Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
HANGO SA MGA TUNAY NA PANGYAYARI
Noong Diyembre 1983, naibalik ang demokrasya sa Argentina
matapos ang pitong taong diktadura ng militar.
Iniutos ni Alfonsin na litisin ang mga dating kumander
sa mga krimen laban sa sangkatauhan.
Para sa mga kumander, nanalo sila giyera laban sa pagpapabagsak,
sa pagtanggap lang na litisin sila sa korte ng militar.
Pitong buwan na mula nang naupo ang bagong gobyerno,
at hindi pa umuusad ang paglilitis.
May balitang kumalat na maaaring akuin ng hustisyang sibil ang pagliliti s
Kung mangyayari iyon,
aakuin ng Federal Court of Appeals ang paglilitis.
Ang responsibilidad ng pag-aakusa ay panghahawakan ni piskal Julio Strassera.
-Ano? -Dumating siya at nagkulong sa kuwarto.
-Naka-lock ang pinto? -Oo.
Kararating niya lang.
Halika.
Sige, magsalita ka.
Sinundo niya siya kila Bettina.
Nagpunta sila sa isang bar at nanatili do'n sandali.
-Ano'ng bar? -Plus Ultra. Sa Libertad at Arenales St.
Tapos?
Umalis na ako.
-Bakit ka umalis? -Oo, nando'n ako nang isang oras.
-'Di ko gusto ang lalaking 'yon. -Ako rin.
Ano'ng binabalak niyo? Ano'ng pinagbubulungan niyo?
-Wala. -Wala.
Nag-aalala kami kay Vero.
Bakit?
Kakaiba ang bago niyang kasintahan.
-Kakaiba? Paano mo nasabing kakaiba? -Oo.
Bakit mo nasabi 'yan?
Hinala ko isa siyang tiktik.
Baka kumukuha sila ng impormasiyon sa akin gamit siya.
Tiktik?
Ibig sabihin espiya, Mama.
Alam ko kung ano ang tiktik, anak.
Javi, matulog ka na.
Sige na.
-Magpalit ka ng pantulog. -Okey.
Huwag kang matulog nang nakapantalon!
Hinihintay ko ang paliwanag mo.
Nagkakilala sila sa Plus Ultra. Wala bang ibig sabihin sa 'yo 'yon?
Wala.
Sa kanto iyon ng Secretariat of Intelligence.
Nagbibiro ka ba?
Sinusundan mo ba ang anak nating babae?
-Hindi. -Julio.
-Pinapamanmanan mo ba siya? -Nakilala siya ni Javier sa kalye.
Julio! Pinapasundan mo ang anak natin sa anak natin?
Sinabi ko sa 'yong hindi.
Baliw ka na.
Alam nating pinsan siya no'ng babae sa eskuwela.
-Apo ng isang piloto. -Sibilyan.
-Sibilyang piloto! -Sa LADE. LADE.
Isa silang militar.
Nagboluntaryo sila sa giyera. Ang lolo at tatay niya!
Alam mo bang nagpapalaki ka ng isang baliw?
-Ano? -Bakit ka naka-makeup?
Kasi gusto ko, at kaya ko.
Demokrasya tayo, tama?
Bawal 'yan sa eskuwela namin.
Paano mo nalaman? Hindi ka naman naka-makeup sa eskuwela.
-Kahit pa. -Huwag, huwag!
-Tumigil ka! -Sige na, Javier, gaganda ka!
-Tanga! -Tara na.
Tama na, tumigil ka na.
Dito ako dadaan.
-Pahinging isa, Papa? -Sige.
-Gusto mong mag-lunch? -'DI ako puwede ngayon.
Wala akong sinabi kung kailan.
Akala ko gusto mo ngayon.
-Kung kailan ka puwede. -Sige.
Kung kailan ka puwede.
-Sige, mamayang gabi na lang. -Okey. Paalam.
Magandang umaga. Tumawas si Bruzzo.
Sir, tumawag si G. Bruzzo. Sabi niya importante.
Narinig kita. At kung ayaw ko siyang kausapin?
-Kaya mo 'yon? -Siyempre kaya ko.
-Ano'ng gagawin kapag tumawag siya ulit? -Babaan mo.
-Hindi ko kaya, sir. -Oo, kaya mo.
Kaya mo at kailangan mo. Utos 'yan.
Babaan mo si Bruzzo.
-Tandaan mo, sa akin ka nagtatrabaho. -Hindi, sir, regular akong empleyado.
'DI mo ako matatanggal.
Susana.
Pakiusap.
Babaan mo si Bruzzo.
Salamat.
-Sir. -Huwag mong sirain ang sandaling ito.
-Bruzzo. -Ano?
Parating na siya.
-Kinaiinisan mo ako, hindi ba? -Kung oo, hindi kita sasabihan.
Tama ka.
Makinig ka.
Wala ako rito, umalis. Sabihin mo nag-lunch kasama ang anak ko.
-Ako nang bahala. -Salamat.
IKA-4 NG HULYO, "HINDI NA MULI" CONADEP SPECIAL BROADCAST
Masasaksihan niyo ang report.
ng National Comission on the Disapperance of Persons
Sugat na malamang ay ipapakita sa mga testimonya...
Gaano pa katagal? Wala nang limang segundo. Makinig kayo.
Ang mapapanood niyo
ay ang isang panig ng drama at karahasan sa Argentina.
Ayan na siya.
Ang kabilang panig, ang aspetong
nagsimula no'ng ang pagpapabagsak at takot
ay dumating sa Argentina,
ANTONIO TROCCOLI - KALIHIM NG PAMBANSANG SEGURIDAD
na suportado ng malalayong lugar...
Bakit hindi si Massera ang pinagsalita nila?
-Tapos na ito. Tama na. -Huwag!
Javi, buksan mo, pakiusap?
Ang paraan ng pagpapabagsak...
-Anong sinasabi niya? -Ano pang inaasahan mo?
...ay mahirap na sitwasyon para sa ating bansa.
Ako na.
Ang pinahinang lipunang walang...
Ano'ng sinasabi niya? Proklamasyon ito ng diktadurya.
at kaalamang politikal...
Babalik ako!
Ang dapat na ipaliwanag niya ay ang tungkol sa mga nawawala!
Nakita niyo ang sinasabi ko?
...sa napakasamang pag-ikot ng kamatayan at takot.
Ang lipunan natin ay tinamaan at nagulat,
at humihiling na wakasan na ang atakeng pagpapabagsak...
Hindi, hindi, sinisisi mo ang mga biktima!
-Uy, kumusta? -Kumusta ka?
-Okey lang, at ikaw? -Okey rin.
Ang mga nawawala.
Ang kundisyon na nakaaapekto sa maraming Arhentino,
ay kalunos-lunos at unang sitwasyon
na sumaksak sa likod ng ating kasaysayan sa likod at ramdam ito ng buong mundo.
Maraming nakakita sa minamahal nilang...
dinakip sa kanilang mga tahanan para manatiling nawawala simula noon.
Ang anak akong si Laura Estela Carlotto,
ay dinukot kasama ang kanyang kasintahan.
Siya ay 21-taong gulang lamang.
10 linggo na siyang nagdadalang-tao.
Nabalitaan namin na sa pagdukot sa kanya, galing sa 'di-kilalang sumulat,
na siya ay nagdadalang-tao pa rin,
na nais niya ipadala sa akin at sa kanyang ama ang mensahe,
para antabayanan namin ang araw ng panganganak niya.
Sa panahong iyon, tulad ng gagawin ng isang ina,
Hinanap ko siya, nangalap ng impormasyon.
Umaasa kaming...
isang araw bigla na lang siyang uuwi.
Nag-file ako ng petisyong habeas corpus. Nag-file ako ng mga kaso...
Nandiyan si Bruzzo.
