Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Kinikilala namin ang Custodians at mga katutubo ng Bansa,
kung saan ginawa ang pelikulang ito.
Kinikilala namin ang kanilang patuloy na koneksiyon sa lupa, tubig, at kultura
at nirerespeto namin ang mga nakatatanda sa kanila noon, ngayon, at sa hinaharap.
Salamat.
"Ang mundo natin ay nasa matinding krisis,
at mga anak niyo ang pinaglilinis niyo ng kalat niyo."
Iniwan ng kabataan ngayon ang silid-aralan
para mangalampag ukol sa pagbabago ng klima.
Gusto nilang maalis sa puwesto ang punong ministro
at talikdan ang paggamit ng fossil fuels.
Dapat nang umalis ni ScoMo!
KILOS NA!
Higit sa 11,000 siyentista mula sa iba-ibang panig ng mundo
ang nagdeklara ng emerhensiya sa klima.
Naitala sa Australia ang pinakamainit at pinakatuyong taon.
May mga babala rin nitong umaga ukol sa pagkasunog ng mga gubat,
na kinakatakot ng awtoridad na maging pinakamalala.
Parating na ang mga malalang pangyayari,
at lahat ng ito'y kaugnay sa pagbabago ng klima.
Ang Australia ay destilasyon ng dilema ng mundo
pagdating sa pagbabago ng klima.
Pero wala itong saysay
kung di mo nauunawaan ang tunay na Australia.
Sa umpisa pa lang,
bansa itong umaasa sa fossil fuels.
Tayo na ang pinakamalaking exporter ng karbon sa mundo,
pinakamalaking exporter ng gas sa mundo, at paulit-ulit itong naririnig.
"Kung wala tayong fossil fuels, wala tayong anuman."
Tayo rin ang kontinenteng patag at tuyong
talagang posibleng pangyarihan ng pagbabago ng klima.
Alam nating tayo ang unang makararanas sa mga epekto nito.
At may malalang kapalit ang hindi natin pagpansin nito.
Ngayon, sa mga matinding pagkasunog ng gubat sa Australia.
Higit sa 200 ang naitalang sunog sa dalawa sa pinakamataong estado ng Australia.
Sabi ng mga siyentista sa klima, ang mga sunog sa gubat
ay babala ng maaaring mangyari sa buong mundo.
Baka ito ang maging bagong normal.
Ang pinakamalaking trahedya rito sa mga sunog sa Black Summer
ay inasahan na natin ito.
Ang unang karanasan ko sa sunog ay noong 1971. 12 lang ako noon.
May mga tumawag na nagsabing palapit sa amin ang sunog,
at umalis kami nang may mga palakol, kalaykay, at mga sako.
Walang mga tanung-tanong pa 'Yun lang ang ginawa.
Sa Australia, palagian ang mga sunog.
UY SUNOG MO!
Maliliit na sunog sa may Blue Mountains, nahanginan ng amihan,
mabilis na umabot sa mga kabahayan.
NASUSUNOG NA TALAHIBAN
Bawat taon, may sunog sa mga talahiban.
Sobrang lala ng ilang mga taon.
Ang iba'y di masyado.
Pero bawat taon, may mga sunog.
Tulong.
Napakasimple lang noon.
Kukuha ng mga sanga, papaluin ang mga apoy.
Basang mga sako, mga kalaykay.
Iyon ang unang karanasan ko sa malaking sunog,
at doon ko nalaman ang gusto kong maging karera.
Nahumaling ako.
GREG MULLINS DATING KOMISYONADO SA SUNOG
Hindi ko binalak na maging hepe,
pero talagang gustung-gusto kong malaman ang tungkol dito.
Ako ang natukoy ng gobyerno na pinakaakma sa trabahong 'yun noon,
at labis ko iyong ikinararangal.
Sanay ako sa mahabang paghahanda para sa malalang panahon ng mga sunog.
Sinasabi ng tatay ko noon,
"Ang aga mamulaklak ng punong 'yan.
Ibig sabihin, tagtuyot talaga.
Tingnan mo ang kulay ng mga dahon ng banksia.
Kaya, kailangan nito ng maraming tubig. Nalalagas na ang mga dahon.
Tingnan mo ang mga langgam. Ba't sa panahong ito lumalabas?"
Noong 1994, bigla na lang naging mainit, mahangin, at tagtuyot.
Natutuyuan na ang gubat sa Queensland,
at gutom na ang mga hayop sa pinakatuyong tatlong buwan sa higit 80 taon.
Napagtanto kong may hindi na makontrol.
Kunin mo lahat.
Nagkaroon ng malalaking sunog sa New South Wales.
Naku.
Ay, naku.
Sunog. May sunog!
Ito ang nasa mga bangungot ng mga bumberong panggubat.
Bawat ektarya nito ay may tone-tonelada ng tuyong langis ng tinder na sumasabog.
May matinding takot sa layo ng mararating ng pinsala nito.
Sinubukang sagipin ng mga residente ang mga tahanan,
pero may ibang hindi na kinaya.
Ito ang pinakanakakatakot na karanasan.
Noong 1994, nawalan ako ng ari-arian dahil sa sunog panggubat.
Naka-shorts akong lumabas,
sinubukang labanan ang sunog.
Buti na lang ligtas ang pamilya ko, pero hindi ang ilang kapitbahay.
Apat ang namatay sa sunog na 'yun.
Nasubaybayan ko ang pag-unlad ng siyensiya sa klima sa huling 30 taon.
TIM FLANNERY SIYENTISTA
Isa siya sa mga nangungunang siyentistang nag-aaral ukol sa pagbabago ng klima.
Siya si Tim Flannery.
Naaabot na natin ang rurok ng peligrosong pagbabago ng klima,
at limitado ang oras na umaksiyon.
Naging napakalinaw ng mga siyentista tungkol sa nangyayari.
Tingnan niyo ang itsura ng mundo kapag bukas ang mga ilaw.
Isipin niyo ang sinusunog na fossil fuels.
Ikinukulong ng greenhouse gases ang enerhiya ng init sa palibot ng mundo.
Para silang kumot sa kama.
Pataas lang nang pataas ang temperatura.
Isang pag-aaral sa mga pagbabago ng klima sa silangang Australia ang bumuo
ng ebidensiyang madarama na ang epekto ng greenhouse.
Sinasalamin ng pagtaas ang lebel ng carbon dioxide
sa atmospera sa paglipas ng panahon.
May nangyayari talaga.
Nagsimula akong magbasa, mag-aral, at magtanong
at nadiskubre ko ang ilang mga saliksik tungkol sa pagbabago ng klima at naisip,
"Baka meron sila rito." At sa sumunod na mga taon,
napagtanto kong, oo, meron nga.
Iisipin mong isang beses sa isang dekada,
magkakaroon ng matinding sunog sa New South Wales.
Pero pagkatapos ng 1994, lalong dumami ang mga malalang sunog.
Maraming nasusunugan noong 1997, tatlong taon ang nakalipas.
Pasko, 2001, malalang mga sunog.
2002, marami pang sunog.
2003, muntik nang masunog nang buhay ang mga bumbero sa Canberra.
Sige!
Sunod-sunod ang matitinding panganib sa sunog,
at lahat ng ito'y dahil sa pagbabago ng klima.
Palala nang palala ang mga sunog,
at alam kong
ito mismo ang prediksyon ng mga siyentista para sa Australia,
mas mahabang panahon ng sunog, mas malalang mga sunog,
at iyan na nga rin ang nakikita ko, sa kasamaang-palad.
Nababagabag ang komunidad
pagkat ang global warming ay maaaring magdulot ng mas mahahabang tagtuyot.
Sa partikular...
Kung lehitimo ang isyung ito...
ay isang bagay na talagang pinagtatalunan.
Nasubaybayan ko ang mga labanan para sa klima sa Australia sa nagdaang 14 taon.
MARIAN WILKINSON MAMAMAHAYAG/MAY-AKDA
Paunti-unti ang mga plano ng pagpapalawak sa industriya ng karbon.
May puspusang pagkilos para maliitin
ang siyensiya ng pagbabago sa klima.
MADILIM KUNG WALANG COAL MINERS
Hindi pinapataas ng carbon dioxide ang temperatura.
Tunay na kabaligtaran ng ipinapakalat ng mga taong ito.
Mga kasinungalingan at panloloko nila.
Sabi n'yo, basura ang climate change.
Tingin ko, ang sinabi ko'y ang ideya ng siyensiya
sa pagbabago ng klima ay medyo aromatiko.
TONY ABBOTT DATING PRIME MINISTER
Sa ngayon, ako pa lang ang komisyonado sa klima sa Australia,
tatlong taong nakapaglingkod,
ipinapakalat ang balita ukol sa pagbabago ng klima,
inaaral ang kumplikadong siyensiya at ipinaaabot ito sa masa.
