Iyon ang panggagaya ko sa kanila.
Hinukay nila ang Amendment na di ginagamit
dahil nais nilang gawing ligal ang birth control,
dahil nalaman ko na si William O. Douglas,
na bayani ko noong 15 ako
Si Justice William O. Douglas ay 67
at may kalaguyo siyang 22 taong gulang na estudyante!
At may tatlo pang ibang mahistrado na
marahil ay nakikipag-sex din sa mga dalaga.
Naisip ko na
kailangan nila ng birth control!
Gusto kong iparinig ang isang maikling recording ng pagtatalo nila
dahil malalim ito. Nakamamangha ito.
1965 ito.
Walang babae hanggang sa dumating si Sandra Day O'Connor noong 1981.
Heto ang siyam na lalaki na pinag-uusapan ang birth control,
apat sa kanila ay niloloko ang asawa.
Ngayong nagambala kita, sabi mo na sa Connecticut
hindi napigilan ang pagbebenta ng mga gamit na ito
kasi ibinibenta ang mga ito na pang-iwas sa sakit.
Totoo ba ito sa lahat ng bagay na tinalakay,
na bawat isa ay potensyal na may dalawang gamit
bilang contraceptive at pang-iwas sa sakit?
Totoo ito para sa ilan lamang,
pero ang ilan ay sakop ng "feminine hygiene,"
at ang iba...
hindi ko alam, pero...
Ibinebenta ang mga ito sa mga botika sa Connecticut
ayon sa isa o sa iba pa.
May nakatala ba na tumutukoy...
sa pagbaba ng birth rate sa Connecticul
kung ihahambing sa mga estadong walang ganitong batas?
Mga apat na oras na ganyan.
Naging ligal ang birth control sa mga walang asawang babae sa bansa noong 1972,
na ang taong nagdalantao ang nanay ko sa akin.
Ito ang iniisip ko noong sinamahan ako ni nanay sa Seattle
para magpalaglag kasama si Jean.
Iniisip ko na kaedad ko siya noong buntis siya,
gustong maging artista at manunulat, lumipat sa New York,
na gagawin ko, pero hindi ko pa iyon alam.
At nang maisip ko iyan,
napuspos ako ng matinding pagkahilo.
Pinatigil ko ang kotse, binuksan ang pinto,
sumuka sa gilid ng kalsada, at pagbalik ko,
alam kong alam na niya.
At hinintay kong sabihin niyang ayos lang ito,
na katawan ko ito, tulad ng itinuro niya, na desisyon ko ito.
Pero pagtingin ko sa kanya, kakaiba ang itsura niya
at nag-hyperventilate siya.
Nagkaroon siya ng panic attack.
At bigla siyang sumigaw, "Hindi ka dapat buntis!"
At sumigaw ako, "Hindi ako buntis!"
Clause 4.
"Hindi ipagkakait sa sinumang tao sa hurisdiksyon nito
"ang pantay na proteksyon."
Mas mahimala ang Clause 4 kaysa sa Clause 3.
Ito ang Equal Protection clause.
Tinitiyak nito na di tayo maididiskrimina ayon sa ating lahi, kasarian,
relihiyon, pagka-imigrante.
Ginagamit nito ang salitang "tao," hindi "mamamayan."
Na ang ibig sabihin ay kung hindi ka dokumentado,
dapat kang bigyan ng lahat ng proteksyon ng Clause 3.
Di ka maikukulong na walang paglilitis.
Hindi pwedeng kunin ang anuman sa iyo.
Matagal ko nang tinatalakay ang clause na ito, lagpas 10 taon na.
At pahirap nang pahirap ito sa paglipas ng panahon.
Sa totoo lang, hindi rin ito madali 10 taon ang nakararaan.
Ako rin... Mayroon akong...
May personal akong koneksyon sa Equal Protection.
Hindi ko ito ikinuwento noong 15 ako.
Wala akong sinabihan.
At kapag dumating sa bahaging ito...
May kagustuhan akong
huwag itong ipakwento sa 15-taong gulang kong sarili.
Sa totoo lang, alam ninyo...
Tatalakayin ko ang Equal Protection bilang sarili ko, ngayon.
Gagawin ko...
Sa katunayan, ako ay magiging ako na simula ngayon.
Magiging matanda na ako
na nasa huling bahagi ng 40s.
Hi.
Masakit na rin ang mukha ko sa pagngiting ganoon.
Pasensya, sir. Hindi ko alam kung ano pa ang gagawin mo.
Mahimala talaga ang clause na ito.
Ginamit ito para gumawa ng maraming kabutihan sa bansa.
Ang Equal Protection clause ay ginamit...
Ito ang tunay na diwa ng Civil Rights Movement.
Ilang dekada matapos ang paligsahan,
gagamitin ito, kasama ng due process clause,
para magkaroon ng marriage equality.
Para may karapatan din ang mga nagtatrabahong babae,
katulad ng pantay na suweldo,
malaya sa sexual harassment.
Bago ang paligsahan noon 1983, ginamit ang clause ng mga abogado
para tugunan ang pisikal at seksuwal na karahasan sa babae,
taglay ang ideya na walang pagkakapantay sa bansa
kung nakararanas ka ng matinding karahasan.
Marahil ay alam na ninyo,
4 na babae ang pinapatay araw-araw ng kanilang lalaking kinakasama.
Noong isang taon, nang simulan ko ang pagtatanghal, tatlo lang. Tumaas na.
Isa sa tatlong Amerikana
ang nakaranas ng sexual assault sa buhay nila.
Isa sa lima...
Pasensya na, tama.
Isa sa tatlong Amerikana
ang nakaranas ng sexual assault sa buhay nila.
Isa sa limang Amerikana ang ginahasa sa buong buhay nila.
Kamakailan, may pag-aaral na nagsabing ang United States
ay isa sa 10 pinakamapanganib na bansa para sa mga babae.
Kasama rito ang pisikal at seksuwal na karahasan,
sex trafficking, kahirapang makakuha ng health at reproductive care,
kamatayan sa panganganak,
lalo na sa mga itim na babae,
gun violence.
Sa buhay ko,
10 milyong Amerikana ang nasa mararahas na tahanan.
Nanirahan sa tahanang ganito ang nanay ko.
Si Lola Betty ko rin.
At baka rin ang kalola-lolahan kong si Theresa,
pero wala akong katibayan doon,
maliban sa namatay siya dahil sa matinding kalungkutan sa edad na 36.
Paabot ako ng mga index card ni Lola Betty?
Gusto kong ikuwento nang sandali
si Lola Betty ko at ang Equal Protection.
Alam na alam ko ang mga ito. Mas gusto kong basahin.
Pinakasalan ni Lola Betty ang lolo ko noong 19 siya.
"Mabuting tao" ang lolo ko para sa pamilya namin,
ibig sabihin ay di niya sinasaktan ang pamilya niya.
Isa siyang 6'6" na magtotroso
na itinayo sa sarili ang bahay nilang may isang silid.
Alamat na siya mismo ang pumutol sa mga punong ginamit,
at pinasan sa likod ang troso
mula sa paanan ng Mount St. Helens na parang kabayo.
Hindi ko maunawaan ang bahaging iyon
kasi may truck siya.
May dalawa na silang anak
nang ipinagbuntis ni lola si nanay.
Isang araw, nabalisa siya
gusto niyang pumunta sa Cowlitz Fair.
Kumuha ng dagdag na trabaho si lolo para makabili ng tiket.
Nilalagari nila ng kasama niyang si Ray ang isang punong evergreen.
Nagkamali sila at nalaglag ito sa lolo ko, na ikinamatay niya.
Ipinanganak si nanay habang nagdadalamhati si lola.
Binuhay ng balo kong lola ang tatlo niyang anak
sa pamamagitan ng pagiging waitress.