Pare,
pumasok ka, pakiusap?
Oo, sige.
Dito.
Salamat.
Maupo ka, pakiusap.
Makinig ka, Bruzzo, hindi ako makikipagtalo sa 'yo. Nirerespeto kita.
Nagpapasalamat ako sa pagkakatalaga ko,
pero may isang bagay na ayaw kong maging. Alam mo?
Alam mo kung ano'ng ayaw kong maging?
-Naiisip ko nga, Julio. -Ang maging tanga.
'Yan ba ang nasa isip mo?
Hindi ako ang tangang
ipagtatanggol ang isang bagay na hindi pinaniniwalaan ng gobyerno.
-Julio. -Ano?
Bigla na lang ba tayong nakatira sa Wonderland?
Bigla na lang makukulong ang mga diktador?
Sino'ng magpapakulong sa kanila? Si Martin Karadagian?
Tingin mo ba talagang ikukulong ng korteng militar si Videla?
Kasabway sila no'n, Bruzzo.
Paano kung ang korteng sibilyan ang hahawak ng paglilitis?
Tawag sa'kin baliw, pero 'di ako baliw.
Hindi 'yan mangyayari. Sino'ng papayag do'n? Si Tróccoli?
Pinakinggan mo ba siya kagabi? Kalokohan 'yon.
Tapos ka na?
Maupo ka, pakiusap. Maupo ka, Julio!
Naisip mo bang kung pumayag ang mga hukom sa paglilitis, hindi ka makakatanggi?
Alam ko ang tunay kong trabaho.
Isa akong tagausig.
Puwede mong sabihin ang nangyari?
Ayaw ko nang pag-usapan, Silvia.
-Itutuloy nila, tama? -Ayaw kong pag-usapan, Silvia.
Itutuloy nga nila.
'Di nila pwedeng gawin 'yon.
Oo, kaya nila.
Alam mong kung gusto ng mga hukom ng paglilitis, mangyayari 'yon.
Hindi sila papayagan ng mga 'yon.
Hindi mo alam 'yan.
Puwede bang huwag na nating pag-usapan?
-Ano'ng gusto mong pag-usapan? -Wala.
Meron akong hindi naiintindihan.
Pakiusap, huwag mong pasamain ang timpla ko.
-Hindi ko maiintindihan kung ganito ka... -Silvia.
-...kasi natatakot ka... -Pakiusap.
-...na hindi mangyayari ang bagay na ito. -Silvia.
O dahil mangyayari ito.
Minsan, pakiramdam kong takot na takot ka.
Malamang takot na takot ako.
Malamang.
-Ano'ng kinakatakot mo? -Lahat., Silvia! Lahat!
Itong isang patibong,
na gagamitin ako para sa isang negosasyon.
Sa isang bagay na mangyayari sa inyo.
At wala kang magagawa? Ulit?
Kaya mo ito, Julio.
Kaya mo.
IKA-25 NG SETYEMBRE, 1984.
KONSEHO NG HUKBONG SANDATAHAN
-Ipasa mo na. -Oo, sir.
Salamat, mga ginoo.
KONSEJO NG HUKBONG SANDATAHAN
Galing sa Konseho ng Hukbong Sandatahan ang batas na ito.
"Ipinapaalam ng Konsehong ito na ayon sa imbestigasyon,
"ang mga pasya, direktiba, kautusan at hakbang ng militar
"na inilathala para labanan ang hindi makabayang pagpapabagsak sa gobyerno,
"sa nasusulat at anyo, ay hindi puwedeng tutulan."
-'Di pwedeng tutulan. -Tulad ng narinig niyo.
Ituloy ang pagbabasa.
"Ang kalabisan ay ginawa ng mga nasa nakabababang posisyon.
"Dapat imbestigahan ng korte ang mga pagkakasala ng diumanong mga biktima..."
Pagkakasala ng mga biktima?
KORTE NG APELA
Itutuloy ba natin ang paglilitis?
Pasensiya na, pero dapat tayong maging maingat, isipin natin ang mga makakasama,
at kung masisiguro nating susunod ang paglilitis sa patakaran.
Tingin mo puwede nating iwan na lang ito? Sinisisi nila ang mga biktima.
'Wag tayong magbulag-bulagan.
Kung hindi tayo magbubulag-bulagan, hindi mangyayari ang paglilitis na ito.
Ibigay natin sa kanila ang hindi nila naibigay sa mga biktima nila.
Isang patas na paglilitis.
-At ang ebidensiya? -Hawak ng tagausig.
At kung hindi nila makuha?
Kung hindi,
magiging abswelto na.
Sabihan ba natin ang tagausig?
Ipaalam mo sa kanya.
-Paumanhin, sir. -Sige.
-Kararating lang nito. -Sige.
Patingin.
Salamat.
-Hi. -Hello.
-Papa. -Ano'ng balita?
May nangyari ba?
-Oo. -Ano?
Abala si G. Strassera.
Tuloy ang paglilitis.
Ipakukulong mo si Videla.
Susubukan ko.
At si Massera.
Lahat ng responsable.
Hindi ba 'yon delikado?
Siguro medyo delikado.
Puwede ka nilang patayin.
'Di ka pwedeng humindi?
Hindi.
IPINAGBIBIGAY ALAM NITO
NA ANG PISKALYA AY NAABISUHAN...
DR. ALBERTO MUCHNIK ABOGADO
G. Tagausig.
Kawawang Schubert.
Uy.
-Kumusta ka? -Okey lang, itatago ko na ang detalye.
Talagang niloko ka nila, pare.
Akala ko tinalaga ka diyan para maglinis ng sayawan,
ngayon sasayaw ka na rin.
Ano'ng nakakatawa? Seryoso ito. Talagang seryoso.
-Hindi ko kaya ito. Isipin mo. -Magsisimula ka rin naman.
Pero ngayon? Sa mga sandaling ito?
Alam ng lahat na nakipagkasundo sila sa militar.
-Nakinig ka ba kay Tróccoli? -Oo, si Tróccoli.
Tama ka.
Sang-ayon ako sa 'yo, totoo.
50 taon ko nang sinasabi sa 'yo na magiging magulo ang lahat dito.
Babaguhin daw ng bagong gobyerno ang mga bagay,
tapos magtatalaga sa posisyon ng parehas na mga gago.
Gano'n...
May sasabihin ako. Makinig ka.
Puwedeng may maging aberya.
May malilito, okey?
At may puwang, manipis lang.
Isang biyak. Gano'n.
Madaling bumukas at sumara.
Kapag bumukas, kailangan nakabantay ka, at tapos, oo...
May magagawa ka na.
Ang mga bagay na hindi natin nagagawa sa panahon ng diktadurya, Julio.
Ganoon ginagawa ang mahahalagang bagay.
Ginagamitan ng katalinuhan, katapangan, talas ng isip, para makapasok ka roon.
Kasaysayan ang tinutukoy mo.
Oo.
Ang kasaysayan...
-ay hindi gawa ng taong tulad ko. -Hindi?
Halata naman.
Pero kahit na, ikaw ang magiging tagausig
sa pinakaimportanteng paglilitis sa kasaysayan ng Argentina.
Manindigan ka.
Julio, Julio, Julio!
Gusto kong tumatawa ka.
Halika.
Pakisagot naman ang telepono!
Diyos ko, natataranta ako! Javi, puwede mong sagutin?
-Hello? -Julio Strassera? Ikaw ba 'yan?
Oo, sino ito?
Ikaw ba ang ama ni Javier at Veronica?
-Sino ito? -Ang taong papatay sa 'yo.
-Alam mo ba? -Ano?
Uunahin namin ang anak mong lalaki.
Pero itatago muna namin ang babae, kasi maganda siya.
-Gago, mamatay ka na. -Para pagkatuwaan namin.