Lalong lalala ang mga mangyayari sa klima,
ayon sa ulat mula sa Climate Commission.
Pero nabaliw ang media.
Tinawag ng mga kritiko ang Climate Commission na "tagatakot lang."
Desperado ang mga taong ito. Kalokohan ang buong pagbabago ng klima.
Layas! Sinungaling!
Nahalal ang konserbatibong gobyerno,
at ang una nilang aksiyon ay patahimikin kami. 'Di ito pang-ekonomiya.
Ito'y para mawala ang Climate Commission.
FLANNERY, SINUNGALING
Kailangang maisiwalat siya.
Mala-komiks lang talaga 'yun.
Maaga namang kumilos ang mga tao, pero maraming lulong sa personal na interes.
SCOTT MORRISON PUNONG MINISTRO
Si Scott Morrison, ang punong ministro ngayon,
ay tumayo sa parliyamento nang may hawak na uling.
Mr. Speaker, ito ay uling lang. 'Wag matakot.
Hindi kayo sasaktan nito.
Alam ng ingat-yaman ang batas sa props.
Uling 'yan.
Oo, itong uling na ito
ay hindi maruming puno ng alikabok.
Mula ito sa Minerals Council,
nilinis itong mabuti para sa isang
presentasyong pangmerkado.
Mr. Speaker, may ideyolohiya ang oposisyon,
patolohikal na takot sa uling.
Walang opisyal na salita para sa phobia sa uling, Mr. Speaker,
pero 'yan ang bagay na tumatakot sa oposisyon.
Pagpatay sa mga trabaho, pagpatay sa mga ilaw,
at pagpatay sa air conditioners,
ayan ang mga pumupuwersa sa mga pamilya sa Australia na manatili sa dilim
bilang resulta ng mga pang-Dark Ages nilang polisiya.
Maraming mawawalan ng trabaho. Maraming sanggol na mamamatay sa ospital.
Ito ang dapat mapigilan.
Hindi puwedeng uuwi ang mga bata galing sa eskuwela
na walang toaster sa bahay
BARNABY JOYCE DATING DEPUTY
dahil walang kuryente, wala ring ref.
Pero tingin ko, isa sa mga pinakamababaw ay ang debate sa mga elektronikong kotse.
Ang tugon dito ni Scott Morrison ay
itong mga pag-uusap na gaya ng...
Hindi gagana ang treyler mo. Hindi gagana ang bangka mo.
Hindi ka makakatulog sa paborito mong pangkamping kasama ang pamilya.
Sa pagkakaroon ng ganyan kababaw na debate sa kampanya sa politika,
nasabi na rin sa akin, noong 2019, hindi pa tayo tapos.
Libu-libong mga estudyante sa bansa
ang nais magparating sa mga politikong sobra na.
Nangangalampag na sila para sa aksiyon sa pagbabago ng klima, at bukas,
lalayasan nila ang paaralan.
Bale, nagsimula ako noong 16 ako.
Kapag naririnig ng mga tao, nasasabi nilang, "Napakabata."
Maraming mga nakatatanda ang napapasabi,
"Napakabata mo. Ang dami mo nang nagawa. Kamangha-mangha."
"Binibigyan mo ko ng pag-asa," na... 'Wag mo kong simulan diyan.
DAISY JEFFREY AKTIBISTA SA KLIMA
Nalaman kong magkakaroon ng protesta sa Sydney tungkol sa klima, at naisip ko,
"Kailangan kong sumali, pati mga kaibigan."
Kailangang maraming estudyanteng makisangkot."
Tanda ko, nang naglalakad kami sa pangyayarihan,
gumilid kami.
At... Napakaraming pawisang
kabataan.
Gising mang Tao. Nanganganib Din kayo!
Tumigil ang buong Sydney dahil sa mga nagpoprotesta ukol sa pagbabago ng klima,
dagdag sa milyong tao sa buong mundo
na nagpoprotesta dahil sa lagay ng planeta natin.
Nasa laylayan tayo ng pinakamalaking sakunang
naharap ng sangkatauhan, at walang ginagawa ang gobyerno natin!
Para kang konduktor ng orkestra.
Gusto natin ng ligtas na kinabukasan. Sinong sasama?
Ang madla ang musika, ang enerhiya
sa pagkilos na 'yun , ang alon ng pag-asa.
Umagos ang alon na 'yun sa madla.
Talagang sabik ang mga tao.
Hindi pa nga nagsisimula ang protesta. Tapos na agad kami.
Mas nakilala ito dahil sa propaganda ng punong ministro.
'Di namin sinusuportahan ang 'di pagpasok ng kabataan sa eskuwela
para gumawa ng mga bagay na puwedeng gawin sa labas ng oras ng eskuwela.
Ang nais natin, mas matinding pagkatuto't mas kaunting aktibismo sa eskuwela.
Na sa isip namin, "Hayaan niyo kami."
"Sa mga nakatatandang ito, pagtawanan niyo lang kami,
atakihin niyo lang kami, gawin niyo ang gusto niyo,
dahil kayo ang nasa maling panig ng kasaysayan!"
May higit sa 300,000 tao na sa kalsada,
na kung Australiano ka, mauunawaan mo.
Di nagpoprotesta ang Australiano.
Pinakamagandang araw ng buhay ko. Hindi ako... Walang makakatalo rito.
Tanda kong umuwi ako at napaisip ng, "Naku."
Gusto namin ng aksiyon sa klima. Kailan? Ngayon.
'Wag mong hayaang MAUBOS kami
Ang init dito! Napakarami ng karbon sa atmospera!
Tahimik ang parliyamento.
Pero biglang nag-ingay ang Murdoch media.
Mga tinatawag na aktibista, o mas akmang anarkista,
nagpoprotesta sa mga kalsada.
Kasinungalingan, maling impormasyon.
Nadungisan na ang isip ng mga bata,
nagsasabi lang ng kabaligtaran ng katotohanan.
Unang beses kong naranasan ang pagkabagabag dahil sa klima,
dahil ang mga may kapangyarihan sa huling 30 taon
ay batid na may krisis pero tahasang nagdesisyong hindi lamang
hindi kumilos,
kundi labanan pa ang mga taong may gustong gawin ukol dito.
Gusto kong maging positibo ang tingin ng kabataan ng Australia sa hinaharap.
Pero ayoko rin namang mabagabag ang kabataan sa mga isyung ito.
Anuman ang mga pagsubok na dumating, haharapin natin gaya ng dati.
Pakiramdam ko, naglalakad tayo nang tulog sa gitna ng sakuna.
Nariyan ang lahat ng pahiwatig ng babala.
ABRIL, 2019
Si Greg Mullins, pinakamahusay na komisyoner sa sunog,
ay nagpunta sa atin noong Abril at sabi niya, "Nahaharap tayo sa matinding unos."
Dalawang magkasunod na taon, pinakatuyong naitala
sa silangang Australia.
At mukhang ang taon na ito ang pinakamainit.
Anong gagawin natin sa sitwasyong ito?
Kaya sinubukan naming tulungan si Greg na makausap ang punong ministro,
dahil buong bansa ang sangkot sa unos na ito.
Sumulat kami sa punong ministro noong Abril 2019 at wika namin,
"Punong Ministro,
nag-aalala kami sa matinding sunog sa gubat na paparating.
Nawa'y makipagkita ka sa amin.
Nakakagulat ito. Ngayong taon, kailangan lahat ng makakatulong.
di sapat ang mga nakaantabay na serbisyo para sa matinding klima.
Kailangan ng suporta ng militar sa mga serbisyong kaugnay ng sunog,
dagdag na pondo para sa eroplanong pambumbero.
"Pero kailangan mong malaman ito, Punong Ministro."
Hindi siya interesado.
2019, lalong lumala ang sitwasyon.
Palala nang palala.
Walang natirang tubig. Pinanood lang namin ang namamatay na mga gubat.
Parang basta ka lang nakaramdam ng hindi maganda,
bigla lang naming naramdaman.
Pero ang masasabi ko,
hindi ko naisip kung gaano kabrutal ang mga sunog
habang patuloy ang tag-init.
Nagulantang ang Australia sa nangyari sa Black Summer.
'Yung kapag nanonood ka ng pelikula
at may mahinang tunog sa taas?
Lumakas lang ang tunog.
At alam mo lang na may parating na di maganda.
Gano'n 'yun. Mabagal na pagkasunog.
At bigla na lang naging malalang trahedya.
Nakakagulat ang nangyari bago 'yun.
Naging sobrang tuyo ng buong Victoria at New South Wales.