Isang lalaking Dick ang pangalan ang madalas bumisita.
Barbero si Dick, at napakaguwapo.
Mahilig ang lola ko sa mga guwapo. Katulad ko.
Di nagtagal, pinakasalan ni Lola Betty si Dick.
Di rin nagtagal, sinimulan niya siyang saktan.
Pati ang mga anak niya.
Nagkaroon sila ng tatlo pang anak. Sinaktan din niya.
Nang mag-16 ang kapatid ni nanay, ginahasa siya ng asawa ni lola.
Nabuntis ang tiya ko, umalis siya para manganak.
Ginahasa siya ulit. Umalis siya ulit.
Umuwi siya matapos ipanganak ang ikalawang bata,
at nagtapos na pinakamahusay sa klase.
Nais kong sabihin na lumaki silang napakasasaya.
Himalang nangyari iyon.
May pamilya silang lahat na mahal nila
at mga trabaho, tulad ng karamihan, na gusto nila.
Wala sa kanilang nagpatuloy sa pang-aabusong naranasan nila.
Hindi mahusay na pagkukuwento ang paglaktaw na ito,
pero ayokong mag-alala kayo sa kanila habang nagpapatuloy tayo.
Maayos sila. Tulad ng ibang tao sa bansang ito
na pareho ang pinagdaraanan, na karaniwang maayos naman.
Ako...
Ako ay nainis sa nanay ko nang ikuwento niya ito.
Ikinuwento niya ito noong 15 ako, at naaalala kong nagalit ako sa kanya
dahil isa akong lubos na heterosexual na 15.
Gusto ko parating makipaghalikan sa mga lalaki!
Ayokong isiping baka mararahas o nanggagahasa sila.
Puwedeng may mga problema sila. Iyon ang mga gusto ko.
Puwede silang mahirap na dance instructor sa isang Catskills resort.
Pero ang naalala kong sinabi ko kay nanay ay,
"Bakit hindi kayo kinuha ni Lola Betty at iniwan siya?"
Walang maisagot si nanay sa akin.
Pumasok siya sa silid, isinara ang pinto, at di lumabas,
pero kinausap ako ni tatay at ipinaliwanag niya...
na hindi makaalis si Lola Betty dahil may sakit siya.
Mayroon siya ng tinatawag ng iba na "Battered Woman Syndrome."
Naaalala kong nilito ako nito.
Para bang, "Paano magkaroon noon?"
At kung nakilala ninyo si Lola Betty ko
malalaman ninyong kakatwang paglalarawan iyon.
Halos 6' ang taas niya.
May malalaki siyang bisig, malalagong itim na buhok, maganda!
Dagdag pa sa pagiging waitress, log runner din siya.
Ito iyong tatayo ka sa mga troso sa isang ilog
at kukuha ng mahabang patpat,
at buong araw na itutulak ang mga troso pababa ng ilog hanggang...
Hindi ko alam ang mangyayari sa mga troso.
Ito ang paborito kong bagay na gawin sa buong palabas.
At di niya ako mapipigilan dahil wala akong isinulat para sa kanya.
Ang pagiging log runner ay hindi pangarap ng lola ko.
Mula noong bata siya, gusto na niyang maging pintor.
Tinuruan niya ang sarili sa pagkopya sa paborito niyang si Picasso.
kaya ang maliit na bahay niya ay puno ng lahat nitong
pangit na kopya ng gawa ni Picasso,
at noong bata ako, akala ko ay pinta niya ang mga iyon.
Nalaman ko noong high school ako na si Picasso, hindi si lola,
ang nagpinta ng The Weeping Woman.
Kapag ikinukuwento ko ang mga bagay
na gustong maging ng mga babae sa pamilya ko...
nadarama ko ang mga kakatwang bagay na ito.
Katulad nito, isang taon nang masakit ang likod ko,
at sumisikip ang lalamunan ko,
na parang wala akong boses, at ako...
May pinta ako ng lola ko sa bahay ko.
At sa tingin ko, mahusay siyang pintor,
wala lang siyang pinta na sa kanya talaga.
Nakakatawa, binisita namin ni Jean ang Lola Betty ko
noong magpapalaglag ako,
at nais kong sabihin ang gagawin ko
kasi akala ko, magiging masaya siya.
May 16 anak ang Lola ko sa Tuhod na si Bricken,
may 6 na anak at marahas na asawa ang Lola Betty ko.
Akala ko ay magiging masaya siya
dahil iba ang gagawin ko sa buhay ko.
Pero matapos ang reaksyon ni nanay...
Naalala kong sasabihin ko na sana.
Nagluto siya ng magagandang cake.
Umupo ako, at sasabihin na sana,
"Lola Betty, buntis po ako."
Sa halip, sinabi ko,
"Lola Betty, miss ko na si George!"
Hindi ko alam kung bakit.
Si George ay isang manika na ginawa niya noong 3 ako.
Mahal na mahal ko ang manikang unggoy na iyon.
Wala na siyang mata, buntot.
Kalaunan, kumuha ako ng kahon para maging kabaong niya.
Naalala kong sinabi ko kay Lola
na gusto ko sanang isama si George sa Siberia.
At si lola... dahil hindi siya sentimental, pero
sa sumunod na Pasko, ginawan niya ako ng bagong manika.
at ipinadala niya sa akin sa Russia,
at pinangalanan ko siyang "George II."
At noong mag-40 ako,
naisip kong malungkot si George II at kailangan ng kaibigan.
Kaya binili ko ang isang maliit na manikang unggoy
at pinangalanang George II's Friend.
At hanggang sa araw na ito...
May asawa na ako.
Hanggang ngayon, si George II's Friend ang pinakamahalaga sa buhay ko.
Nagtataka siguro kayo kung ano ang kinalaman nito sa Equal Protection.
Sa kabila ng nadarama ninyo, at sa iniisip ng ibang tao,
maingat ang pagkakagawa sa dulang ito.
Di ko kasalanang di ninyo makita ang istruktura.
Noong 2005, ginamit ang ika-14 na Amendment
sa isang kasong tinawag na Castle Rock v. Gonzales.
Kumuha si Jessica Gonzales ng restraining order
laban sa marahas niyang asawa.
Pagkatapos, kinidnap niya ang mga anak nila.
Natatakot na tumawag si Jessica sa pulis nang 7 beses
at 2 beses na bumista sa estasyon
para ipakita ang restraining order at magmakaawang hanapin sila.
Tumangging tumulong ang mga pulis,
sinabihan pa siyang tantanan na sila.
Kinaumagahan, bumili si G. Gonzales ng baril
habang nasa kotse ang mga anak nila, at pinatay sila.
Si Jessica Gonzales,
ay Lenahan na ang apelyido ngayon...
Napakatapang niyang idenemanda ang Castle Rock Police Department
para sa di pagtulong sa kanya at sa mga anak niya.
Ipinasa kamakailan ng Colorado ang isang batas
na nagsasabing hulihin ang mga lumabag sa isang protective order.
Kaya nagdemanda si Jessica, at nanalo siya.
Nag-apela ang lungsod,
dinala ang kaso sa Korte Suprema,
at ang korteng ito, sa pamumuno ni Antonin Scalia,
ay binaliktad ang kaso niya, pinatay ang batas ng Colorado,
at binigo ang Violence Against Women Act
sa pagsasabing hindi tungkulin ng mga pulis na protektahan
si Jessica Lenahan o ang mga anak niya.
Maraming beses kong pinakinggan ang kasong ito.
At napansin ko, kapag nagsalita ang mga mahistrado...
napansin kong kaunti ang panahon nila
sa pagtalakay kay Jessica Lenahan bilang tao.
Hindi nila pinag-usapan ang mga anak niya.