-Bakit hindi mo sabihin sa harapan ko? -Mag-ingat ka, gago.
Huwag kang makikialam. Magsisi ka.
Okey, tatandaan ko 'yan. Salamat.
-Sino 'yon? -Kaibigan.
Papa?
-Silvia! -Sino 'yon?
Simula ngayon, ikaw at ako lang ang sasagot sa telepono, okey?
Ang lalaking nananakot ulit?
Maghapon 'yang tumatawag. Sawa na ako.
Mukhang wala siyang ibang gagawin.
Sandali.
Ano?
Hindi ko alam.
-Mag-subway tayo. -Okey.
Paalam. Mag-ingat ka.
-Papa. -Bakit?
Ingatan mo ang sarili mo.
G. Strassera, pasensiya sa abala.
Tinalaga ako bilang pinuno ng seguridad niyo.
'Di ko kailangan ng seguridad.
Napag-alaman kong tinatakot kayo ng pamilya mo.
Hindi ko kailangan ng seguridad.
Naiintindihan ko. Hindi mahalaga ang mga pananakot.
Ang gusto manakit, 'di na nagbiibgay ng babala.
-Kaya iyon... -Makinig ka, pare,
Hindi ko kailangan ng serbisyo o mga pulis sa tabi ko o pamilya ko.
Paumanhin, pumunta ako sa bahay niyo para tingnan ang asawa't anak mong babae.
Nakaatas din sa akin ang seguridad nila.
-Pangalan mo? -Antz, sir.
-Pangalan mo, Officer. -Antz, sir.
Ang apelyido mo ay Ants?
Oo, apelyido ko. May Z.
-Ito si Romero. -Kinagagalak kong makilala kayo, sir.
Pasensiya na, Antz.
Nakilala mo ang anak kong babae.
Babalaan kita.
-Malihim ang anak kong babae. -Alam ko, sir.
-Ang alin? -Ang kaligtasan ng pamilya niyo.
Paano ko sasabihin?
-Kinailangan naming magtanong-tanong. -Ano'ng nalaman niyo?
Wala kayong dapat na ipag-alala, sir.
-Wala? -Ano...
-Walang banta sa kaligtasan niyo. -Pakisabi mo ang nalalaman mo. Ilabas mo.
Kasal na si G. Padilla.
-Alam ba ng anak ko? -Sa tingin namin hindi.
Siguradong 'di niya alam.
Hindi rin alam ni Gng. Padilla.
Aalis na ako.
Kumusta, Bruzzo?
Salamat sa pagbisita,
pero magsisimula na ang pinakamahalagang paglilitis mula no'ng sa Nürnberg,
kaya huwag tayong magsayang ng oras.
Narito ako para tumulong.
Oo, nakuha ko, si Atom Ant. Salamat.
Hindi ang seguridad.
Kapag may kailangan akong ibang tulong, tatawagan kita.
Huwag matigas ang ulo mo.
-'Di mo ito kaya mag-isa. -'Di ako mag-isa. Kasama ang grupo ko.
Makakabuo ako ng grupo, tama?
Oo, pero hindi 'yon madali.
Maraming hindi sang-ayon sa korte ang sa ating...
Una sa lahat, walang "atin."
Ako, gagawin ko ito. Pangalawa, may mga kasama na ako.
-Kaya... -Wala nang oras.
Hindi mo ito kaya mag-isa. Sa Mag-isa, kasama rin ang kaibigan mo sa teatro.
Mas maraming karanasan sa korte ang kaibigan ko kesa sa ating dalawa.
30 taon na siyang abogado.
Bruzzo, kaya ko ito, at gagawin ko sa paraan ko.
Hindi ka aabot.
Makinig ka sa akin.
-May ipapadala ang attorney general. -Huwag!
Gagawin ko kasama ang mga tao ko.
Tatawagan ko si Telechea, Salvador at Sturla.
Ayaw daw ni Sturla?
Oo, tumanggi siya. Ayaw niyang mapasama rito.
Masyado na siyang matanda para rito.
-Matanda? Ilang taon na siya? -78 na siya.
-Agad? -Matanda na siya.
-Telechea? -Ayaw rin.
Bakit daw?
Tumawa siya.
"Gusto ni Strassera na ipakulong ang militar?
"Bakit 'di niya rin kalabanin sa Duran sa boksing?"
Nakakatawa si Telechea. Gago.
-Ayaw ni Telechea ng gulo. -Hindi.
-Si Salvador? -Hindi ko tinawagan.
Pumirma siya sa petisyon laban sa paglilitis.
-Seryoso? Isang pasista! -Unti-unti siyang naging gano'n. Klasiko.
-Carrizo? -Hindi.
-Kandidato siya ni Manrique. -Hindi.
Naaalala mo?
-Girardi? -Hindi.
Hindi, pasista siya. Nasa militar school ang mga anak niya.
-Talaga? -Oo.
Hindi ko alam.
Bruni?
Sobrang pasista.
Héctor Alcides?
Ano? Namatay siya no'ng nakaraang taon.
Kaya pala! Hindi ko alam. Kawawa naman.
Inatake sa puso.
Hihindi rin siya. Sobrang pasista rin.
-Teka. -Ano?
-Hindi, isang pasista. -Sino?
Hindi, isa ring pasista.
Puta! Wala na.
IKA-25 NG OKTUBRE, 1984 PAUNANG PAGDINIG
Nagpakita na ang baliw na Strassera.
-Pambansang tagausig. -Kumusta, Baile?
Heto, nagtatrabaho.
Katulad mo, siguro.
Sabihin na nating iba't-ibang uri ang pagtatrabaho.
Kung tungkol sa kliyente ko,
Tinalaga ako ng korte bilang pampublikong abogado.
Mukhang hindi mo alintana. May magsasabi ring matagumpay ka.
Inaalala ko ba? Hindi. Hindi talaga.
Ang ikinagugulat ko ay ang pagtatanggol mo sa mga gerilya.
Hindi na ako nagtatanggol.
-Tagausig na ako. Nang-aakusa ako. -Magandang umaga, Basile.
Ang akusahan ang mga nagtatanggol sa bayan natin laban sa mga gerilya.
-Paalam. -Maupo ka na.
Hindi ito magtatagal.
5:00, impunto.
Magandang umaga.
Tumayo ang lahat.
Dahil dito, inihahayag kong ang paunang pagdinig sa kasong 13/84 ay bukas na,
upang usigin ang sumusunod na mga opisyal ng Hukbong Sandatahan.
Tenyente Heneral Jorge Ragael Videla...
Paumanhin, iho.
-Sino ka? -Luis Moreno Ocampo.
-El Mono Campo? -Luis Moreno Ocampo.
-Maglilingkod ako sa inyo. -Walang nagsabi sa akin.
Ako ang kinatawan ng tagausig.
-Ano? -Ako ang kinatawan mo, sir.
Papasukin ang mga nasasakdal.
Magandang umaga.
Pakisabi ang iyong pangalan.
Jorge Rafael Videla, at idadagdag ko,
Tenyente Heneral ng Hukbo ng Argentina.
Your Honor,
nang may buong paggalang,
Hindi ko kinikilala ang pagkalehitimo ng korteng ito.
Muling pinagtitibay ng depensa ang mga diumanong krimen ay saklaw ng militar,
at kaya, nararapat itong husgahan ng korte ng militar.
Nagkaroon na ng pagkakataon ang korteng militar.
Alam mong may awtoridad ang korteng ito na suriin at husgahan ang mga krimeng ito.
Sabihin mo ang iyong buong pangalan.
Orlando Ramon Agosti. Hindi ko kinikilala ang pagkalehitimo ng korteng ito.
-Pakisabi ang buong pangalan. -Roberto Eduardo Viola,
at hindi ko kinikilala ang pagkalehitimo ng korteng ito.
Omar Domingo Rubens Graffigna.