At talagang nakakapighati.
Tumungo ako sa gubat
dahil gusto kong mairekord ang makikita roon.
BRUCE PASCOE MANUNULAT/MALLACOOTA
Nabagabag talaga ako dahil naging magkakalapit ang mga puno.
Tatlo hanggang limang daang puno kada acre.
Gubat na sobrang nanganganib.
At anumang apoy doon, sumasabog na parang bomba.
13 araw lang matapos ang taglamig,
may higit sa 40 sunog na sa mga gubat sa bansa.
Ngayon, malinaw ang mensahe mula sa awtoridad. "Maghanda na."
Nagtatrabaho ako noon sa diyaryo sa bayan.
Nakapag-ulat na kami tungkol sa mga sunog,
Setyembre pa lang yata.
PINAKAMATINDING
NAGBABANTANG SUNOG
Lahat ay kumukuha ng larawan ng sunog.
KINATATAKUTANG SUNOG SA TALAHIBAN
Nakakalat sila, kung saan-saan pumupunta. Kung saan-saan may kamera...
Tapos... "May sunog na naman."
May pakiramdam sa hangin na parang may mangyayari.
At sa paligid, napakatuyo.
Sa mga lakad ko sa araw-araw,
napapansin ko ang mga halamang namamatay at nalalanta.
Noong Nobyembre,
parang kongkreto ang lupa, seryoso.
Patay ang damuhan ng lahat.
Napakalayo ng Mallacoota.
At maraming mga residente ang lubhang nababagabag
na ganito sa buong taon.
Pero ang pinakamalala ay nang nasunog ang kagubatan.
Unang beses nagkasunog sa mga gubat na ito.
Tayo na mismo ang saksi sa napakaraming proseso ng pagbabago
sa paligid natin.
Nasa gitna tayo
ng pagkawala ng ilan sa pinakamatatandang gubat sa mundo.
Na milyon-milyong taon namang 'di nagbago.
Nagkahiwalay man ang mga kontinente, nabagsakan man ng mga asteroid ang mundo.
Naging saksi ng panahon at ng mundo ang mga punong 'yun.
Pero dahil sa mga pagbabago ng klima,
nalalanta sila.
Proseso ito ng pagpatay sa nakalipas,
ng pagkakait sa mga nilalang na ito
ng mga bagay noon pa nila tinatamasa,
kahit noong panahon pa ng mga dinosauro.
Nasunog ng Black Summer ang mga antigong ito.
Sa ngayon, may 51 aktibong sunog sa buong bansa,
23 dito ang 'di makontrol.
Kasabay ng banta ng sunog ang peligrosong matinding tag-init,
na magtutulak sa Rural Fire Service na magdeklara ng biglaang emerhensiya.
60-65 taon na ako sa Rural Fire Service...
-Animnapung taon. -Animnapu't lima.
Lumaban sa mga sunog sa New South Wales at Victoria,
at wala pa akong nakikitang gano'n.
Nagsimula ang sunog, at hindi nawala.
Inatake nila ng bomba.
Malalaking tangke.
Hindi importante kung anong ginawa nila. Umabot sa bayan.
Bubuo ang pinagsama-samang pagsabog
ng isang malaking sunog, at lahat ay magiging nasa pinakamataas na alerto.
Alam naming kami naman sa susunod.
Tanda kong sinabi ko sa mga tao, "Seryoso ito.
Aabot ang sunog na ito sa Cobargo."
'Di ko naisip na oras lang ang aabutin.
Mga 4:00 ng umaga...
Alas 3:00. 3:00 pala.
Alas 3:00 ng umaga, gumising ako, lumabas, at... Kakaiba ang pakiramdam.
Nakakatakot ang pagiging pula ng langit.
Oo.
Pumasok ako, ginising ko si Mary, at sabi ko,
"Gising, mahal. Kumain ka. Aabot dito ang sunog."
Ay, mas madilim na!
Nanay!
Ay, mas madilim na!
Ika-30 ng Disyembre, nagpatawag ang CFA ng pulong pangkomunidad.
May mga 7,000 turista pa sa bayan.
May anunsiyong dapat nang umalis ang mga tao.
Maraming di umalis.
Naglibot ako sa parke at nagtanong sa mga tao
tungkol sa madilim na kalangitan.
At tingin ko talaga, may parang,
"Bakasyon ko ito, at magiging okey ang lahat."
Tingin ko, sa puntong 'yun, lahat ay iniisip pang 'di 'yun mangyayari.
Hindi mo naman talaga maiisip na mangyayari 'yun.
Sa isang sandali, naglilinis ako ng kotse,
at may babaeng lumapit at nagsabi sa aking,
"Ba't ka nagsasayang ng tubig? Di mo magagamit ang kotse mo.
Ba't mo pa nililinis ang kotse mo?"
Sabi ko, "Binabasa ko lang para hindi matamaan ng apoy."
Sabi ko, "Tagarito ka ba?"
Sagot niya, "Hindi. Bumisita lang." Sabi ko, "Uwi na."
Nagbabakasyon habang nasusunog ang tahanan.
Nagbabakasyon si Scott Morrison sa Hawaii
habang nahaharap sa sakuna ang buong bansa.
DISYEMBRE, 2019
Nang nakita kong nasa Hawaii si Scott Morrison
sa gitna ng sakunang maraming magagawa
para hindi lumala, naiyak ako.
PUNONG MINISTRO Maligayang Pasko
Paiikliin niya raw ang bakasyon niya,
na ilang araw nang di maikaila o makumpirma ng opisina niya.
Mukhang umpisa pa lang, malinaw nang
mula nang lumala ang mga sunog,
'di nauunawaan ni Scott Morrison ang lala ng sitwasyon.
Alam kong magagalit ang mga tao pag nalamang
nagbabakasyon ako kasama ang pamilya ko
habang ang mga pamilya nila'y nasa peligro.
Alam nilang 'di ako tatayo roon at hahawak ng hose.
Hindi ako bumbero.
Sa politikal na lente lang siya nakatingin, sa isip ko.
Ayaw niyang maging isyu ang mga sunog,
maging pambansang isyu, dahil takot siyang
mabuksan nito ang isyu sa pagbabago ng klima.
Matitinding sunog ang nilalabanan ng Australia
bago at nang maging bansa.
Matindi ang impluwensiya sa kanya ng Murdoch media.
Bahagi na ng buhay dito ang sunog. Noon pa.
Itong mga tao sa politika,
sineryoso talaga nila ang mga babaeng ito.
Pagbabago ng klima ba ang sanhi ng mga sunog? Hindi.
Mga kasinungalingan.
Alam natin ang sanhi ng mga sunog sa gubat. May sumunog nito.
Oo, arson. Sabi nila, "Mga arsonist ang may gawa sa mga sunog na ito."
Di maisisisi ang mga sunog sa pagbabago ng klima,
lalo na kung marami ang sinadyang sunugin.
May problema sa arson ang Australia
na 'di maiuugnay sa pagbabago ng klima sa mundo
o anumang titulong pakana ninyo.
Oras na para gumising ang mga Klimatard. #ArsonEmergency
Nakakainis na gawin ito ng mga tao! Pagpalain ang Australia.
Kalokohan.
'Di nila matanggap na nahaharap tayo sa pinakamatinding sunog sa kasaysayan
dahil sa pagbabago ng klima at wala nang iba.
Tingin ko, hanggang sa trahedya noong New Year's Eve,
'di pa rin makuha ng gobyerno.
Nawawalan ang mga tao at komunidad. Nakukulong sila.
Bawat sulok dito'y may paparating na sunog.
Matutulog ka nang nakikita ang sunog,
gigising ka nang may sunog pa rin,
mas malapit sa iyo,
at mag-aalala ka na lang.
Suwertihan lang,
at napakamalas ng Mallacoota.
Nasaan ang mga susi ko? May nakakita ba?
'Wag kang mag-alala. Isasakay ka namin.
-Kotse ko 'yan. -Wag kang mag-alala.
-Hindi ko mabuksan. -Ayos lang.
Sige!
Namatay ang sirena. Namatay ang mga telepono.
At doon na ang "Lumikas na ngayon din."
Lumingon ako, at palapit na sa akin.
Sige! Sige!
Itong pulang liwanag.
Sige!
Kulay kahel at mausok.
May kidlat sa langit.
Patungo sa Bastion Point Beach ang mga kotse.
Naghahanda na ang mga tao sa pantalan,
at ang iba'y papunta sa Munisipyo.
May litrato ng babae, hawak ang munting aso niya.
Gusto niyang umalis, pero gusto niya ring manatili.
"Gusto kong manatili dahil tagarito ako, tahanan ko ito."