Si Rebecca, na 10. Si Katheryn, na walo.
Si Leslie, na pito.
Sa halip, matagal ang ginugol nila sa pagtatalo tungkol sa salitang "dapat."
Mula sa pariralang "dapat ipatupad ng pulis ang restraining order."
At nauunawaan ko, bilang ordinaryong tao,
na mahalaga sa batas ang wastong wika,
pero ang pagbalanse sa dalawang ito...
May isang punto na nagtalo sina Justice Scalia at Justice Breyer
tungkol sa kung nauunawaan ba nila ang kahulugan ng "gagawin."
Puwede bang...
Sandali, akala ko ang pag-uusapan lang natin tungkol sa batas ay
kung "dapat" ang kahulugan ng "gagawin."
Sa tingin mo ba ang estado ang may sakop kung
"dapat" ito,
ginagawa itong sakop ng Pederal na Konstitusyon?
-Hindi, Justice Scalia, hindi ko-- -Ipalagay nating dapat nga ito.
Sige.
Pero may panuntunan
na nagsasabing gagawin ng bumberong tumugon sa sunog.
At gagawin ng pulis na tumugon sa mga krimen.
Gagawin ng Hukbo na tumugon sa mga pag-atake.
Ang salitang "gagawin" ay nangangahulugang...
Nagpasiya si Scalia na ang "gagawin" ay hindi "dapat,"
na sobrang nakalilito sa akin
dahil debotong Katoliko si Scalia.
Tinawag ng ilang iskolar ang desisyong ito na
kamatayan ng ika-14 Amendment ng mga babae.
Isinara ang posibilidad na humingi ng tulong sa pederal na gobyerno,
sa ating Konstitusyon, para sa proteksyon laban sa karahasan.
Pinakakawawa rito ang mga may kulay na babae,
transwomen, non-binary at binary trans folx,
mga babaeng may kapansanan, katutubong babae
na pinakanagdaranas ng karahasan sa bansang ito.
Pinapatay nito ang mga imigranteng babae
at mga anak nila na tumatakas sa karahasan.
Gusto ko talagang maunawaan kung bakit.
Paano nila ipinasiya ito...
Baka dahil sa karahasan sa kasaysayan ng pamilya ko,
Kailagan kong maunawaan ito.
Kaya nakipag-usap ako sa maraming iskolar,
at ito ang natutuhan ko.
May dalawang uri ng karapatan.
Negatibong karapatan at positibong karapatan.
Proteksyon ang negatibo mula sa pagkuha ng sa atin, pagkulong,
at pagpatay ng gobyerno.
Ang mga positibo ay mga aktibo.
Mga bagay na dapat gawin at ibigay ng gobyerno.
Kabilang sa mga ito ang karapatan sa patas na paglilitis,
sa isang abogado,
sa ilang bansa, ang karapatan sa health care.
Ang ating Konstitusyon, maliban sa ilang eksepsyon,
ay puno ng negatibo.
Ginawa ito para protektahan ang mga gumawa nito at ari-arian nila,
na minsa'y mga tao ang ari-arian nila, mula sa gobyerno,
kaya sila nagdesisyon na si Jessica Lenahan
ay walang karapatan sa anumang aktibo o positbong proteksyon.
Natutuhan ko rin na kung pinagtibay ang Equal Rights Amendment,
magkakaroon siya ng proteksyon sa ilalim nito.
At naunawaan ko ang pag-iyak ng nanay ko nang hindi ito pumasa.
Ang sinusubukan kong unawain ngayon ay
ano ang ibig sabihin kung hindi tayo poprotektahan
ng Konstitusyon sa karahasan ng mga lalaki?
At ayokong siraan ang mga lalaki.
Mahal ko ang mga lalaki. Totoo. Mahal ko kayo.
Anak ako ng isang tatay.
Pero napakatindi ng mga katotohanan.
Wala akong ideya.
Akala ko ay kawili-wili
na seryosohin ang tema ng paligsahang ito,
para makahanap ng personal na koneksyon sa buhay ko at sa Konstitusyon.
Tapos natutuhan ko na sa siglong ito, sa ika-21 siglo,
mas marami ang pinatay ng mga lalaking kinakasama nila
kaysa sa mga Amerikanong namatay sa mga digmaan,
kabilang ang 9/11.
Iyon...
Hindi iyon ang bilang ng mga babaeng pinatay ng mga lalaki,
iyon ang bilang ng mga babaeng
pinatay ng mga lalaking nagsabing mahal nila sila.
Na...
Grabe para sa akin ang istatistika,
na kailangan kong kalimutan ito para makakilos.
Pero parang hindi mo ito makalilimutan, tama?
Kahit hindi mo alam ang istatistika,
narito parati ang katotohan nito.
Ang katotohanan na...
ang laganap na karahasan laban sa mga babae
ay narito sa lahat ng bagay,
bumubulong.
Noong 17 ako,
Ginamit ko ang pera ng paligsahang ito sa kolehiyo.
Pre-law ang inirehistro ko.
Nag-audition din ako para sa dulang Red Noses,
tungkol sa isang troupe sa teatro noong Middle Ages.
Tap dancer ako na isa ang paa na namatay.
Sa unang araw ng ensayo, inalok ako na ihatid
ng isang senior na lalaki, at sabi ko, "Sige."
Pagdating namin sa dorm ko, sabi niya,
"Matagal na kitang nais halikan," na kakaiba.
3 oras pa lang kaming magkakilala.
Pero pogi siya, kaya hinalikan ko siya,
tapos bigla niyang hinubad ang pantalon ko.
At...
Napakatalino ko noong 17 ako.
Mas matalino kaysa ngayon.
At akala ko ay nabasa ko na ang lahat.
Nabasa ko na sina Gloria Steinem, bell hooks, at Audre Lorde.
Nag-aaral ako ng Advanced Feminist Studies.
Pero nagpasiya akong makipagtalik pa rin sa kanya
dahil tila iyon ang matinong bagay na gawin.
Sa tingin ko.
Ngayon, hindi ko alam.
Dahil naalala ko noong nasa kotse ako,
naalala ko na madilim sa labas.
Na tumingin ako sa paligid.
Walang tao sa kalsada, at nasa kabilang dulo ng campus ang dorm ko.
At naalala ko na may nadama ako sa kaibuturan ng damdamin ko,
at mabilis na naisip ito,
napakabilis, na halos hindi ko maiwika.
Pero kung sasabihin ko ito, ganito ang tunog,
"Manatiling buhay."
Na...
Kakaiba talaga dahil hindi ako sasaktan ng lalaking ito.
Alam kong hindi. Kaibigan ko pa rin siya hanggang ngayon.
Facebook friends kami.
99% akong tiyak na hindi niya ako sasaktan,
pero bakit pakiramdam ko ay nasa panganib ako?
Pakibasa ang Hammurabi index cards?
"Ang unang batas hinggil sa karahasan
"sa tahanan ay mula kay Hammurabi.
"Iniatas nito na maparurusahan ng lalaki
"ang sinuman sa bahay para sa kahit ano.
"Sinabi ng mga Romano na mapapatay ng lalaki ang asawa niya kapag
"nangalunya o di nagtakip ng mukha.
"Sa Renaissance France, noong napakaraming babae
"at bata ang napatay, humina ang ekonomiya,
"di puwedeng mag-iwan ng marka ang hampas ng mga lalaki.
"Sa England, masasaktan ng lalaki ang asawa niya basta't
"mas manipis sa hinlalaki ang gamit.
"Bagama't iniisip na dito nagmula ang 'batas ng hinlalaki,
"hindi iyon totoo."
Ang sinabi ko,
tungkol sa ratio ng lalaki-sa-babae sa Washington na 9:1?
Hindi totoo. Iyon ang itinuro ng history teacher ko.