Hindi ko kinikilala...
-Jorge Isaac Anaya. -Basilio Arturo Lami Dozo.
-Admiral Armando Lambruschini. -Leopodo Fortunato Galtieri.
Admiral Emilio Eduardo Massera.
Hindi ko kinikilala ang pagkalehitimo ng korteng ito.
Balitaan mo ako.
Maliit lang pala si Videla. Isang duwende.
Sa sombrero at bota, mas matangkad siya tingnan.
-Sino ang lalaking ito? -Ang inaasahan nating tulong.
Sabihin mo, Luis Maria Campos.
Paano mo kami tutulungan? Ilang paglilitis na ang napuntahan mo?
Moreno Ocampo.
Walang paglilitis.
Ilang pag-uusig?
-Wala. -Diyos ko.
Ano palang ginagawa mo?
Nagtatrabaho ako para sa attorney general. Propesor ako.
-Sumusuweldo ka, Molina Campos? -Moreno. Medyo.
Tinutulungan ka ba ng nanay mo?
Ayaw ng nanay kong magtrabaho ako para sa paglilitis na ito.
-Bakit mo pala ginagawa? -Baka kaya nga.
-Gusto niyo talagang malaman bakit ako? -Oo.
Ang pamilya ko ay militar. Ang tiyuhin ko ay koronel.
Hindi 'yan makakatulong sa 'yo.
Nagsisimba ang nanay ko linggu-linggo kasama si Videla.
Para sa kanya, tama ang ginawa ni Videla.
-Wala na akong maririnig sa 'yo. -Tara na.
Sir.
Sir!
Sir, patapusin niyo ako, pakiusap.
Isipin niyo. Kakasimula lang ng gobyernong ito.
Isang mahinang gobyerno, na binabantayang mahigpit ng militar.
-Oo. -Isang delikado,
pero tamang desisyon ang pagdala sa kanila sa korte.
Kaya sa tingin ko mainam dito ang mga batang abogado,
kesa sa mga abogadong nakatuon sa karapatang pantao,
na maaaring ituring na mga komunista.
Pero hindi lang ng militar, pero pati ng mga gitnang uri,
na dapat nating kumbinsihin nang makuha ng paglilitis na ito ang pagkalehitimo,
isaalang-alang ang nakagawian ng middle class
para bigyang-katwiran ang kudeta.
Ang Trojan Horse.
Nakuha niyo?
May limang buwan tayo para magpasa ng hindi mapapabulaanang ebidensiya
laban sa siyam na kumander.
Sa homicides, labag sa batas na pagkait ng kalayaan,
pagpapahirap at malalang pandarambong.
-Kailangan natin agad ng grupo. -Mismo, Molina Campos.
Moreno Ocampo.
Hindi natin mapagkakatiwalaan ang mga pulis.
May 90% tauhan ng hudikatura ang ayaw madamay sa paglilitis.
Mukhang 99%
-Kailangan nating maghanap sa ibang lugar. -Saan? Sa Eskuwela?
Hindi mismo, pero malapit.
Sa opisina ng pangkalahatang abogado may mga bata tayong mahihikayat.
-Bata? -Oo. Sa bawat korte.
Kailangan natin ng mas batang taong wala pa masyadong karanasan.
Mas kaunti pa sa 'yo?
-Kung hindi gagawin ng mga bihasa na... -Tatawagin natin ang mga bagito.
Okey.
Nagugustuhan na kita, Moreno Ocampo.
-Tumama ba ako? -Oo.
Buong pangalan?
-Lucas Palacios. -Judith Konig.
Federico Corrales.
Trabaho?
Tungkuling administratibo sa opisina ng pangkalahatang abogado.
-Propesyon? -Abogado ako.
Kasalukuyan akong walang trabaho.
-Ano'ng ginagawa mo bago ito? -Isa akong militar.
-Ano'ng sangay? -Hukbong-Dagat.
Sa ESMA, School of Mechanics.
Naku naman, Fede.
-Nagbibiro ka. -Sa opisina ng pangkalahatang abogado ako.
Sino'ng binoto mo no'ng huling eleksiyon?
Sasabihin ko bang si Alfonsin? O ang katotohanan?
Hindi ako bumoto.
-Hindi? bakit? -17 lang ako no'n.
Ano'ng iniisip mo kay Balbin?
Wala akong iniisip. Isa siyang importanteng politiko.
Pananaw sa politika, Eduardo?
Ngayon? Wala. Zero.
-Ano'ng iniisip mo kay Peron? -Isa siyang importanteng politiko.
Kay Winston Churchhill?
-Ano? -Napoleon Bonaparte?
Diyos ko?
Kailangan ko bang sumagot?
Magbigay ng pangalan ng limang miyembro ng kasalukuyang gabinete.
Sige. Si... Grispun.
-Grinspun. -Siya nga.
-Sino'ng binoto mo? -Peronismo.
-Bakit? -Peronista ako.
Halata naman. Bakit?
'Yon lang ang kilusang nakatagal sa lahat ng diktadurya mula 1955,
at laging lalaban para sa hustisyang panlipunan.
Okey. Salamat.
-Salamat. -Tinanong mo.
Pero hindi mo para ulitin ang kalokohang sinasabi mo sa bahay.
Huwag kang agresibo, Papa.
Pinilit mo ako, Maco.
Bakit mo gustong magtrabaho sa amin?
May tiyuhin akong dinukot nang anim na buwan at halos mamatay na.
Nagtatrabaho ako sa tanggapan ng korte 14.
Walang may pakialam doon kung ano'ng gagawin mo.
Ako meron.
May dalawa akong anak, binabayarang bahay, at narinig kong may pa-overtime kayo.
Mamanahin namin ang bansang ito, at 'di na ito pwedeng mangyari muli.
May pa-overtime kayo, tama?
Gusto mo ba ako rito o hindi? Masaya naman ako ngayon.
-Ayaw kong makisalamuha sa anti-Peronista. -Welcome, Maco.
Ipinagmamalaki ka ng tatay mo.
Ako si Luis Moreno Ocampo, ang Kinatawan ng tagausig.
Kinatawan ng tagausig? Meron ba no'n?
Pangalanan mo ang apat na panauhin sa Badia show no'ng nakaraang linggo.
-Oo, tumugtog si Los Abuelos. -Los Abuelos?
Los Abuelos de la Nada. Ang galing niya.
-Hindi mo siya kilala? -Hindi.
Kantahin mo ang kanta niya.
-Ngayon? -Oo.
PEBRERO
Okey, unang problema. Oras.
Isasagawa natin ang pinakaimportanteng paglilitis sa ating kasaysayan
na oras na mas maiksi pa sa paghusga sa magnanakaw ng manok.
Nandito na tao.
Lahat dapat maging handa sa araw na ito.
PEBRERO 1985
'Yon lang ang mga araw natin.
Ano'ng dapat gawin?
Tulad ng mga bilanggo.
Okey. Pangalawang problema.
Kailangang mapatunayang sistematiko ang plano mo.
'Yon ay, alam nila ang mga nangyayari, at paano ito nangyayari.
At nasa buong bansa ito,
sa gitna ng administrayon ng lahat ng mga kumander.
Sila ang responsable.
Hindi tayo makikipagtulungan sa mga pulis, kasi kasabwat din sila.
Isa pang problema.
Ayaw mamahagi ng korte ng impormasyon. Kung gawin man nila, huli na.
-Huwag niyong kalimutan... -Kulang sa magnanakaw.
-Oo, komedyante. -Maging organisado tayo.
Una, tukuyin natin ang mga sikretong piitan sa mapa.
-La Perla sa Cordoba. -Ano pa?
-Ang ESMA. -Oo, ang ESMA.
-Ang ESMA, Hukbong-Dagat. -Ano pa?
-El VEsubio. -Ano pa?