Pero heto kami.
Ngayon, kailangang magdesisyon kung aalis o mananatili,
na parang may humahabol na halimaw.
At ang hangin. Hindi ko na kaya ang hangin.
Hindi ko kaya sa labas dahil
umuungol ito sa mga tainga ko.
Maririnig mo. Merong...
Parang dragon...
At naging itim ang lahat.
Ito ang Mallacoota, 9:13 ng umaga.
Hindi kapani-paniwala. Itim na itim.
May mga baga mula sa langit.
Nag-text ang nobya ko ng "Okey ka lang?"
At kumuha ako ng mga larawang ipapadala sa kanya.
Sabi niya, "Kagabi ba ito kinunan?"
Tugon ko, "Hindi, ngayon mismo."
Nakakatakot na talaga ito.
'Di mo na makita ang kamay mo sa mukha mo.
Malakas ang hangin, nadadala ang apoy sa amin.
Ganap na itim ang kalangitan
dahil ang uling na likha ng sunog
ay nauunang kumalat kaysa sa sunog mismo.
Kaya iyan ang unang nararanasan.
At habang mas lumalapit ang sunog,
nawawala ang uling, at ang makikita na lang ay napakapulang langit.
Nakaupo ako noon sa labas ng Hall.
Gusto kong makita ang lahat ng kayang makita.
Pero may dumating na boluntaryo sa CFA na nagsabi sa aking,
"Kailangan mong pumasok."
Napakasikip sa Munisipyo,
at isinara nila ang mga bintana kaya hindi mo matingnan,
dahil ang makikita lang ay sunog.
Makikita ang mga siklab ng pula.
At nakahiga lang kami.
Tanda kong nakahiga lang kami noon,
at sa isip ko, "Paano ba namin ito malalagpasan?
Paano kami makakaalis sa ganito?"
At ramdam ko rin, inilagay ko ang anak ko sa sitwasyong ito, kaya...
Matindi siguro ang imahinasyon ko, pero talagang...
Totoong bagay ito na hindi mo alam
kung malalagpasan mo nang buhay o hindi,
dahil puwede pang lumala. Oo
Para kang nasa eroplanong pabagsak.
Gano'n ang naramdaman ko.
Napakainit sa may bahay namin,
at natamaan ako ng baga, munting mga baga.
At napakainit, kaya binuhusan ko ng tubig ang sarili ko.
Nagulat ako sa bangis niya.
Kalahating oras lang, nawalan na kami ng tubig.
Kailangan nang umalis!
Alis na, pakiusap!
Nawalan kami ng tubig, kuryente,
-at pati mga trak pangbumbero. -Oo.
Nawala ang lahat ng komunikasyon. Nawalan ng signal ang mga radyo.
Labis ang peligro sa bayan.
Sabi ko kay Mary, "Ayun ang bahay.
Ayun ang tindahan."
Hindi kapani-paniwala.
Naku.
Matindi ang bangis at ingay nito.
Tinawag ko itong napakasamang halimaw.
Wow.
Oo.
Para sa indibidwal na nahaharap sa matinding sunog,
ang apoy ay mukhang halimaw na nakikipaglaro sa 'yo.
Makikita mo itong nakasilip.
Ay! Kanggaro! Okey, papunta rito.
Sa isang oras, magbabago ito,
puwedeng sunugin ang bahay ng kaibigan, iwan ang iyo.
O sunugin ang bahay mo at iwan ang sa iba.
Kaya talagang nakakasira ng ulo ang pagdaanan ang gano'n.
At siyempre, pag dumating ang apoy, trahedya 'yun.
Madalas na nangyayari ang pagbabalik-tanaw 'pag makulimlim,
kapag madilim
at napatingin ka sa tagaytay.
May nailalabas na pakiramdam. Nakikita ko ang apoy.
Ang ingay ng sunog ay...
Oo, walang mga salitang makapaglalarawan.
Mga pagsigaw lang.
Hindi makapag-usap sa isa't isa.
Mga senyas ng kamay at pagsigaw sa tainga ng isa't isa lang.
Mga dalawa hanggang tatlong palapag ang taas ng mga puno,
ang apoy ay mas mataas doon ng mga tatlong palapag,
paikot-ikot, mukhang ipu-ipo sa taas namin.
Nilalamon lang nito ang lahat.
Bumabagsak sa paligid ang mga sangang kasingkapal ng braso.
Sinubukan kong huminga,
kaya tinanggal ko ang mask, sinubukang huminga, at hindi ko kaya.
Wala akong magawa.
Matindi ang pagpapanik ko noon.
Nakita ko ang mga ibong bumagsak mula sa langit.
Oo, nasunog sila at bumagsak mula sa langit.
Isang bagay 'yun na hindi mo malalabanan.
Kailangan lang manatiling buhay.
Alam ko noong maraming mamamatay.
Sa timog, may mga sunog. Sa kanluran.
Sa hilaga.
Sa lahat ng panig, walang madaanan.
SARADO ANG KALYE
Nakulong ang mga pamilya sa tabing-dagat. Nasa lahat ng panig ang mga apoy.
Buong baybayin ay nabalot ng makapal na usok,
kaya mahirap huminga.
Umabot sa akin ang sunog nang umabot ito sa Sydney.
Alam mo 'yun, naglalakad ka sa umaga,
makikipagkita sana sa mga kaibigan,
at biglang naging mahirap huminga.
At talagang nakakabagabag 'yun para sa 'kin.
Nagsusulat ako ukol sa pagbabago ng klima,
at 'yun ang nararanasan 'ko sa araw-araw.
Ang usok mula sa sunog
ay bumabalot sa lima't kalahating milyong kilometro kuwadrado.
Kasinglaki ng Europe.
Malala ang epektong sikolohikal.
Sabi nila, "Isara ang mga bintana, pinto."
DR. REBECCA MCGOWAN DOKTOR
'Di no'n mapipigil ang usok.
Masyadong mapaminsala.
Sa panahon ng mga sunog sa nakaraan,
maaaring isang linggong may usok at malalang sunog na 'yun.
Ito ay tatlong buwan ng pinakamakapal na usok.
Nasa paligid lang 'yun. Di mo matatakasan.
At pagod ako, pagod na pagod.
Sinasabi lang ng mga tao,
"Buntis ka, may bata kang anak,
kaya mapapagod ka talaga."
Pero nakakapagod ang init
at ang pagiging hirap sa paghinga.
Kapag buntis ang babae, mas matindi ang pagod ng buong katawan.
Kaya mas mabilis at mas malalim ang paghinga niya.
Nalalanghap niya ang nakalalasong usok.
Nakakapasok sa katawan niya ang usok
at umaabot sa sinapupunan niya.
Ang pansala, ang kinalakhan natin.
Sabi ng kaibigan kong nagtatrabaho sa obstetrika,
"Mukhang may mali."
Kaya nagtungo ako sa ospital.
"Kailangan mailabas ang sanggol na ito sa loob ng 24 oras
dahil talagang nasa panganib siya."
Nakakatakot na balita 'yun.
Noong ipinapanganak si Saga, ang bayan ng Cobargo,
na 200 kilometro lang ang layo, ay nasusunog.
At puno ng usok ang hangin.
Nagdiriwang ang mga tao ng Bagong Taon
sa labas ng ospital.
Napakahirap na panahon niyon.
At lumabas nang magdadalawang kilo lang,
36 linggo lang si Saga Snow sa sinapupunan,
ayaw magpahuli sa mga pagdiriwang.
Masyadong maaga ang sanggol, maliit,
at may problema sa paghinga.
Magandang kahong may kontroladong temperatura.
Ang tanong agad ng komadrona, "Naninigarilyo ka ba?"
"Naninigarilyo ka ba? Dating naninigarilyo?"
Tugon niya, "Hindi kailanman. Ba't tinatanong mo 'yan?"
At ang plasenta rito sa sanggol,
kulay abo, sira, at nakakadiring tingnan.
Nakita na natin ang larawan ng baga ng mga naninigarilyo.
Nasa mga kahon ng sigarilyo. Gano'n ang itsura ng plasenta.
17 na araw siya sa ICU.
'Di mabuhat ang bata. Alam mo na,
ipapasok lang ang kamay sa inkubador para mahawakan siya.
At hanggang ngayon... Napapatulog ko siya nang hawak ang kamay
niya dahil nasanay siya sa gano'n sa mga unang linggo.
Kulang ang timbang niya,
at nahihirapan siyang makabawi.
Pag 18 buwan na siya, pag kulang pa rin,
ikokonsidera na ang pagbibigay ng mga hormon.