Libu-libo ang mga babae sa Washington State.
Mga babae mula sa tribu ng Salish, ng Wenatchee.
At tila ilan sa mga babaeng ito ang nagpapakasal sa mga puti
sa loob ng 100 taon, at ayon sa mga journal nila, maayos ang kasal!
Pantay-pantay sila sa tribu.
Ang mga babae ay maaaring maging pari, tagasalin, tagagawa ng bangka.
Tapos naging estado ang Washington,
napailalim sa Konstitusyong sinamba ko,
na ibig sabihin ay hindi na tao ang mga katutubo,
ilegal na ang mga kasal, at nagdala sila ng mga puting babae
tulad ng kalola-lolahan kong si Theresa. Ituloy mo.
"Sinabi ng Korte Suprema noong 1910
"na hindi maidedemanda ng babae ng pananakit
"ang asawa dahil magdudulot ito ng maraming akusasyon
"ng isang asawa sa isa pa.
"Sinabi ng California Penal Code
"noong 1977 na dapat magdusa ang mga babaeng
nagdedemanda sa asawa nang higit pa sa kasong battery.
"Ipinasiya nong 2005 na hindi madedemanda
"ni Lenahan ang Castle Rock Police
"para sa di pagprotekta sa pamilya niya.
"2014, nagpasiya ang Inter-American Commission on Human Rights
"na nilabag ang human rights ng pamilya ni Jessica Lenahan."
Salamat, Mike. Siya si Mike.
Siya ay mabait na tao, mahusay na aktor, at
nang maisip kong magsalita rito sa entablado tungkol sa karahasan,
gusto ko talagang makasama ang isang lalaking mabuti.
Kumakatawan ako sa isang tunay na tao
sa buhay ni Heidi, si Mel Yonking, na Legionnaire.
Lumaban siya noong World War II.
Napakabait niyang tao at naglalakbay sa buong bansa
kasama nina Heidi sa iba-ibang paligsahan.
Sabi niya lagi na ipinagmamalaki niya siya
at kapag nanalo siya, naluluha siya,
nagpapanggap na may sipon.
Nasabik ako nang inalok ni Heidi na sumali,
bagama't naisip kong seryosong tungkulin
ang maging "mabuting lalaki."
Buong buhay ko'y umiwas akong maikahon ang kasarian ko
sa palagay ko ay mas "neutral" ang kasarian ko?
Dahil palaging lalaki ang ikinakatawan ko,
minsan ay tila may pribilehiyo ako.
Nais ko ring iulat na crush ko si Patrick Swayze
kahit noong mas bata ako kay Heidi,
pero sa totoo, mas tipo ko si Mel Gibson.
Oo. Hindi, alam ko.
Gusto ko talagang maging tulad niya sa pelikulang The Road Warrior.
Nang lumabas ito, sinabi ko sa mga kaibigan ko,
"Nais kong kulayan ng blond ang buhok ko."
Tulad ni Mel sa pelikula.
Naisip ko na kakatwa ang Australian ko.
Narinig ninyo, Cockney accent ito.
Na kawili-wili kasi British na working class na imigrante ang tatay ko,
pero hindi siya Cockney. Mula siya sa Wales at Yorkshire,
na ibang-iba ang mga accent.
Hindi ko ito gagawin. Walang anuman.
Napakabait ng tatay ko,
gusto ng mga kaibigan niya,
at naalala kong namamangha ako sa pagkalalaki niya
at na tila pagpapanggap iyon?
Halimbawa, nahilig ako sa CB radio.
Nasa high school ako, nilalakbay ang bansa gamit ang dalawang kotse,
at gusto niyang mag-usap kami sa mga CB radio.
Sasabihin niya, "Kakaliwa tayo sa susunod na exit,"
at sasabihin ko, "Tay, kailan tayo puwedeng magbanyo?"
At minsan, may sumingit na tinig at sinabi, "May mga bading sa linya."
Na parang trucker o malalim na boses-lalaki, mas malalim kaysa sa amin.
May malagim na katahimikan, tila hukay sa tiyan ko.
Hindi ba sinasadya ni tatay na mautal? O ako ba, o anupaman?
At tumugon ang tatay ko, "At may baklang nakikinig!"
Sa kabila ng lahat, nakabawi siya, o...
Di niya alam na bakla ako.
Hindi niya gagamitin ang wikang iyon noon kung alam niyang bakla ako
Hindi ko pa talaga alam noon na bakla ako.
Naisip ko siguro na "nerd" ang kasarian ko.
Noong nasa kolehiyo ako,
Nagmamaneho ako patungong Boston para makasama ang nobya ko.
Babae pa ang gusto ko.
Suot ko ang isang YSL na asul na vest bilang pang-itaas,
masikip na pantalong cotton na may pula at asul na guhit,
at brown na mataas na boots na may pink na medyas na kita sa ibabaw.
Nakita ako ni tatay at sabi niya,
"Katawa-tawa ka. Di mo puwedeng isuot iyan!"
Pinoprotektahan niya lang ako, at tila may punto siya.
Ilang taon matapos nito, nasa New York City ako
kasama ang 4 na kaibigan,
naglalakad kami mula sa Tunnel Bar patungo sa isa pang bar na The Bar,
na nasa East Village pagbaba ng F na tren.
Nakasuot ako ng itim na Patricia Field na hot pants...
na may mga pulang polka dot.
Dumaan kami sa isang grupo ng teenager, at sinuntok ako ng isa sa mukha.
Habang tumatanda, mas naging komportable ako sa...
pagpapakitang lalaki ako.
Ramdam ko na...
Hindi ko alam, parang mas ito ako, sa tingin ko.
Ilang taon na ang nakalipas,
nasa Baltimore ako sa isang sports bar.
May isang lalaki sa bar na parang 6'2", 230 pounds,
isang malaking puting lalaki.
At may babae sa likod ng bar na abalang kumukuha ng mga order.
Sinabi sa akin ng lalaki, "Gusto mo siyang yariin?"
Natahimik kami. Hindi ko alam ang isasagot doon.
Tinatanong ba talaga niya ako?
Sinusubukan ba niya ako para malaman kung bakla ako?
Marahas kaya siya?
Naramdaman kaya ng babaeng nasa bar
ang nadama mo sa kotse noon?
Malaki ang katawan ng lalaki, pero nakadama ako ng simpatiya sa kanya.
Kaya hinampas ko siya sa likod at sinabi ko, "Good luck, pare."
At lumabas ako ng bar.
Magiging masaya ako kapag nawala rin ang lahat ng ito.
Ang paligsahan. Lahat nito.
Magiging masaya ako kung magkakaroon ng mala-Broadway na set change ngayon.
Dahil hindi ito ganoong uri ng dula,
siguro isipin na lang natin na nasa ibang lugar tayo.
Siguro makaiisip tayo ng iba pa.
At puwedeng bumalik na kayo kung sino kayo.
Kung di pa ninyo nagawa, magandang oras para gawin iyon.
Sobrang puwede kayong magpakatotoo.
Ang nanay at tiya ko
ang nagsumbong sa pulis
dahil masyadong natakot si Lola Betty.
Mas maliwanag nang kaunti ang penumbra
noong isinilang sila kaysa sa lola ko.
Lagpas na ng 20 taon simula nang nakaboto ang mga babae noong isinilang sila.
May babaeng guro din ang nanay ko na kumausap sa kanya,
sinabi sa kanyang posible ang ibang bagay,
at itinuro sa kanya itong bagong sikat na salita, "peminista."
Nang malaman ng ama-amahan ng nanay ko na nagsalita sila sa pulis,
galit-galit na siya.
Kinuha niya ang ligal na baril niya
at nagbantang papatayin ang pamilya niya.