-Campo de Mayo. -Ano'ng tingin mo?
-Gaano kahaba pa meron kayo? -Apat na buwan at dalawang linggo.
Lokohan ba 'yan?
Imposible 'yan. Umatras na kayo.
Hindi pupuwede.
Ano pang naiisip mo?
Kausapin mo si Maria Eugenia.
Siya naghahaak ng archive ng Komisyon. Alam niya ang kalakaran doon.
Tutulungan ka niya.
Sabi ng piskalya na suriin ang lahat ng kaso.
-Lahat? Alam mo ba kung ilan lahat? -Hindi.
-Mamili kayo. -Dalahin mo ang lahat.
Nakapamili na muna ba kayo?
Watts, Meijide, Dalego, Avellaneda, Valenzi...
Babasahin naming lahat.
Lahat 'yon?
-Katulong ni piskal Strassera? -Oo.
Ibibigay namin ang lahat ng impormasyong kailangan niyo.
MGA MADRE NG PLAZA DE MAYO
Sana'y mas mabuti ang piskalya kesa noong diktadurya.
Pero no'ng diktadurya, hindi niya ginawa...
Ang kahit ano. Wala.
"Mama, sabihin mong tumakas si Papa, pakiusap," sabi niya.
"'Yon ang huling beses na narinig ko ang boses niya.
"Tapos kinuha na nila siya."
DISYEMBRE
Ang responsibilidad ng pag-uutos ay nakasalalay sa mga Juntas.
Sila ang namamahala, malinaw ang bagay na 'yon.
-Pero 'yon ang pinakamahirap patunayan. -Bakit mahirap?
Ang mga pagdukot, pagpapahirap at pagpatay ay napatunayan o mapatutunayan.
Paano natin patutunayang alam nila?
-Hindi puwedeng hindi nila alam. -Sasabihin nilang hindi nila alam.
"'Yon ay kalabisang gawa ng mga tauhan namin.
"Hindi ko sila puwedeng bantayan isa-isa sa gitna ng giyera."
-Oo, pero 30,000 kalabisan? -Oo, tama siya.
Puwede nilang sabihing, "Wala akong pinatay. Wala akong pinahirapan."
-"Di ko ipinag-utos ang mga pagkawala." -"Di makagamit ng stun gun."
Kailangan natin ng mga saksing nakita sila sa mga piitan.
Paano kung walang nakakita? Parte 'yon ng plano, okey?
Ang hindi masangkot sa mga pagpatay at pagkawala.
-Maaaring may nakakita sa kanila. -Wala.
Pagtuunan natin ang plano.
Patunayang ginawa nila ito sa buong bansa.
Nangdudukot sila ng mga tao kahit saan.
Nilalagay sa mga sikretong piitan.
Pinapahirapan sa gitna ng interogasyon.
Nawawala ang mga tao sa buong bansa.
Kung mapapatunayan natin iyon, mapapatunayan nating nagkaroon ng ugnayan.
-'Yon ang kailangan natin. -Kaya,
kunin natin ang mga kaso, iayos ito
sa sangay, taon, piitan...
-At rehiyon. -Rehiyon?
-Maglalakbay kami? -Oo.
Saan mo gusto pumunta?
Salamat.
-Hinihintay nila tayo. -Nakita mo ang bundok?
Sabi ko na. Puno ang lungsod ng mga pasista.
Kilala mo ang lalaking ito?
-Dalawang block pa doon. -Doon. Tara.
Sigurado ka?
Pupunta ako rito. Magkita tayo mamaya.
Hi.
Hi, paumanhin. Magandang umaga.
Hinahanap ko si Juan Pablo Noriega...
Wala rito.
Okey, salamat.
Tanungin mo 'yong lalaki.
Paumanhin, sir?
Hindi tayo puwede magtrabaho rito.
-Pasista, sinabi ko na sa inyo. -Ano'ng gagawin namin?
Tipunin niyo ang lahat, pupunta tayo sa ibang lugar.
Ano'ng gagawin natin?
Hawakan mo ito.
BINISITA NG MGA TAGAUSIG ANG PROBINSIYA
Maaaring mahalaga ito, kasi makapagdadala sila...
ng mga bagay na makakapagdala ng marami pang kaso.
Ang mga taong ito ay galing sa piskalya.
Hiahanap namin ang mga may hawak ng impormasyon
ukol sa mga krimeng naganap sa gitna ng diktadurya
para sa paglilitis na pinamumunuan ni tagausig Strassera sa Buenos Aires.
Kahit anong impormasyon, pangalan o data...
Pulis, buksan niyo ang pinto! Buksan niyo ang pinto!
pumunta kayo sa Kagawaran ng Katarungan sa Kalye Mitre 2800, o tumawag sa 524096...
Kinuha ako ng tatlong tao sa kulungan ko. Naka-piring ako.
Hinubaran ako. Ginawa nila ang tinatawag nilang "Ang Submarino"
Ilalagay ang ulo mo sa timba ng tubig hanggang sa hindi mo na kaya.
Kakatuwa ang mga tinatanong nila.
"Ano ang komunismo?" Hindi ko alam 'yon.
Tapos, tinanong nila kung alam ko kung saan nakatira si Firmenich
o ibang pangalan pang hindi ko kilala. Doon sila nagalit.
...kadena sa bukung-bukong tapos bibigyan ka ng mga numero.
X-96.
Sa sandaling iyon, hindi na ako si Mario Valle.
-Naka-piring ako. Hinampas ako ng baril. -Binuksan ang likuran ng sasakyan...
-...gamit ang stun gun. -Nagsimula akong sumuka.
Hindi ako makainom ng tubig. May kuryente sa katawan ko.
Alam mo ba kung nakita ng mga kapitbahay niyo ang dumukot sa iyo?
Paano niyo nalamang mga taga-hukbo sila?
Hi, honey. Kumusta?
-Hinihintay kita. -Okey.
May nangyari ba?
Maupo ka, pakiusap
Sige.
-Tapos na kami ni Abel. -Nino?
Papa.
Pasensiya na, hindi ko gusto ang lalaking ito. Hindi ko alam kung alam mong...
-May asawa siya. -Oo.
Hindi ako tanga, Papa.
Matagal ko nang alam.
At hindi siya nagtatanong tungkol sa 'yo.
Tingin ko hindi niya alam ang trabaho mo.
Huwag mo akong manmanan, okey?
At huwag mong ipadala si Javier.
-Tinatakot mo siya. -Okey.
May mas importanteng bagay kang dapat isipin.
Pasensiya na.
DISYEMBRE ENERO
IKA-15. PEBRERO PAGPASA NG EBIDENSIYA
Quilmes, Avellaneda.
PEBRERO
Saan?
Sa pangatlong istante.
Isa, dalawa...
-Okey na ba ito? -Ang ESMA ay sa istanteng iyon.
May nakakita ba...
Ito ang tatlo galing sa ESMA.
-G. Tagausig. -Bakit?
Ito ang ebidensiya niyo.
May 16 tomo, 4,000 pahina, 709 na kaso at higit sa 800 na testigo.
Mahusay na trabaho. Binabati ko kayo.
-Ipasa niyo na. -Ano?
Sasama ka sa amin!
-Tara na. -Saan?
-Sa pagpasa ng mga ito! -Tara na!
Ipasang mag-isa? Hindi. Magkakasama.
Oo, sumama ka sa amin.
Ano'ng nangyayari?
Tagausig Strassera, pinuno ng kaso.
-Kinagagalak ko. -Kinagagalak rin namin.
Binabati kita, pare.
Saan mo nakita ang mga ito? Mga scout?
Mas maigi sigurong pagtuunan mo ng pansin ang bigat ng ebidensiya,
kesa sa kabataan ng pangkat ko.
Tandaan mo ang sinabi ko.