Sabi ng mga babaeng kasama ang anak,
hindi lang sila, kundi pati mga kakilalang ina rin,
ang mga may anak na naapektuhan ng usok
at masyadong maaga isinilang.
Kung saan babalik ang mga babae pagkatapos ng panganganak
at magkakaroon nitong mga sira, nakakatakot, at nausukang plasenta.
Makikita kung gaano siya kaliit.
Ngayon, ang pinagmulan na ng buhay ay itong minahan ng uling,
at ang mga sanggol ay apektado
ng pag-iinit ng planeta, ng pagbabago ng klima.
Tulog na, Saga.
Sa Australia, laging taghirap tuwing panahon ng sunog,
pero ang iba sa tag-init na ito'y maraming sunog
ang bumuo ng sariling sistema ng panahon.
Dahil sa malalang mga sunog, ang init sa taas
ay nadadala ang usok 12, 13 kilometro pa-istratospera.
At ang singaw ng tubig sa usok ay bumubuo ng ulap.
Bumubuo ng sariling kulog ang mga sunog.
Napakapeligroso at nakakatakot.
Malakas ang hangin saanman.
Mawala ka na, puwede?
Ang mga baga sa may konbeksiyon
ay umaabot sa walo hanggang 12 kilometro.
At umaabot din ang mga baga ng apoy 30 kilometro mula sa kidlat,
pero walang ulan.
Kita mo ang lakas ng hangin?
Oo, ang lakas, di ba?
Tanda kong sinabi ng tatay ko,"Parang may nakita akong ganyan noong 1939."
May nakita rin ako noong 1975.
Alamat 'yan para sa mga bumbero.
'Di marami ang nakakita.
Nakakita ako ng mga sampu sa nakaraang tag-init.
Nakakalikha nga ang mga sunog ng sariling panahon,
dahil mukhang matinding mga kulog ito.
Parang may sumabog na bombang nukleyar.
Napakatindi.
Bagyo ng paputok...
"Kakaiba." Hindi na ngayon.
Boluntaryong bumbero ako sa iba-ibang panig ng bansa.
Ayoko nito. Hindi.
-Labas. -Sige.
'Di ko pa nararanasan
ang matinding kawalan ng kakayahang nadama ko
nitong taglagas at tag-init.
Dali! Labas!
Nasa Batemans Bay ako noon.
Naghihintay kami ng mga utos at hinihingal.
Walang makita sa kalayuan dahil sa kahel na usok.
Madilim ang lahat.
2:00 ng hapon 'yun, pero mukhang gabi.
At may nakita akong gumagalaw sa gilid ng kalsada.
Lumapit ako. Grupo ng mga kanggaro.
Sa bilis ng pagkalat ng apoy
sa lahat ng direksiyon,
wala silang mapuntahan, galing pa sila sa gubat,
at namatay na lang sila sa kalsada.
Wala pa akong nakitang gano'n.
Alam ng mga kanggaro ang gagawin pag may sunog. Mabibilis sila.
Ano lang...
Anong... Ewan.
Oo, nagbago na ang mundo.
Bawat taon sa huling 25 o 26 taon,
may kumperensiya ang mga partido.
Doon nabubuo ang mga desisyon gaya ng sa Kyoto Protocol
at Paris Climate Agreement.
At noong 2019, may COP25.
Nagaganap ang COP25 Climate Conference sa Madrid.
May ulat na nagpapakitang ang nagdaang dekada
ay tiyak na ang pinakamainit na naitala.
Nananawagan ng agarang aksiyon si UN Secretary-General Antonio Guterres.
Inimbitahan ako ng Greenpeace sa kumperensiyang ito.
Napagtanto kong wala akong pantalon, papunta ako sa taglamig ng Europe,
at naisip ko, "Bibili na lang ako."
Tanda kong nasa siyudad kami ng nanay ko,
at may abong nahuhulog mula sa langit, kulay kahel.
Naisip lang namin, "Dapat may mangyari dahil dito.
Kailangan nang lumikha ng pagbabago."
Sumakay ako ng eroplano, at pagdating sa Madrid,
kasama ko sa hostel ang mga bata mula sa iba't-ibang panig ng mundo.
Ano bang gusto natin?
Hustisyang pangklima!
-Kailan natin ito gusto? -Ngayon!
Naroon kami mula 8:00 ng umaga hanggang 8:00 ng gabi.
Mga kumpanya ng fossil fuel ang nagpondo sa kumperensiya.
Nasa paligid ang mga pangalan nila.
Bawat bansa ay may sariling pabilyong
kumakatawan sa ginagawa nila tungkol sa klima.
Anong meron ang Australia?
Tanda kong walang pabilyon ang Australia.
At ang ministro namin sa enerhiya, si Angus Taylor,
ay tumayo sa harap ng buong mundo
habang ang bansa niya'y nasusunog at sabi, ginagawa ng Australia ang parte nito.
Malapit na naming maabot
ang mga target namin para sa 2030,
gaya ng pag-abot namin sa mga target namin sa Kyoto.
Nakakahiya 'yun. 'Yun ay...
Parang... Talagang nakakahiya.
Walang ginagawa ang gobyernong ito kaugnay sa klima
kahit nasusunog na ang bansa dahil sa kawalan nito ng aksiyon.
Labas-pasok sa mga opisina ng gobyerno ang mga taga-lobby ng fossil fuels,
habang nakakulong sa sunog ang mga lokal na aktibista at kabataan.
Nakakahiya ka!
At nakita namin ang pagkakaputol ng mga negosasyon.
Nakakadismayang wala na namang naabot na kasunduan.
Nakakabahala ito para sa maraming bansa.
Pagbalik sa Australia, wala na talaga kaming pag-asa.
Kahit saan, may sunog.
Matindi 'yun, at pagod na pagod na rin ako.
Nakakadismaya.
Sobrang dismayado ako at nagpatuloy na lang.
Tatlong araw akong umiyak.
Sobrang nagulat ako sa tindi.
Kung tinanong niyo ako bago ang mga sunog
kung ilang porsiyento ng kagubatan ang maaaring masunog,
baka masabi kong hindi lalagpas sa 5%.
Pero ang makitang 21% ang nasusunog,
mukhang naabot ang rurok.
Nasa bagong panahon na tayo.
Sampung beses ang tindi ng mga sunog kumpara noon.
At hindi mahirap maarok ang epekto nito.
'Pag nagmaneho ka sa New South Wales nang daan-daang kilometro,
itim lang ang makikita.
Tatlong bilyong mga hayop ang namatay.
Sunduin mo, at...
Naku. Kailangan na nating umalis.
Oo nga.
Okey. Salamat naman.
Nakita naming nasusunog ang mga lugar na 'di pa nasunog noon.
Mga gubat na milyong taong gulang na at pinamuhayan pa ng mga dinosauro
at noon pa basa at malamig.
Madalas sa sunog, may mga itim at abo.
Pero matindi ang pagkakasunog ng mga puno
na nang matapos, mukhang nagniyebe
dahil naging puti ang abo.
Gano'n 'yun.
Parang naglalakad sa katapusan ng mundo.
Lahat ay tuliro lang.
Ang unang nakita namin ay mga bahay sa bayan na nasunog na.
Kaya kumuha na lang ako ng mga larawan.
Noong Enero, may mga turistang
kailangang mailikas ng Australian Army, ng Navy.
'Di kapani-paniwalang mga eksena sa ganitong bansa.
Nakakita ako ng mga nawalan ng bahay.
Nakita na natin sila sa telebisyon na kinakapanayam.
Bago mangyari, 'di ka magkakaroon ng ideyang mangyayari 'yun.
At iyon ay sala-salansang...
Pakikipagtuos doon. Hindi...
May panimulang gulat at, alam mo 'yun,
masusundan ng pighati bunsod ng pagkawala ng lahat.
Kahit mga larawan, wala na.
Wala nang larawan ng nanay, tatay, lolo, lola, wala.
Parang nabura ang buong buhay ko.
Si dating New South Wales Fire and Rescue Commissioner Greg Mullins
ay nananawagan ng aksiyon para maiwasan ang mga sakuna sa hinaharap.
Kailangang pag-usapan ang pagbabago ng klima
dahil ang lagay ng mga sunog pangkagubatan sa Australia
ay habambuhay nang nabago.
Kalokohan ang sinasabi ng dating hepe ng mga bumbero.
SABI NG EX-CHIEF NABIGONG MANGUNA ANG PM
Sabi nila, 'di dapat ako nagsasalita
tungkol sa pagbabago ng klima 'pag nagdurusa ang mga tao sa sunog.
Naging ganito na.
Histerya at walang basehang paghuhumiyaw na
ang makapagdadala sa 'yo sa pagiging bayani.
Wala akong pakialam.