At sa wakas, nagpasiya si Lola Betty,
sa kabila ng katotohanang namana niya ang lohikal na paniniwala
na hindi mahalaga sa batas ang buhay niya at ng kanyang mga anak,
sa kabila nito, nagpasiya siyang kumilos.
Tinipon niya ang kanyang mga anak at lumayas sila.
Dumating ang mga pulis para sa aking pamilya.
Maliit na bayan iyon. Mga puti sila.
Inaresto nila ang ama-amahan ng nanay ko
pero masyadong takot si Lola Betty para sumaksi laban sa kanya,
kaya ang nanay ko ang gumawa noon para sa kapatid niya sa edad na 15.
At doon sinabi ni Lola na nagsisinungaling siya.
Di siya nagsisinungaling.
Ikinulong ang ama-amahan niya nang 30 taon.
2 taon lang siya nakulong.
Pero ang katunayan na nakulong siya
ay marahil ang dahilan kung paano ko nakukuwento ang mga ito sa inyo.
Kapag iniisip ko kung gaano katapang si nanay at ang mga tiya ko noon,
Nagbibigay ito sa akin ng labis na respeto sa kanila.
Mas gusto kong kumilos, mas tumapang,
pero ipinapaisip nito sa akin na hindi lang isa ang direksyon ng pag-unlad.
Nasasabik ako dahil sa mga kabataan. Kamakailan lang.
Nadarama ko na mas matapang kayo kaysa sa akin noong kaedad ko kayo.
Mas may pagkahabag kayo,
mas malalim ang pang-unawa ninyo sa kasarian.
Minsan, iniisip ko na nagbibigay-liwanag kayo sa kadiliman para sa amin,
para sundan namin kayo sa hinaharap.
Buong buhay akong nahirapang patawarin ang lola ko para sa hindi
pagprotekta sa nanay ko.
Hindi ko...
Hindi ko alam kung paano siya patatawarin. Dahil ang hirap ng buhay ng nanay ko.
Pero nakalilito talaga dahil mahal na mahal ko ang aking lola.
Mahal namin siyang lahat. Mahal siya ng nanay ko.
Mahal siya ng mga tiya at tiyo ko.
At ang Lola Betty na kilala ko
ay hindi ang siya ring babae...
na di nagprotekta sa mga anak.
Labis kaming minahal ng lolang kilala ko.
Ibinigay niya sa kanyang mga anak, apo,
apo sa tuhod ang buhay niya.
Gagawin niya ang anuman para sa amin.
Ipinadala niya sa akin ang manikang iyon.
Iaalay niya ang kanyang buhay para sa akin.
Kaya hindi ko maunawaan ang dalawang lola ko.
Maliban noong ginagawa ko ito, natanto ko na marami sa atin
ang pinilit na maging dalawang tao.
Isang bagay na natutuhan ko sa isang batang peminista,
na tumutulong sa aking mas maunawaan si lola,
ang itinuro nila na tinatawag na "covert resistance."
Ang covert resistance ang ideya na kung minsan, ang mga ugaling walang kibo,
na kilos biktima, at pagiging kasiya-siya
ang pinakamatino at matalinong tugon sa kultura ng karahasan,
sa isang kultura, at isang bansa,
na ginagawang malinaw bawat araw
na wala silang interes na protektahan ka.
Sa kaso ng lola ko,
ang covert resistance ang di nakikitang katapangan ng isang babae
habang nasa isang marahas na relasyon
kasi di siya kumikita tulad ng isang lalaki,
baka di tumugon ang pulis sa tawag niya,
o, depende sa kulay na balat niya,
dumating sila at may mangyaring masama sa kanya
Dahil wala siyang kapangyarihan sa sarili niyang katawan.
Hindi bagay ang covert resistance
sa tradisyunal na naratibo ng kabayanihan.
Kinabibilangan ito ng malilit na kilos bawat araw.
Kabilang dito ang babaeng nagpapakain ng mga anak,
12 oras na nagtatrabaho para sa kanila
tinutulungang magkaroon ng edukasyon,
at makapagtapos na pinakamahusay.
Kabilang din ang di gaanong positibo. Tulad ng pagkakasakit,
marahil mamatay dahil sa kalungkutan,
at hindi paglayas.
Dahil sa bansang ito,
kapag nagpasiya ang babaeng tumakas,
pinakamapanganib ito sa buhay niya at ng mga anak niya.
Nang mamatay si Lola, nakakita ang tiyo ko ng $30,000 na nakatago sa kama niya
na may sulat na nagsasabing tig-$5,000 ang mga anak niya.
Inipon niya ang perang iyon nang 50 taon.
Dinala ko si George II's Friend
sa business trip na ito sa LA.
Gusto niya ang West Coast.
Nasa bag ko siya, nakabalot sa sombrero.
Gininaw ako, kaya isinuot ko ang sombrero,
at ibinalot siya sa kumot, para walang makita
na may laruan ako. Nang nasa Baggage Claim ako,
napansin kong naiwan ko si George II's Friend sa eroplano.
At, oo, mas matindi ang reaksyon ko riyan.
Hindi ko alam kung paano ilalarawan
maliban sa kung nag-audition kami ni Meryl Streep
sa pelikulang "kinain ng dingo ang anak ko,"
nakuha ko ang bahaging iyon.
Iyak ako nang iyak.
Iyong iyak na pang-Greek na trahedya.
Pumunta ako sa counter nang lumuluha.
Tiningnan ako ng isang babae na parang "Okey ka lang?"
At ako naman, "Hindi!"
"May naiwan akong mahalaga sa eroplano."
At sabi niya, "Ano iyon?"
At sabi ko, "Ang paboritong laruan ng anak ko."
Lumala pa, "At may matinding sakit ang anak ko."
Alam kong masama iyon.
Pero kumilos siya agad!
Tumawag siya sa gate at sinabi niya, "Ibaba ang unggoy sa eroplano!"
At ginabayan niya ako sa security, at nagsimula akong tumakbo,
ang pinakamabilis na itinakbo ko sa buhay ko.
Mga 14 na Starbucks ang nilagpasan ko.
Dumating ako sa gate.
Nakita kong nakaupo siya sa terminal ng isang lalaki.
Lumapit ako, na lumuluha pa rin.
Hindi ako pinapansin ng lalaki, kaya "Putang ina!"
Kinuha ko si George II's Friend at lumayo sa kanya.
Bumasak ako sa sahig ng airport at nagpatuloy sa pag-iyak.
At wala akong ideya kung ano ang iniiyak ko.
Hindi ko alam kung umiiyak ako para kay Lola Betty,
o dahil sa depresyon,
o dahil napaka-cute ng unggoy na ito,
o baka dahil sa siglu-siglong namanang trauma,
o baka, baka
iyon lang ang tamang tugon sa lahat ng nangyayari ngayon.
Sabi ng nanay ko...
Sabi ng nanay ko na kapag napuspos ka na,
kapag paralisado ka dahil sa galit at lungkot,
isipin mo ang isang babaeng may aso na tumatakbo sa baybay.
Mayroon pa.
Sabi niya, kapag pinanood mo ang pagtakbo ng aso,
tila walang nangyayari.
Pero kapag ang babae,
makikita mong tuluy-tuloy ang galaw niya na pasulong nang pasulong.
Umaasa ako.
Nito ko lang sinabi sa nanay ko ang tungkol sa pagpapalaglag ko...
Kailangan kasi sasabihin ko sa inyong lahat.
Parang wala lang sa kanya.
Sabi niya, "Okey."
Sabi ko, "Nay, bakit ka nasindak noon?"
Sabi niya, "Ayos ako ngayon kasi naging maayos ang buhay mo."
Gusto niyang malaman kung nainis ako.
Sabi ko, "Hindi, kasi naging maayos ang buhay ko."