Alam ko ang sinasabi ko.
Galingan mo.
Tara na?
Lahat.
Sir!
Ayon siya.
Sir, pakiusap.
Isang tanong, sir!
Tingin niyo sapat na ang dami ng ebidensiya niyo?
Ang dami at kaledad ng mga ebidensiya ay labis-labis.
Sasabihin ko sa inyo, Nakalap namin ang mga ito sa oras.
Salamat sa mga kabataang ito at kay G. Moreno Ocamo, ang aking partner.
-Tinakot ba kayo? -Hindi ko sasagutin iyan.
Paumanhin sa inyo.
Sir, paumanhin.
Totoo bang tinakot kayo?
ANG ENGRANDENG PAGLILITIS
SINO SI STRASSERA
MGA ANAK NI STRASSERA
KANANG KAMAY NI STRASSERA
-Hi, kumusta ka? -Magandang gabi.
Pasensiya na.
-Magadang artikulo sa magazine. -Salamat.
Kabaliktaran 'yon.
-Hindi mo nagustuhan? -Hindi.
Nabasa 'yon ng mga nasa itaas.
-At masama 'yon? -Terible.
-Aalis na ba ako? -Huwag mong maisip-isip 'yan.
Mga tiyuhin mo ito.
Huwag kang maging duwag.
Uminom tayo.
-Champagne? -Sige.
Nakikilala ka ng lalaking iyon.
Isa pa.
Buti na lang at hindi ka pa nakikita ng tiyuhin mo.
-Nasa'n siya? -Hindi ko sasabihin.
Totoo ba? Talaga?
Huwag mong tingnan.
-Huwag mong tingnan! -Sinabi mong hindi 'yon laban sa kanya?
-Hindi. -Bakit?
Hindi niya iniisip na laban 'yon sa kanya.
Iniisip niyang laban 'yon sa kanya, sa pamilya natin at sa bansa.
Perla?
-Koronel! -Ikaw pala 'yan.
Kumusta? Matagal na rin!
-Ang asawa mo? -Naglalakbay.
-Ulit? -Oo.
-Saan? -Milan.
Salamat.
Tiyo.
Pasensiya na sa istorbo. Pwede kitang makausap nang sandali?
Ako si Mayor Heneral Ocampo sa 'yo.
Pasensiya na, Heneral.
-Maaari ba tayong mag-usap? -Isang tanong, Tagapayo.
Tingin mo mananalo kayo sa paglilitis?
Hindi ko alam.
Tingin mo ba ginawa ng militar ang nararapat?
-Giyera iyon, tagapayo. -Giyera ng estado laban sa lipunan?
Laban sa mga armadong grupong nananakot...
Na dapat ay nilitis para sa mga inaakala nilang krimen.
Hindi dinukot, pinahirapan, pinatay, at nawala na lang.
Okey, ano'ng nangyayari rito?
Ano'ng patakaran natin? Walang usapang politika sa pamilyang ito.
-Luis, sumama ka sa akin. -Paumanhin.
Dapat malaman ng lahat dito...
Okey ka lang, sir?
Oo. Okey lang.
Kailangan mo ng masasakyan?
Hindi.
Hindi, salamat.
IKA-26 NG ABRIL, 1985 SIMULA NG PAMPUBLIKONG PAGDINIG
Ayon sa Kagawarang Panlabasm, darating si Clyde Snow bukas.
Poprotektahan siya. Nakikiugnay ang embahada.
Okey.
-Aayos ang lahat. -Okey.
-Oo.
Makinig ka. Huwag nating ipilit.
-Unang linggo pa lang, okey? -Oo, oo.
-Oo lang ba ang sasabihin mo? -Hindi.
-Loza, sandali. -Strassera.
Sir.
-Paumanhin. -Sige, sabihin mo.
Kasama mo ba ang lalaking iyon?
Hindi.
Di siya dapat na naririto. Tingnan mo kung sino siya.
Okey.
-Ginoo, pakiusap. -Pasensiya na, paalis na ako.
Kaya? Hahayaan mo lang siya umalis?
Relaks, bata, Nasa ayos ang lahat.
-Hindi, hindi. -Hindi ko sinabing...
-Hindi, wala akong gustong palitan. -Julio.
-Sandali. Ano?
May lalaki rito.
-Mukhang espiya. -Paano mo nalaman?
Pangalawang kita ko na.
Pakisagot nga ang telepono. Limang minuto na 'yang nagri-ring.
-Pakiusap! -Pakisagot, pakiusap.
Hello?
Nang may buong respeto, sinisigurado ko sa inyong walang bomba.
Paano mo nasabi 'yan?
Halata naman. Isa 'yong pananakot sa lipunan.
Isang insulto, kagalang-galang na hukom.
Ang layunin ng kamarang ito ay magsagawa ng ligtas na pamamaraan,
para sa mga nasasakdal at testigo.
Ligtas na pamamaraan? Nagbibiro ka ba?
Kami at ang mga testigo ay anim na buwan nang tinatakot!
Ayon sa depensa ang kaligtasan ng mga nasasakdal ay hindi magagarantisa.
Kagalang-galang na hukom, isa itong pakana ng mga nasasakdal.
Halata naman.
Ang hinihiling lang namin ay iurong ang simula ng paglilitis.
Walang katiyakan.
-Hanggang maging normal ang sitwasyon. -Walang katiyakan.
Ito ang unang araw!
Hindi niyo puwedeng ipagpaliban ang unang araw!
Kung ipagpapaliban niyo ito, kung walang paglilitis, hindi na ito mangyayari!
Kailangan lang nila ng bomb threat araw-araw.
Strassera, puwedeng manahimik ka?
Itutuloy natin.
-Ano? -Oo.
Tutuloy tayo tulad ng dati.
Titiyakin ng korteng ito ang kaligtasan ng paglilitis.
Magsisimula na ang paglilitis sa araw na ito.
-Paano naman ang bomba? -Hayaan niyong sumabog.
-Alam mong ang desisyong ito... -Alam ko.
Narinig mo siya. Alam niya.
Isa pang bagay.
Di pwedeng magbalabal ang mga babae.
Mga Madre sila ng Plaza de Mayo.
Hindi puwede ang simbolo politikal. Sa kulay, uri o ideolohiya.
-Alam ng korte... -Meron pa?
Wala na, Your Honor.
-Sekretarya, ihanda ang pagdinig. -Oo, sir.
Kung nais ninyo.
Pasensiya na sa istorbo.
Hindi ko na kailangang ipaliwanag sa inyo ang kahalagahan ng paglilitis.
May baliw na pumipigil dito...
liban kung tanggalin niyo ang balabal niyo.
Alam kong mahirap ito.
Wala sa amin ang desisyon,
pero nasa inyo.
Pasensiya na.
-Pasensiya na kayo. -Sige, sige.
-Ano'ng gagawin natin? -Sundin natin.
Huwag tayong mag-aalala.
Dahil dito idinedeklara kong bukas na ang
paglilitis sa kasong 13/1984,
na ukol sa mga sumusunod na opisyal ng Hukbong-Sandatahan.
Tenyente Heneral Jorge Rafael Videla, Armiral Emilio Eduardo Massera,
Heneral ng Brigada Orlando Ramon Agosti, Tenyente Heneral Roberto...
-Okey ka lang? -Oo.
Huwag kang matakot. Wala naman talagang bomba.
-Alam ko. Alam ko. -Okey.
Tenyente Heneral Leopoldo Fortunato Galtieri,
Admiral Jorge Isaac Anaya,
Heneral ng Brigada Arturo Basilio Ignacio Lami Dozo.
Tinatawagan sa harapan si G. Italo Argentino Luder.
G. Luder, ang testimonya mo ay sasailalim sa panunumpa.
Sumusumpa ka bang magsasabi ng totoo, at buong katotohanan, at katotohanan lang?