Kasama ako rito, at alam kong pag nawawalan ang mga tao,
gusto nilang malaman agad ang rason.
Gusto nilang malaman kung anong nangyari.
Ayokong tingnan sa ngayon.
Mula sila sa mga orihinal na negosyo sa Cobargo.
48 taon na rito si Brian Ayliffe.
Negosyo 'yan ng pamilya. Wala na.
COBARGO - ENERO 2, 2020
May tsismis na marami raw sasakyang lumilibot sa bayan.
Bakit may mga apat na magkakaugnay na SUV na lumilibot sa bayan?
May nakatataas na kailangan ng seguridad.
Nasabi namin, "Alam mo na, nandito ang punong ministro."
'Di ito lider na nagsasabi ng,
"Malalang ito. Ano pa'ng pwedeng gawin?"
Lumabas siya, at nagpakuha ng mga larawan kasama ang mga tao.
Ngiti. Dito. Ayos. Maraming salamat.
-Salamat. -Ayos.
Sabi niya lang, "Kumusta ka? Hindi okey. Ang kasunod.
Kumusta ka? Hindi okey. Ang kasunod."
Kumulo ang dugo ko. 'Di ako magsisinungaling.
Nawasak ang bahay ko,
at kumukuha lang siya ng mga larawan, nakangiti
Sobrang insensitibo.
Lumapit siya sa 'kin at nagtanong, "Kumusta ka?"
At pula lang ang nakita ko.
Hello. Kumusta ka?
Kakamayan lang kita 'pag nagdagdag ka ng pondo sa RFS.
Maraming nawalan ng tahanan dito.
Kailangan namin ng mga higaan. Kulang ang mga higaan.
Kailangan ng tulong.
Nauunawaan namin 'yan.
Ba't apat lang ang trak para sa bayan natin, Ginoong Punong Ministro?
Ang tanga mo. Napakatanga.
Wala kang makukuhang boto rito.
Napakatanga mo sa pagdadala ng mga tao rito. Alis!
Paano naman ang mga namatay, Ginoong Punong MInistro?
Lumayas ka rito!
At ikaw, taga-midya ka?
Sabihan mo ang punong ministro na lumayas na... sa Nelligen.
Gusto talaga naming gawin ito!
Maraming salamat.
Lalong tumindi ang mga sunog sa kalsada.
PANSININ SI GREG MULLINS
Nasusunog ang bansa natin!
ENERO, 2020
Sampung taon na naming sinasabi sa mga politiko,
at hindi sila nakikinig.
May punong ministrong hindi naniniwala sa pagbabago ng klima. Totoo ito.
Babangon tayo!
NASUSUNOG ANG AUSTRALIA
Nagprotesta sa mga kalsada ang mga Australiano
nang agaran para tunay na manawagan ng pagbabago.
Galit at takot ang mga tao.
Tingin ko, ipinapakita nito kung gaano kagalit ang lahat dito.
BILISAN MO KILOS!
Mga 20,000 ang nananawagan para sa mga polisiyang kaugnay ng klima.
Mga taong tumitindig.
Mga taong hindi naman talaga inilista ang klima sa mga prayoridad.
Tatrabahuin ko ang mga polisiyang pinaniniwalaan ko't
pinaniniwalaan ng gobyernong makatutulong sa Australia.
Patawad, pero nagbago 'yan, di ba?
Saksi ako
sa ginawa mo noong dinayo mo kami.
Ngayon, tingin ko'y kasali ako sa lumalaking grupo...
Tingin ng mga tao, marami pang dapat gawin, at ngayon na dapat.
'Di ngayon ang oras para umupo lang,
magsabing pag-uusapan ito kalaunan...
Nang napagtantong
hindi maaaring dalhin ang greenhouse gas
sa atmospera para sa wala, nakakagulat ito.
Naitulak ng mga kilalang tao ng National Party ang administrasyon ni Morrison
na magpangako ng sero na carbon emissions sa 2050.
Ba't di maghangad ng higit? Ba't di bilisan ang pagkamit sa target?
Pero tingin ko, nang naisip ng mga taong
magkakaroon na ng seryosong debate
ukol sa mga polisiya sa pagbabago ng klima, nagkaroon ng COVID.
KAYA YAN VICTORIA
Lubha akong nagulat
sa pagtugon ng administrasyon ni Morrison sa krisis sa COVID.
Nakikinig sila sa punong opisyal pangkalusugan.
Sa katunayan, nagdeklara ang Australia ng pandemya
12 araw bago gawin ng World Health Organization.
GIYERA ITO!
Ang isolasyon sa hotel para sa lahat ng papasok sa Australia
ay nakalatag na
at katuwang sa istriktong implementasyon nito ang kasundaluhan.
Istriktong pagmamahal ng PM WALA NG LOKOHAN
Bawal lumabas at nagkaroon ito ng masamang epekto sa ekonomiya.
Biglang naging sosyalista ang gobyerno,
nagbigay ng subsidiya sa kita ng mga tao at iba pa.
Historikal ang naging paggastos para sa pagresponde sa pandemya.
Napakaraming trabaho ng gobyerno,
pero namangha ako sa konserbatibong gobyernong ito.
Australia, tama ang ginagawa upang maiwasan ang sakuna
Naisip ko, "Mahusay.
Baka makaasa rin ng aksiyon ukol sa pagbabago ng klima."
Natakot lahat sa mga sunog na nagmula sa gubat.
Nakitang umaksiyon ang gobyerno. Alam na natin kung paano'ng gagawin.
Sinusulyapan namin ang ekonomiya matapos ang coronavirus.
Nakagugulat na ang mga numero'y humihigit sa mga taon matapos ang World War II.
$35B NAWALA SA EKONOMIYA
Interesante ang ginawa ng Australia
nang tinitingnan ng mga tao sa pagbangon ng ekonomiya.
Ano'ng gagawin ng mundo para malagpasan ang kahirapang dala ng COVID?
Hindi pa huli para balikan ang klima
Napag-uusapan ng mga tao ang pagbangon mula sa COVID kasama ang klima.
PM, gusto ng 'green' na pagbangon
'Di pwedeng pagkatapos ng COVID ay may mas matindi pang problema.
Kinakaharap ng henerasyon natin ang pagbagsak ng ekonomiya,
at para sa marami, ang tanong ay,
saan tayo kukuha ng enerhiya? Saan tayo kukuha ng mga bagong trabaho?
Maaaring magbigay ng 76,000 trabaho ang Australia mula sa renewables.
Marami tayong nagawa sana.
Sa halip, tumindig ang punong ministro't naglahad ng pagbangong dala ng gas.
Salamat. Maraming salamat.
Walang malinaw na plano para sa transisyon ng enerhiya
sa Australia na walang kinalaman sa gas.
SETYEMBRE, 2020
Kaya, oo, mga binibini at ginoo, mga ina at ama,
mga lalaki at babae,
mangalap pa tayo ng methane.
Dapat makakuha ng gas. Maghanap tayo ng mga bagong pagkukunan.
Dapat tayong makakalap ng dagdag na gas na maibebenta agad sa merkado.
Nakaupo ako noon habang nanonood sa talumpati sa telebisyon,
at hinintay kong banggitin ng punong ministro ang "pagbabago ng klima."
Salamat sa pang-unawa ngayong umaga.
Hinintay ko siyang magpaliwanag tungkol sa pagkakaugnay ng pagbabago ng klima
dito sa pagbangong dala ng gas.
Tuloy-tuloy lang ang talumpati niya hanggang sa natapos.
Hindi niya binanggit ang "pagbabago ng klima."
Hindi niya ito binanggit kailanman.
Kailangan nating makakalap ng gas.
May pinadadala siyang mensahe.
"Dodoblehin natin ang pondo para sa fossil fuels."
Mike Cannon-Brookes... hindi pa sapat, tama?
Ito ang standard ng mga usapan.
Nakakatawa kapag ang mga politiko ay...
Sorry, Darren, wag kang magagalit.
...nagsasabing di sila nagpaplano, walang alam. 'Yun ang trabaho.
Sinusubukan nating planuhin ang susunod na sampu, 20, at 30 taon.
Kailangan natin ng diskusyon, tama?
Kailangan ng mas malaking pananaw para sa Australia.
Tingin ko, kaya nating manguna sa renewable energy.
Balita ito na nakaabot sa UN Climate Summit sa New York.
MIKE CANNON-BROOKES NEGOSYANTE
Pagkumpirma ni Mike Cannon-Brookes
sa pamumuhunan sa pinakamalaking solar farm sa buong mundo.
May DNA ang Australia sa pag-export ng enerhiya.
Ganyan dapat ang paglalahad ng kuwento.