Sa tingin ko, dalawang nanay rin ang kasama ko sa kotse noon.
Isa ang nanay ko na peminista,
na pinasali ako sa paligsahang ito para makapagkolehiyo,
na, kasama ang kapatid niya,
ay tinuldukan ang paghahari ng mararahas na lalaki sa pamilya namin.
At naroon ang ikalawang nanay,
na takot na takot noong bata...
ang nanay na ang unang alaala ay makita
ang ama-amahang sinuntok ang lola ko at naisip, "Ganito ang buhay."
At ganoon nga ang buhay.
Ang nanay na nagmana ng siglu-siglong paniniwalang wala siyang halaga.
Hindi paniniwala. Hindi lang paniniwala.
Siglu-siglo ng mga batas na tahasang sinabi na wala siyang halaga.
Pero para sa akin,
sapat na ang unang nanay na iyon.
Itinuro niya ang mga karapatan ko,
ang mga batas na nagpoprotekta sa akin at nagtatanggol sa akin sa oras na iyon
Hindi ko kailangan ang ikalawang nanay sa oras na iyon,
dahil may mga batas.
Na ipinaisip sa akin,
baka hindi nakatutulong
na isiping lusawan ang Konstitusyon,
kung saan naglalaban-laban tayo,
kung saan haharap tayo sa isang hukuman para
makipag-ayos para sa ating karapatang pantao,
na 230 taon na nating ginagawa.
Dahil kung laban ito, o maging pakikipag-ayos,
ang mga taong parating may kapangyarihan sa bansang ito,
parating nangingibabaw, nang-aapi, mga lalaki...
mga puti,
ay patuloy tayong pangingibabawan at aapihin.
Siguro puwede nating isipin na katulad ng unang nanay ang Konstitusyon,
isang Konstitusyong may tungkuling alagaan tayong lahat.
Napakaraming bansang
may ganitong uri ng konstitusyon,
mga modernong konstitusyong aktibong sinusupil ang di pagkakapantay,
na pinahahalagahan ang mga karapatang pantao.
179 na konstitusyon ang nagpoprotekta sa mga isyung pangkasarian.
Hindi kabilang dito ang sa atin.
Napakatanda na ng Konstitusyon natin.
Ang problema sa paggawa ng bagong "positibong" Konstitusyon,
na pinahahalagahan ang karapatang pantao, ay
pagkakatiwalaan pa rin natin ang mga nagbibigay-kahulugan dito, tama?
Pagkakatiwalaan pa rin natin ang mga taong nasa kapangyarihan.
At ang dahilan sa hindi pagkuha ng mga babae sa criminal division ay
makikipag-ugnayan sila sa matitigas na taong ito,
at hindi iyon magagawa ng mga babae.
At namangha ako.
Sabi ko, "Nakita ninyo na ba ang mga abogado sa Legal Aid
"na kumakatawan sa mga tigasing ito? Mga babae sila."
Tinatanong ako minsan ng mga tao, "Kailan sa tingin mo ito magiging sapat?
"Kailan magkakaroon ng sapat na babae sa korte?"
At ang sagot ko, "Kapag may siyam na."
Gusto ko ang paligsahang ito.
Pinaniwala nito sa akin na makikinig sa akin ang mga tao.
At may brace at matindi ang acne ko. Masaya akong pahalagahan dahil sa utak ko.
Nang ginagawa ito, nakipagkita ako sa mga kabataan
na sumasali sa mga ganitong paligsahan ngayon.
Gusto kong marinig ang iniisip nila tungkol sa bansa, at sa Konstitusyon.
Isa sa matatalinong dalagita ang pumayag na dumalo ngayong gabi.
Ako si Rosdely Ciprian.
14-taong gulang ako at mula sa New York.
Nagpa-Parliamentary na ako
simula noong grade 6.
Nakipagtalo na ako tungkol sa medical marijuana,
at kung dapat pang makipag-ugnayan ang United States sa China.
Si G. Batey ang debate coach ko. Sinasanay niya kaming makipagtalo
kaya inanyayahan ako ni Heidi,
para himayin pa ang tanong tungkol sa Konstitusyon.
Proteksyon ba ito o pinagmumulan ng mga problema?
Para sa akin, parehong tama. Pero para sa pakikipagtalo,
pipili kami ng magkaibang panig.
Bago ko ipaliwanag ang batas ng Parliamentary debate,
gusto kong sabihin na hindi ito lusawan.
O hindi iyon ang tingin ko rito.
Bakit hindi natin isiping isang tao ang Konstitusyon?
Ginawa ito ng mga tao, kaya hindi naman nalalayo, tama?
Perpekto ba ang mga tao? Hindi.
Kaya ba nating maging perpekto? Hindi. Pero mahalaga pa rin tayo.
Palagi tayong umuunlad at nagbabago. Natututo.
Binanggit ng katunggali ko ang ika-9 na Amendment,
na sumobra nga pala sa oras.
Kagiliw-giliw ang metapora na penumbra para
maunawaan ang ika-9 na Amendment. Hindi ako tutol.
Pero ipauunawa ko ito sa ibang paraan.
Wala akong imaginary friends.
Pero may imbento akong katauhan na nais kong isadula na si Boxellia.
Isa siyang napakatandang AI Robot na alam ang hinaharap.
Ang gagawin mo sa tag-araw
at kumusta ang buhay sa Earth 1,000 taon mula ngayon.
Ang ika-9 na Amendment ay parang si Boxellia. Taglay ang kinabukasan.
Ang pangit lang ay malalaman lang natin ito kapag nariyan na.
-Simulan natin ang debateng ito! -Sige.
Dalawang taon na kaming nagpa- Parliamentary na debate nang magkasama.
Wala nito noong nasa high school ako.
Tulad ng sabi niya, magdedebate kami ngayon.
Ang paksa namin ay, "Dapat bang buwagin ang Konstitusyon?"
May nagpapamigay ng mga pocket na Konstitusyon
kaya puwede kayong sumabay para itsek kami.
Karaniwang may tatlong tao kada grupo sa ganito,
pero one-on-one ang gagawin.
"Iron Woman" ang estilong ito.
Karaniwang PO-POOP ang gamit sa isang debate,
Proposisyon, Oposisyon, Proposisyon, Oposisyon, Oposisyon, Proposisyon.
Pero nag-imbento kami ng isa pa na POPOPO ang tawag.
Proposisyon, Oposisyon, Proposisyon, Oposisyon, Proposisyon. Oposisyon.
Sinanay ako ng mga magdedebate para maging moderator
at ang pag-flip ng barya ang pinaka-trabaho ko.
para matukoy ang papanigan ng magdedebate.
-Rosdely, pili ka. -Buntot.
-Ibig sabihin, heads ka, Heidi. -Ulo ako.
Ulo ako. Ulo? Okey. Gusto ko ang Oposisyong Manatili.
Buwagin ang sa akin.
May 90 segundo kayo para maghanda.
Simula ngayon.
Sinabi sa akin ni Rosdely na sa Parliamentary debate,
malaki ang papel ng mga manonod sa pagpili ng kalalabasan.
Kaya kapag nagustuhan ninyo ang sinabi ng nagdedebate,
positibo man o negatibo, mag-iingay kayo.
Ano ang gagawin ninyo kapag gusto ninyo ang sasabihin nila?
Ano ang gagawin ninyo kapag hindi ninyo gusto?
Anong gagawin kapag ayaw ng nasa itaas pero gusto ng nasa ibaba?
Ayos na. May tiwala ako sa inyo.
-Handa na? -Oo.
Oo.
Magsisimula na ang Proposisyon?
-May dalawang minuto ka mula ngayon. -Maganda gabi.
Ako si Rosdely Ciprian, kinatawan ng proposisyong
dapat buwagin ang Konstitusyon ng United States.