Sumusumpa ako.
Maaari ka nang maupo.
G. Luder, sa panahong ikaw ang presidente
ng ehekutibong sangay,
ag mga kautusang ito ay inilabas. 2770, 2771...
-'Yong sinasabi kong lalaki ay naroon. -At 2772.
Ang tanong ay ang sumusunod.
Ano'ng pinanggalingan ng mga kautusang ito?
No'ng Pebrero, 1975...
...para sa pakikialam ng Militar ng Argentina
sa paglaban sa pagpapabagsak.
Pinalawak ko ang pakikialam ng Hukbong-Sandatahan sa buong bansa.
Dapat nating tandaan na ang utos ng paglipol ay inilabas
sa gitna ng demokratikong gobyerno ni Maria Estela Martinez de Peron,
na humuhingi ng tulong sa Hukbong-Sandatahan,
dahilan sa tayo ay nasa bingit ng digmaang sibil.
-Tama, sir? -Wala akong sinabing "digmaang sibil."
Ano sa tingin mo ang depinisyon nito?
Wala akong binanggit na digman.
Pero malinaw na may kalabang inilalagay sa alanganin ang pambansang seguridad.
-Tama? Kakasabi niyo lang, G. Luder. -Oo, totoo 'yon.
Hayaan nating ipaliwanag ng testigo ang pagkakaintindi niya
sa salitang importante sa depensa, "nililipol."
Ibig bang sabihin nito ay pagkalap ng impormasyon ano man ang kapalit?
Pagpapahirap, pagdukot,
at pagkawala ng mga indibidwal?
Dapat kang sumagot.
Hindi nito ibig sabihin na pisikal na paglipol.
Ang mga kautusan ay 'di nangangahulugang gumawa ng taliwas sa batas.
Sumang-ayon ang testigong may kalaban at nararapat itong lipolin.
Ang imaheng ito ang magpapakita sa atin ng bungong may butas sa bandang harapan,
kung saan makikita niyo ang bilog na butas na nagsasabing
gawa ito ng isang balang tumagos sa harap nito.
Ang pahinang ito ay nagpapakita ng larawan ng bungong may butas sa harapan.
Isang bilog na butas na nagsasabing pumasok ang bala sa ulo.
At ayon sa laki at hugis nito, kahit na sa lapag ang mga buto,
malalaman nating ang taong ito ay pinatay nang ilang metro ang distansya.
PAGLILITIS NG MGA BANYAGANG TESTIGONG JUNTAS
Sa mga banyagang pinadala, binanggit ni Antoine Sanguinetti
na, sa gitna ng pagbisita niya sa bansa noong 1978,
IKA-25 NG ABRIL
nakatanggap siya ng maraming reklamo ng mga pamilyang...
at mga internasyonal na organisasyon ukol sa diumanong mga pagkawala?
Luis.
IKA-26 NG ABRIL
Ang mga reklamong ipinakita ng UN at Amnesty International.
...kahit ng mga organisasyon ng Karapatang Pangtao, OAS o ng United Nations,
laban sa gobyerno...
Kagalang-galang na hukom, ang mga tagausig
ay maraming natanggap na sumbong at reklamo,
na malinaw na ebidensiyang ang testigo ay nagkasala ng pagsisinungaling sa korte.
G. Strassera, hintayin mo ang pagkakataon mo, pakiusap.
Ipagpatuloy mo, Bise Admiral.
Wala akong alam sa nabanggit ninyo.
Tulad ng sabi ko,
ang mga ito ay karaniwang tanong tungkol sa politikal na sitwasyon ng Argentina.
Kaya?
Ano?
-Ano'ng lagay natin? -Tingin ko maayos tayo.
Ano'ng mga duda mo?
Wala akong sinabi. Sabi ko maayos tayo.
Ano'ng iniisip mo?
-Wala. -Walang maganda, 'yon siguro.
Ano'ng gusto mong sabihin ko, Julio?
-Ba't 'di maayos ang ginagawa natin? -'Di ko sinabi 'yon.
Pero iniisip mo.
-Maayos ang ginagawa natin. -Pero?
Nakausap ko ang nanay ko.
-Ano'ng sabi niya? -Wala.
-Wala. Gano'ng pa rin. -Ano ang gano'n pa rin?
Gano'n pa rin, Julio.
Tingin niya ang mga banyagang eksperto ay parang mga nagpapabagsak din.
-Ang kampanya laban sa Argentina. -Luis.
Hindi natin puwedeng gawing parametro ang nanay mo.
Nagsisimba siya kasama si Videla.
-Hindi natin siya makukumbinsi. -Hindi, tama.
Kung ang misyon natin ay kumbinsihin siya. Hindi tayo magtatagumpay.
-Hindi. -Tingin ko kaya natin?
Hindi natin kaya.
Hindi natin kukumbinsihin ang mga taong tulad ng nanay mo
-Hindi. -Okey, Julio. Okey. Tama ka.
Matigas ang ulo mo. Ayaw kong makipag-talo sa 'yo.
-Julio. -Ano?
-Kailangan kita? -Para saan?
Para sa testimonya bukas.
-Ngayon? -Oo.
Okey.
Puwedeng maghintay sa kuwarto
IKA-29, ABRIL
-Puwede ko ba siyang isama? -Hindi. Testigo lang.
-Kailangan nando'n ka hanggang deposisyon. -Mag-isa?
Wala kang kakausapin.
Kaya mag-isa?
Bilin ng korteng wala kang dapat makita.
-Dito. -Tatakpan mo rin ba ang mukha ko?
Para sa kaligtasan mo.
Sige, salamat. Isang buwan na akong nakakatanggap ng pananakot.
-At nasaan ang bantay mo? -May dumating na lalaki, tapos nawala na.
Huwag kang lalapit sa pulis.
-Paano siya? -Isasama ko siya.
Buong araw. Huwag kang mag-alala.
Tinatawagan sa korte si Gng. Adriana Calvo de Laborde.
Ma'am, tatanggapin ng korteng ito ang testimonya mo sa pagdinig
laban sa mga kumander ng Juntas militar
sa tinatawag na "Process of National Reorganization."
Ang testimonya mo...
Nong ika-4 ng Pebrero, 1977, dinukot ako sa bahay.
Pinasok sa kotse.
Pag-liko ng kotse sa kanto,
nilagyan ako ng sweater sa ulo, nilagay sa sahig ng kotse,
at inapakan ako.
Tapos, sinimulan nila ako takuting papatayin ako.
Nilabas ako, kinuha ang sweater,
at piniringan akong mahigpit ng basahan, at pinosasan ang kamay ko sa likod ko.
Sa oras na iyon, ako ay anim at kalahating buwang nagdadalang-tao,
sa gitna pa ng pagbubuntis ko.
Pinahirapan nila ako, sa kabila ng kondisyon ko.
Kinulong ako ng ilang buwan.
May sistema ang pagpapahirap, tuluy-tuloy, at iba't-ibang uri...
Tinatawagan ng korte si Gng. Maria Kubik.
Magandang gabi, Juan Carlos.
Sa ika-pitong araw ng paglilitis ng mga dating kumander,
nagbukas ang korte sa kalunos-lunos na testimonya ni Kubik,
ina ng nawawalang si Maria Cristina Lefteroff.
Sumusumpa ka bang sasabihin ang totoo, buong katotohanan, at katotohanan lang?
Sumusumpa ako.
Dinukot si Maria Cristina Lefteroff at dinala sa Brigadang Quilmes.
Ilang oras ang lumipas, ang ina, na gustong makita ang anak niya,
ay dinukot rin at dinala sa isang sikretong piitan.
Ang mga kapatid ko ay 13, 11, 10, at ang pinakabata ay 8.
Sapilitan kaming pinababa ng eroplano, at dinaan kami sa airport,
papunta sa sasakyan, nakatakip ang mga mukha namin.