Ba't tayo nag-e-export ng enerhiya?
LANGIS - KARBON - GAS
Marami tayong pagkukunan.
Sa halip na hukayin, paano kung ibaba natin mula sa langit?
Mas malawak ang lupain natin kaysa sa kontinental na United States.
Nasa pinakamaaraw na bansa tayo sa labas ng Sub-Saharan Africa tayo.
Kayang bigyan ng kuryente ng Australia ang buong mundo nang limang ulit.
-Nakapokus ka sa pandaigdigang merkado. -Oo.
Saan patungo ang karbon, sa tingin mo?
Maglalaho na.
Simple. Ibig kong sabihin...
Wala akong pakialam sa naiisip mo ukol sa klima.
Kailangan nating lumipat
mula sa pag-e-export ng karbon at gas sa pag-e-export ng renewable energy,
dahil mauunahan na tayo ng iba.
Kapag naunahan tayo, mag-e-export tayo ng mga bagay na wala nang may kailangan.
Inasahan na 'yan,
pero 'di pa tayo nakakausad sa paglalahad
ng mitolohiyang kailangan ng Australia ng fossil fuels.
Pagsubok 'yan sa pambansang paninindigan natin.
Sa Australia, hindi mapag-uusapan
ang paggamit ng kuryente nang hindi nababanggit ang karbon.
Patuloy pa rin ang mahalagang papel na gagampanan nito
sa ekonomiya natin sa mga dekada pang darating.
May dalang mga trabaho 'yun.
Namamatay ang mga komunidad.
Ang mga politiko sa parehong panig ng parliyamento'y
sinasabing pinaninindigan nila ang komunidad,
pero duda ako dahil tila nagsisinungaling sila sa mga komunidad na ito.
Inhinyero sa pagmimina ang lolo ko.
Dumating siya sa Australia noong 70s kasama ang dating asawa.
Nasisante siya noong '80s.
Kaya bigla siyang nawalan ng trabaho.
Isang bagay na hene-henerasyon nang trabaho ng pamilya niya.
Isang integral na bahagi ng pagkakakilanlan niya.
Malapit kami sa isa't isa, at ikinukuwento niya noon
ang karanasan niya sa minahan, mga kaibigan niya,
ang halaga nito sa kanya.
Masuwerte akong malaman ang mga karanasang ito,
ang matutunan kung gaano nakadepende ang ekonomiya sa industriyang ito,
at kung gaano nakadepende ang bayan dito.
Gusto kong masaksihan ang landas ng mga komunidad sa fossil fuels.
Di problema ang pagmamalaki sa industriyang 'yan.
Hindi masama ang pagmimina.
Kailangan ng Australia ang pagmimina.
Kung gusto mong bumuo ng mga baterya, panel,
turbino, kailangan mo ng asero, ginto, tanso,
nikel, bihirang mga mineral, lithium, at siyempre, pilak.
Meron tayo ng mga iyan sa Australia.
Kaya tayo naglalahad ng kuwento,
"Tungkol ito sa enerhiyang ini-export natin.
Magagawa pa rin ang mga iyan."
Pero kailangang mapatunayang makapag-export tayo ng renewable energy
nang maramihan.
Kung pag-e-export ng araw at hangin ang iniisip mo, mahirap 'yun.
'Di yun maglalagay lang ng salamin at ipadadala kahit saan.
Hindi 'yon hihipan lang ng hangin at sasaluhin sa kabila.
Kailangang isipin paano ito gagawin.
Problema ito na kailangang masolusyunan ng Australia.
Ang pinakamaganda,
mga 22 bilyong dolyar ito,
at posible ito.
Ang bilyonaryong si Mike Cannon-Brookes
ay nag-anunsiyo ng pagbuo ng pinakamalaking solar farm...
At plano nitong makabuo ng kuryenteng maipapadala sa Singapore.
Napalaking kuryente nito
na kailangang mailipat sa malayo, mga 3,500 kilometro,
na daraan sa maalong katubigan.
Kaya sa pagitan ng pinakamalaking solar farm
at pinakamahabang kable sa ilalim ng dagat na may mataas na boltahe,
kailangan din naming bumuo ng pinakamalaking baterya sa buong mundo.
Kapag nagtagumpay, at sana nga, magkakaroon ng 50 kable mula sa Australia
na aabot sa Asya para makapag-export ng kuryente.
Nasa atin ang mga pagkukunan
para sa kinabukasan ng planeta nang hindi nagpapalit ng DNA.
Pagsubok ito para sa planeta.
Krisis ito sa pag-iral ng sangkatauhan.
Apektado ang ekonomiya sa pagbabago ng klima.
Nakakaapekto ito sa mga negosyo at indibidwal.
Problema ito na dapat bigyan ng pansin ng mga negosyante,
at dapat silang makipag-ugnayan sa gobyerno walang aksyon.
Tingin ko, walang dudang tayo ay
patungo na sa pagbabago pagdating sa usapin ng klima.
May malakihang transisyon sa enerhiya ang ilang Australyanong kumpanya.
Pero ang 'di nauunawaan ng mga tao ay ang pangangailangan ng agarang aksiyon.
Ngayon, ang pangmundong temperatura ay
nasa 1.1 degree higit sa tinatawag na pamantayang pang-pre-industriyal.
Kaya kung nasaan sila 200 taon ang nakalilipas.
Sa Australia naman, dahil sensitibo ito sa pagbabago ng klima,
ay nasa mga 1.5 degree ang itinaas sa pag-init
Alam nating tayo ang unang makakaranas sa epekto nito.
Nahaharap tayo sa nakakatakot na kinabukasan sa Australia, sa mga sunog.
Maaaring maaasahan ang Black Summer isang beses sa 400 taon.
Mula ngayon, maaasahan na ito isang beses sa 8 taon.
Habambuhay nang iba ang klima natin.
Hindi na ito babalik sa dati noong bata ako.
May mga panahong wala pang taong
nakakaranas sa kontinenteng ito.
Noong 2019, may sunog sa border ng Victoria
kung san natangay ng pyro-convective storm ang walong toneladang trak ng bumbero,
bumagsak nang pabaliktad at nasawi ang isang bumbero...
Oo, nasawi rin siya, kaya...
Pasensya na, mahirap para sa mga bumberong pag-usapan ang kapwa bumberong
nasasawi habang nasa trabaho,
at siyam pa ang namatay sa huling mga sunog.
Nakalibot na ako sa mundo, nag-aral ng sunog sa gubat, kung paano.
Hindi na natin kakayanin ang pinakamalalalang taon.
May mga sunog na sa Greenland,
sa Arctic Circle, na hindi pa nangyayari noon.
At tingnan mo ang California.
Doble ng laki ng nasunog sa pinakamalala nilang panahon ng sunog.
Nasusunog din ang Oregon. Ang estado ng Washington.
Ang buong West Coast.
May mali.
Talagang may mali.
Takot na takot ako sa pagbabago ng klima.
Hindi mapipigilan ang pag-iinit ng mundong sistema ang bumuo.
May pagbabagong hindi mapipigilan...
Napakahalagang maunawaan iyan ng mga tao
at pati ang kahulugan ng mga epekto nito.
Napakalapit na natin sa mga puntong
isinulat ko sa The Weather Makers sa mga nagdaang taon,
naglalahad na iinit ang mundo ng isa't kalahating degree pa sa 2030.
Anong pakiramdam ng isa't kalahating degree celsius?
Ang may isa't kalahating degree ay mundong
may matinding pag-iinit, malalaking sunog,
at marami pang iba.
Pero mabagal ang pagkakatunaw ng yelo sa Greenland
at tumataas ang lebel ng karagatan,
pero sa mas mababang lebel kumpara noon. Kaya di ito ideyal.
Ang dating mundo natin nang may isang degree
o mas mababang init ay mas mainam.
Pero ang dalawang degree, kung ikukumpara, ay grabe na.
Kaya dapat tiyakin nating hanggang isa't kalahating degree lang.
Ano'ng itsura ng mundo natin sa dalawang degree?
Mundo ito ng sakuna.
Mundo kung saan mabilis ang pagkakatunaw ng yelo sa Greenland,
kung saan lumiliit ang West Antarctic
at kaya tumataas ang lebel ng karagatan.
Mundo kung saan ang kagubatan ng Amazon
ay namamatay at nagiging sabana o kakahuyan.
Kung saan mabilis matunaw ang permafrost
at nagkakaroon ng methane ang atmospera.
At kahit ano'ng gawin natin,
tataas lang nang tataas ang temperatura.
Mundo ng matinding pagkawasak.
Ang ating ekonomiya, seguridad sa pagkain at tubig,
at ating kapayapaan ay manganganib sa tuluyang pagbabago.