Salamat. Itaas ninyo ang kamay ninyo.
Ngayon, kung puting lalaki ka na may ari-arian, ibaba ang kamay mo.
Sa ilalim ng orihinal na Konstitusyon,
hindi mamamayan ang mga nakataas ang kamay.
Itanong ko sa inyo, paano kung gagawa ng batas
ang mga puting lalaking ito para sa ating lahat?
Iyon ang naisip ko. May tanong pa ako.
Ilang mayayamang puting lalaki na may
ari-arian ang nasa gobyerno ngayon?
Hindi ba?
Tingnan sa pocket na Konstitusyon ninyo kung saan tayo nabibilang.
Narito ako sa--
-Point of order. Walang props. -Sige!
-Sino'ng nagsabi? -Ikaw.
Ako ba?
Ang ikalawang punto ko, na hindi dapat pamahalaan ng mga patay ang buhay.
Sinabi ni Thomas Jefferson na may Konstitusyon dapat ang bawat henerasyon.
Ang mga sumulat nito...
Ang mga sumulat nito ay 200 taon nang nakalibing.
Wala silang sipilyo, deodorant at toilet paper.
Hindi nga nakaligo si Benjamin Franklin sa malinis na tubig.
Air bath ang pinanliligo niya,
naghuhubad siya at iniisip na lilinisin siya ng hangin.
Namatay ang sarili nating George Washington
dahil pagsasalin ng dugo ang iginamot sa sipon niya.
Bakit tayo makikinig kina Washington at Franklin?
Parang horcrux sa Harry Potter ang Konstitusyon.
Bahagi ito ng kaluluwa nila
na buhay pa rin at pinamamahalaan tayo.
Ipaliliwanag ako.
Sa Harry Potter, ang horcrux ay isang bagay na pinagtaguan
ng masamang wizard ng kaluluwa para hindi siya mamatay.
Oras nang wasakin ang horcrux,
para maitama ang mga kasalanan ng nakaraan
at makasulat ng isang dokumentong tunay na demokratiko at buhay. Salamat po.
Ako ang tagapagsalita ng oposisyon
sa mungkahing buwagin ang Konstitusyon.
Sinipi ng katunggali ko si Thomas Jefferson,
at sinabing di dapat mamahala ang patay.
Patay na si Thomas Jefferson, kaya bakit siya nakikinig sa kanya?
Gusto niyang gumawa ng bagong Konstitusyon,
pero sino ang gagawa ng perpektong Konstitusyon?
Ang mga nagtaas ba ng kamay? Hindi.
Mga pulitiko ang gagawa ng bagong Konstitusyong ito
at dahil ang Kongreso ay binubuo pa rin ng mga puti,
mas mahusay na Konstitusyon kaya ang isusulat nila?
Walang akong alam sa Harry Potter,
wala akong masasabi rito.
Nasa atin ang pinakamatanda,
aktibo at buhay na konstitusyon sa mundo.
Nais ng katunggali kong bata pa
na isipin ninyong masama iyon.
Pero ang dahilan kung bakit tumagal ito
ay dahil sa mga sariling pagwawasto rito
at taglay rin nito ang magagamit para labanan ang tiraniya.
At kailangan natin ngayon ng mga batas!
Hindi maikakaila na mas pantay-pantay, demokratiko ang Amerika ngayon
kaysa noong 230 taon ang nakalipas.
Dahil sa konstitusyong ito
siya nakatatayo sa harap ninyong ngayon.
at iginigiit ang mas magandang kinabukasan.
Buwagin, may isang minuto ka para sumagot...
Ang sagot niya na patay na si Jefferson,
kaya bakit tayo makikinig sa kanya? Tanggap ko iyon.
Aaminin kong wala pa akong plano kung sino ang gagawa ng dokumento,
pero alam ko na hindi lang mga puting lalaki ang gagawa nito.
At hindi batid ng katunggali kong mas matanda
ang mga pagbabago nito lang sa ating gobyerno.
Mas diverse ngayon kaysa dati ang Kongreso.
Oo. May pananampalataya ako sa mga katulad ko
na sangkot sa pagbabagong ito
gusto man ito ng mga lalaki o hindi.
Dapat iwasto ng mga Amendment ang mga pagkakamali natin.
Tingnan natin ang ika-13.
Tinigil nito ang pang-aalipin, pero pinagtibay ang mga kulungan
na bagong anyo ng pang-aapi.
Isa itong bagay na tinutukoy kong guni-guning pag-unlad.
Paano tayo tunay na uunlad kung magulo ang electoral college,
hindi nakuha ng dalawa sa huling tatlong pangulo ang popular na boto,
nagsasapawan ang mga sangay ng gobyerno,
talamak ang panunupil ng boto...
At siyam na tao ang may kapangyarihan sa ating karapatang pantao,
at sa mga komunidad ng may kulay, mga babae, LGBTQIA folx
at imigranteng inaabuso araw-araw. Salamat.
Pantilihin, may 30 sugundo ka para ipansuri.
Dinisenyo ang dokumento natin para gawin ang mga pagbabago,
kaya bakit handa kang isapeligro ang ating demokrasya
kaysa magpasa ng amendment?
Wala pa tayong naipasang amendment sa buong buhay ko.
100 taon nating sinubukang ipasa ang Equal Rights Amendment.
-Sa tingin mo, maipapasa pa ito? -Tama ka.
Isang estado na lang ang kulang. Susuko na tayo ngayon?
Hindi pagsuko kung planado ang pagbigo rito.
Itatanong ko, bibigyan ka ng bagong Konstitusyon...
Sige.
...ano ang pipigil sa mga pribadong organisasyon,
mga korporasyong tulad ng NRA,
sa pag-impluwensya sa dokumentong ito gamit ang pera nila?
Kaya kailangan natin ng bagong Konstitusyon para pigilan sila
sa paggamit ng pera nila para impluwensyahan ang mga batas.
Paano natin gagawin iyon?
-Sa paggawa ng bagong Konstitusyon. -Tapos na!
-Panatilihin, may isang minuto ka. -Mga hukom!
Sang-ayon ako na ang ilang pag-unlad
na nagyari sa bansang ito ay guni-guni.
Pero kung itatapon natin ang Konstitusyon,
tinatapon natin ang pag-unlad na ipinaglaban at ikinamatay ng mga tao.
Kapag binuwag natin ang Konstitusyong ito, ito ang mangyayari.
Ilegal sa 14 estado ang same-sex marriage.
Ilegal sa 30 estado ang pagpapalaglag.
Legal sa 32 estado ang segregasyon.
Ang nagpoprotekta lang sa karamihan sa atin
ay ang Konstitusyong ito.
Ang tanging nagbibigay sa atin ng pagkakaisa sa panahong ito
ay ang nagkakaisang tiwala rito.
Oo, maaaring iba-iba ang interpretasyon,
pero kung wala ito, baka gumuho ang lahat.
Sinabi ni Abraham Lincoln,
"Huwag nating itapon ang Konstitusyon,
"pero itapon natin ang mga taong umaabuso rito!" Salamat!
Buwagin, may 30 segundo ka para magtanong.
Sang-ayon ka ba na babawiin ng Korte Suprema
ang mga karapatan kapag nanatili ang Konstitusyon?
-Oo, sang-ayon talaga ako. -Sige.
Iyan ang dahilan kung bakit sa tingin ko...
Kaya di dapat isalalay ang karapatan natin
sa kapritsuhan ng may kinikilingang korte.
Magpatuloy tayo sa pagpapasa
kahit hindi palaging gumagana o matagal.
Wala ng oras. Gaano kaya katagal?
Gaano kahaba isulat ang climate change amendment?
Sa tuling ito, patay na tayo...
Narinig kita, tingin ko di matagal isulat ang amendment na iyan
-kaysa bagong konstitusyon. -Sige.
Sa 4,500 salita sa 27 amendment sa Konstitusyon,
-binanggit ba ang "babae" kahit isa? -Tapos na!
Hindi, pero...
May isang minuto kayo para magtapos, simula kay Buwagin.
Bilang batang babae sa moderno Amerika,
hindi ko iniisip ang Konstitusyon.
Marami akong ibang iniisip,
mga kaibigan, konspirasyon, pagkain, at Netflix.
Nabatid ko na ngayon na mas maraming masama sa Konstitusyon,
at kailangan na natin itong buwagin.
Ang Konstitusyon ay isang radikal, palalo, at mapangarap na dokumento
na ginawa ng madamdaming tulad nina Madison at Morris,
na sinusubukang isaisip ang... I-Google siya.
Na sinusubukang isaisip ang isang bagong simula
at balangkas sa paggawa ng pagbabago.
Pero ginagamit ito ng maliit na bahagi ng populasyon
bilang pagpigil sa pagbabago.
Kung malayo tayo sa simula nito, di nito matutugnan ang ngayon.
Luma at matanda na ang dokumento.
Isa ako sa mga tagapagtaguyod ng henerasyong ito
sinasabi sa inyo ang nais ko sa buhay ko.
Nais ko ang dokumentong kumikilos sa climate change,
na naniniwalang karapatan ang healthcare, at pagkakapantay-pantay,
at sinasabing saligan ng lipunan ang edukasyon.
Samahan ninyo ako sa paggawa ng dokumentong magpoprotekta sa atin.
Salamat.
Sa katotohanan, sang-ayon ako sa katunggali ko.
Para magkaroon ng neutral na konstitusyon, na
may mga negatibong karapatan,
na may konstitusyon tayong pinagpapautloy ang staus quo.
Na pinagpapatuloy nito ang paghahari ng mga puti,
at galit sa mga babae, at karahasan.
Gusto kong buwagin ang dokumentong ito
at gawin ang bagong konstitusyong inilarawan niya.
Hindi lang ako naniniwalang magagawa ito
nang hindi manganganib ang mahihnang tao sa bansang ito...
Ang demokrasya ay hindi isang bagay na nangyayari lang
dahil nagsulat tayo sa isang papel.
Kailangang pagsikapan ang demokrasya,
na ipaglalaban natin,
na dapat pagtibayin araw-araw.
Sinabi ng Civil Rights na aktibista na si Diane Nash,
"Ang kalayaan ay pagbatid ng mga tao na sila mismo ang pinuno nila."
Alam ninyo, magpasa tayo ng climate change amendment,
ipasa natin ang Equal Rights Amendment.
At alam ninyo?
Mas mabuti kung tatakbo tayo sa Kongreso!
Rosdely Ciprian, handa akong ikampanya ka!
Sipsip!
Alam mo? Sipsip ako, pero seryoso ako. Salamat.
Maraming salamat.
Sige.
Panahon nang pumili ng hukom.
Pipiliin ni Rosdely ang hukom natin.
Tingnan natin.
Ayaw nilang tumingin, ganito mamamatay ang demokrasya.
Puwede kang maging hukom?
-Ako? -Oo.
Sige.
Anong pangalan mo?
Maddy ang pangalan ko.
Taga saan ka?
Sa Berkeley, California, pero sa New York na ako ngayon.
Ayos. Maddy, puwede kang tumayo para sa amin?
Puwede kang pumunta sa harap ng entabalado?
Sige.
Ayos.
Maddy, may mahalaga kang desisyong gagawin,
panatilihin o buwagin ang Konstitusyon ng US.
Tahimik kang magpasiya. Huwag sabihin sa amin.
Kapag alam mo na, buksan ang nauukol na sobre
at basahin ang opisyal na anunsyo sa mga tao. Para legal ito.
Doon kami, para hindi namin makita ang desisyon mo.
Sige.
Ako, si Madelyn, sa ngalan ng mga manonood ng What the Constitution Means to Me,
ay bumuboto na buwagin ang Konstitusyon.
Ayos.
Maraming salamat.
Dahil binoto ninyo ang buwagin,
sa inyo na ang inyong Konstitusyon
para may mabasa kayo habang nasa bunker ninyo.
Patapos na ang gabi natin,
pero si Rosdely at ako...
Bago tayo umuwi, nais naming matanong ng ilang katanungan,
para mas makilala natin ang isa't isa,
at iniwan ang mga ito ng mga nanood kagabi.
Huwag mag-atubiling iwan ang sa inyo.
-Terri? -Po?
-Puwedeng paki-dim ang mga ilaw? -Siyempre.
Sige.
Rosdely, anong amoy ang nagpapaalala sa iyo sa tahanan ninyo?
Tahanan?
Dahil sa Dominican kami,
mangú, salami, pritong itlog,
na dinurog na plantain, pritong sausage,
at orange juice na may halong gatas.
Iyon ang nagpapaalala sa'kin.
-Gusto kong kainin iyon ngayon. -Ako rin.
Ano ang pinakapangit na fashion trend noong bata ka?
Diyos ko.
Napakarami.
Napakulot na buhok, nakataas ang bangs,
at parang malaking kulot na helmet.
Ito na ang huling tanong, handa na kayo?
Oo.
Rosdely, ano sa tingin mo ang buhay mo 20 taon mula ngayon?
Magiging 34 ako.
Gusto kong maging New York Times Best Seller.
At gusto kong may sarili akong estilo sa panahong iyon.
Doc Martens, business casual na pantalon at T-shirt.
At kahit ano lang ang buhok ko.
Iyon ang naiisip ko.
ay isinadula sa Broadway para sa 183 pagganap.
Sa pagtatapos nito,
tinanong ang manonood kung gustong
buwagin o panatilihin ang Constitution ng United States.
57 ang bumotong buwagin.
May 3 patas. 123 gustong panatilihin.
Pumayag na sumali ang isa sa mga matalinong batang babae ngayong gabi.
Hi, ako si Rosdely Ciprian.
Ako si Thursday Williams.
Kaka-graduate ko lang mula sa William Cullen Bryant
at alumni ako ng Legal Outreach Program kung saan nakikipagdebate ako.
Kukunin ko ang Buwagin.
Panatilihin.
Kayong lahat, Buwagin.
"Dapat buwagin ng house ang Konstitusyon ng United States."
Sinasabi ng proposisyon na gagawa siya ng bagong Konstitusyon.
Tanong ko sa iyo,
papayagan mo ba akong ipagpasiya ang lahat ng batas para sa iyo?
Hindi mo gusto. Maging tapat tayo.
Ilang mayayamang puting lalaki na may
ari-arian ang nasa gobyerno ngayon?
Hindi ba?
Hindi natin mabubura ang mga kasalanan sa pagtatapon ng papel
lalo na ang pirasong papel na ito
na nagliliwang sa ating mga kabulagan. Salamat.
Tapos na!
"Sasabihin sa inyo ng pagtingin sa balita
"na talagang iba ang sandaling ito.
"Mas nakatatakot ang kahihinatnan kapag walang ginawa ang sinuman sa atin."
Dahil nasabi na iyon, kung gusto mong baguhin ang bansa,
kailangan mong gumising, makibahagi,
bumoto, gipitin ang inyong lokal na kinatawan.
Magprotesta.
Sa totoo pa nga, gawin natin mismo ito.
Tumakbo sa lokal na posisyon.
Tumakbo sa student government.
Magpasiya tayong magbago,
magsimula tayo sa ating sarili at patibayin ang sarili.
Salamat!
DEBATE STATS PANATILIHIN - BUWAGIN - TABLA
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Arvin James Despuig
Mapanlikhang Superbisor Maribeth Pierce