Ano ang dapat nating gawin?
Ayos ang paglalagay ng solar panels sa bubong at pagbawas sa emisyon, pero
wag hayaang ang industriya ng fossil fuel
o sinumang magsabi na sapat na 'yun.
Di ko ito problema bilang indibidwal.
Kolektibong problema ito at kailangan
ng kolektibong aksiyon.
At hindi natin nakikita 'yun.
May mga estado at kumpanyang may sariling polisiya,
at hindi natin tiyak ang magiging resulta.
Panahon ito na kailangan ang liderato.
Totoo. Puwede tayong kumilos at tumulong,
pero 'pag walang liderato ng gobyerno, 'di ito ganap na masosolusyunan.
Mauunang mapepresyur ang punong ministro sa climate change
kaysa sa ibang lider sa pagpupulong ng UN.
Tumitindi ang presyur kay Scott Morrison
para abutin ang target na serong emisyon sa 2050.
Aabutin mo ba ang target ng Australia na serong emisyon sa 2050?
SETYEMBRE, 2020
Ang plano'y abutin 'yan sa kalahati ng siglong ito.
Gaya ng plano, ang target ay net-sero.
Gusto sana nating maisakatuparan sa 2050, gaya ng sabi ko.
Mas maagang mangyayari kung may malaking teknolohikal na pagbabago.
Pero kung walang teknolohikal na pagbabago,
nasa papel lang 'yan.
Mukhang wala lang pakialam ang gobyernong ito.
Di ko maintindihan, dahil do'n ako humuhugot ng motibasyon,
sa pag-iisip sa hinaharap.
Maraming taon akong nagtrabaho sa serbisyong publiko.
Maraming sakripisyo, pero hindi ka naman yayaman.
Kaya medyo ito na ang propesyon ko at tungkol ito sa kabutihan ng nakararami.
Naging trabaho ko ang pag-aayos sa problema ng ibang tao.
...makikita 50 kilometro ang layo.
Mga 15, 20 metro ang mga apoy.
'Pag lumala, ipinapatawag ang mga bumbero,
dadating kami, at gagawing mas maigi ang mga bagay.
Tanda kong pumunta ako sa bodega isang gabi
kasama ang matandang opisyal ng istasyon.
Batang bumbero ako noon. Sabi ko, "Ano gagawin natin?"
Sabi niya, "Paano ba kumain ng elepante? Isang kagat muna.
Basta simulan mo at tingnan natin kalaunan."
Kaya ganyan na ang pag-iisip ko at 'yan ang dapat gawin sa pagbabago ng klima.
Wag lang basta maghintay sa mga nagkakailang may isyu sa klima.
Kung di nila makuha, di na talaga nila makukuha pa.
May mundo tayong ililigtas, at talagang gagawin natin.
20 hanggang 30 taon na ang pag-init ng mundo,
at basta bawasan natin ang emisyon
hanggang maging sero sa 2050, pipirmi ang pag-iinit, ayon sa mga siyentista,
at saka bababa ang lebel kalaunan.
Hindi ko makikita, pero masasaksihan ng mga apo ko. Nais kong maging ligtas sila.
Hindi ito okey!
Talagang sinusunog ng mga tao at kumpanyang ito ang kinabukasan natin.
Apektado ang lahat sa pagbabago ng klima.
Ang pinakamatinding komentong narinig ko mula sa iba ay,
"Nagbibigay ka ng pag-asa," o, "Henerasyon mo ang tagaligtas."
Sa isip ko, "Ayos. Salamat. Hindi dapat namin ito ginagawa."
Bilang mga nakababata, wala kaming karanasan sa mga ganito.
Sa eskuwela dapat kami nakapokus,
sa susunod na takda, sa krisis sa identidad,
pero heto kami, inililigtas ang mundo.
Galit ka ba sa amin?
Hindi ako galit sa mga nakatatandang henerasyon.
Galit ako sa mga may kapangyarihang nagkakalat ng kasinungalingan,
mga maling impormasyong pumipigil sa mga taong manawagan ng tama.
Galit ako sa mayayaman
at deka-dekada ng kaalaman tungkol sa paparating na krisis na ito
pero nagdesisyong walang gawin,
kundi gamitin ito para sa pansariling interes at kayamanan.
Nakikinita ko ito bilang pinakamalaking pagsubok ng henerasyon ko,
sa usapin ng pagkakaroon ng ligtas na hinaharap at kakayahang magkaroon ng anak.
Isang bagay 'yan na ikinakabagabag ko,
dahil ayokong dalhin sila sa mundong peligroso,
mundong hindi makapagbibigay ng mataas na kalidad ng kinabukasang
AGOST 2, 2002
sinuwerte akong makamit.
Dalawa, isa. Sige.
Nakamamangha ang tingin dito ng mga tao.
Kabataang ginagamit ang kapangyarihan at boses nila.
WELGA NG ESKWELA PARA SA KLIMA
-Kailan ito? -Ngayon!
-Ano gusto natin? -Pagbabago ng klima!
-Kailan natin ito gusto? -Ngayon!
-Ano gusto natin? -Pagbabago ng klima!
-Kailan natin ito gusto? -Ngayon!
Pero sumali ako dahil sa pakiramdam ng pangangailangan kaysa kagustuhan.
ISARA ITO HINDI MALINIS ANG KARBON
At tingin ko, ito ang pinakamalalang
trahedyang minalas akong maging kasangkot.
Nanay ko ang nagturo sa'kin tungkol sa bansa.
BRUCE PASCOE MANUNULAT/MALLACOOTA
Kami ay Aboriginal dahil sa ganito, ganyan.
Sa ganito, ganyang pamilya.
Halatang karamihan sa genes ko ay mula sa Cornwall.
At nakarating na ako sa Cornwall, at walang naramdaman ang puso ko.
Bumalik ako sa Australia,
at nalaman kong dito ako nabibilang.
Laging akong nagsusulat. 33 aklat na ang naisulat ko tungkol sa bansa.
Ang Mundo ang ina ng lahat ng Katutubo.
Tinatrato namin ang Mundo na parang ina. Iyan ang batas namin.
At kung nirerespeto natin ang Mundo sa ganyang lebel,
hindi namin ito sisirain nang kasinglala ng pagkakasira nito sa ngayon.
Sa tingin ko, 250 taon na nating binubuo ito papunta rito.
Hindi nirerespeto ng mga European ang mga Katutubo.
Nang dumating dito ang unang Europeans, nakakita ng bukas at magiliw na lupain.
Napakaganda.
Sabi nila, mukhang parke ng mga maginoo.
At parke nga ito ng mga maginoo
dahil ang mga tao rito ay mga mababait na lalaki at babae.
Pero itinigil ng Europeans ang gano'ng gawi.
Napamahalaan ng mga katutubong Australyano ang lupaing ito ng mga 40,000 taon.
At naging maingat ang ayos sa lahat.
At saka dumating ang mga European.
Hinugot namin ang sulo mula sa kamay ng mga Katutubo,
at napakalaki ang naging pagbabago ng lupain.
Ngayon, kinakaharap natin ang epekto ng malalaking sunog mula sa gubat
na nagreresulta sa pagbabago ng klima. Dapat kilalanin
na ang lupaing ito'ay talagang nagbago na.
At baka di na epektibo ang mga dating gawi sa kasalukuyang lagay ng mga bagay.
Kailangan nating matutunan muli ang pangangasiwa sa lupaing ito
sa napakalaking eskala.
Kritikal na sandali ito para sa sangkatauhan.
Tama? Di ko hahayaang ang kinabukasan ng kabataan
ay maibasura lang dahil sa kawalan ng aksiyon.
At anuman ang nasa loob ko, mananatili ito,
dahil lalaban ako hanggang sa huli.
Walang sandaling masasabing mong sapat na ang nagawa mo.
Napakahabang usapan nito.
Masasaktan at mabubugbog natin ang isa't isa.
Kailangang panindigan.
Magkakaroon ng pagkadismaya, pag-asa.
Lahat ng iyan ay mangyayari, at kailangan natin ng pasensiya.
Napakalaking argumento nito.
Pero nakita kong may mga nagawa
sa mga pagkakataong walang umaasang magagawa ito.
Kaya siyempre, kaya natin ito.
Noong 2019, 2.2 milyong acres ang nasunog sa kagubatan ng Amazon
Nasunog ang 4.4 milyong acres sa California wildfire noong 2020
Nasunog ng Black Summer sa Australia ang 59 milyong acres
Si Punong Ministrong Scott Morrison
ay tumangging makapanayam para sa dokumentaryong ito.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni Mary Antonette M. Ramos
Mapanlikhang Superbisor Maribeth Pierce