MAYO 9
Sinabi sa amin na ang nanay namin ay ipapadala sa Tucuman.
Nawawala pa rin siya.
Nalaman mo ba kung ano'ng nangyari sa anak mong lalaki?
Umalis akong determinadong gawin ang kahit ano, pumunta sa Campo de Mayo, kahit saan.
At may nagsabi sa aking, "Iris, huwag mo na siyang hanapin, pinatay na siya."
Sa pasilyo, kasama ang ibang mga tao,
kasali ang asawa ko, na pinahirapan sa harapan ko,
at naririnig ko ang masasakit niyang sigaw.
Walang nakakalam ng kahit ano. "Bakit siya kinukuha? Saan dadalahin?"
Ito ang nangyari sa isang taong hindi ko kilala. Isang taong pinahirapang matagal.
Pinahirapan siya ng grupo umaga at gabi, walang-awa,
gamit ang mga paraang ipinaliwanag ko, at iba pa.
Pag-alis ng grupo, your honor, nagsimulang mag-ihaw ang mga bantay.
Umiinom ng alak at naglalasing.
Naisipan ng isang pahirapan siya, at sinimulan nga nila uling pahirapan siya.
Sa pagkakataong ito, wala silang hinahanap na impormasyon, Your Honor.
Ang tanging dahilan ng pagpapahirap na ito na tumagal ng ilang oras...
ay ang sabihin ng nakakulong na,
"Kumain ako ng titi at ang nanay ko ay puta."
Pinahirapan nila siya nang ilang oras para lang sabihin niya iyon.
At hindi niya sinabi ito, Your Honor
Hindi niya sinabi ito.
Patawad at kailangan kong sabihin ito, pero tingin ko mahalaga ito,
dahil nabanggit ang pagmamalabis,
at parang, para sa mga nasasakdal, ito ay pagmamalabis.
Ang iba ay okey lang. Isang karaniwang walang-awa at brutal na pagpapahirap.
Pakilarawan mo ang katotohanang walang paghuhusga.
Ito ang katotohanan, Your Honor.
Nakiusap ako sa isang bantay na medyo makatao, na ipakausap ako sa kanya.
Dinala niya ako at pinasok sa selda ni Claudia.
Tinanggal ko ang piring ko...
Sabi ni Claudia, "Pablo, salamat sa lakas na binibigay mo sa akin."
IKA-20 NG MAYO
Sinabi ko sa kanyang paglabas namin, sisimulan namin ang aming relasyon.
Masasabi niyong, magkasintahan.
Tapos, sa isang punto, sinabi niya sa akin,
"Huwag mo akong hawakan, kasi ginahasa ako.
"Habang pinapahirapan ako, pinadapa ako,
"at ginahasa sa harap at likod."
Tinatawagan ng korte si Alejandra Naftal.
Dinala ako sa ibang lugar at alam ng mga babaeng ginahasa ako.
Sinabi nila sa aking ginahasa rin sila, paulit-ulit.
Hindi mahirap sa ilang tao roon na
pagsamantalahan kaming mga babae, sa burtal na paraan.
Ang intensyon ay pahinain ang kalooban ng isang tao.
Sa unang araw pinahirapan nila ako, sa araw na ako ay dinukot,
isang bagay na nagpasama ng pakiramdam ko.
May isang babaeng nagbubuhos ng mate, na parang araw-araw niyang ginagawa ito.
IKA-21 NG HUNYO
Ire-report natin ito at sasamahan kita sa bagong hotel.
Babalik ako, sir.
Ilang buwan kaming sinusundan.
-Ang deposisyon mo ay mahalaga. -Hindi ako tetestigo.
Zelaya, Maupo tayo.
Kumalma ka.
Kailangan mong tumestigo.
Kailangang malaman ng mga tao.
O mawawala ang pagkakataon mong
iparinig sa bansa ang ginawa ng mga kriminal na 'yon.
Ang mga kriminal na 'yon?
Isa sa mga nagpapahirap ay tauhan ng alkalde.
Ang doktor na tumingin kung kakayanin ko pa ang pangunguryente
ay pinunong doktor sa ospital.
Namuhay akong kasama sila.
Ano'ng giangawa ko rito?
Zelaya, hihingi tayo ng proteksyon. Poprotektahan ka namin.
Huwag, hindi natin kaya.
'Yan ang katotohanan.
Habang malaya ang mga taong ito, wala tayong kayang protektahan.
Malungkot pero totoo.
Ang baltia ngayon ay, sa kahilingan ng mga testigo,
titigil na sa paglabas ng pangaraw-araw na listahan ng mga testigo ang piskalya.
Ito, ay dahil sa paulit-ulit na pananakot
na tinatanggap ng mga saksing tumitestigo araw-araw.
IKA-17 NG HULYO
Hello?
Sinabi ng isang miyembro ng Tricolor Command sa isa sa mga tagausig
na sa loob ng 48 na oras...
-Sino? -...mamamatay ang tagausig.
TINATAKOT ANG TAGAUSIG
Nakakatanggap din kami ng pananakot.
Dapat magsumite ng pormal na ulat ang piskalya
-o magbigay ng iba pang detalye... -Detalye?
Judtith, halika, pakiusap.
Maaari bo bang i-detalye ang impormasyong natanggap mo sa tawag kanina?
Tumawag siya bago magtanghali, sabi ay miyembro siya ng Tatlong Kulay na Utos.
Walang gano'ng utos. Puwede bang mas detalyado pa?
Pangalan? Katangian?
Siyempre, dahil ito'y hindi kilalang tawag,
Wala akong maibibigay na pangalan o pisikal na katangian.
Ano'ng uri ang boses niya.
Kakaiba at magaspang ang boses. Nakakatawa.
-Boses ng isang pasista. -Pasista? Ano'ng ibig mong sabihin?
Parang sa 'yo. G. Tagapayo.
-Ito ay kawalan ng respeto. -Tama na.
Tapusin natin ang recess at ituloy na ang pagdinig.
Alinman sa militar...
...ang agresibong pamamaraan ng nasasakdal ay inulit-ulit.
...para masabi ng testigo na siya ay...
IKA-20 NG HULYO
TIGILAN ANG KALOKOHANG ITO!
Dahil sa bomba napilitan silang doblehin pa ang seguridad sa paglilitis,
at dahil sa paulit-ulit na banta kay Presidente Alfonsin at Piskal Strassera.
No'ng palayain kami ng mga kapatid ko, huwag daw naming tanggalin ang mga piring,
at babantayan nila kami.
15 minuto kaming gano'n sa kalye.
Umiiyak ang mga kapatid ko, hinahanap ang nanay ko.
May nakita akong restaurant sa sa kabilang kalye.
Puno ito.
Nakatingin ang mga tao.
Walang tumulong sa amin.
Paano nilang naisip na ang isang grupo ng kabataan
ay delikado?
Labor ko no'n ika-15 ng Abril.
Pangatlong anak ko na. Alam kong mabilis lang ito.
May patrol na dumating, pinasakay ako, at umalis kami sa ikalimang presinto.
Nakapiring ako at nakahiga sa kotse.
Nakatali ang kamay ko sa likuran ko.
Ininsulto nila ako.
Sinabi kong lalabas na ang anak ko,
sinabi kong huminto sila, na hindi ito ang una ko, oras na.
Wala silang ginawa.
Ang tsuper at isa pang lalaki ay patuloy sa pagtawa.
Sabi nila, walang pinagkaiba, kasi...
papatayin nila ako at ang anak ko.
Wala na akong pakialam.
Hindi ko alam kung paano ko tinanggal ang panloob ko
para maitulak ang anak ko palabas. Hindi ko maalala.
Sumigaw ako,
"Palabas na, hindi ko na mapigilan, hinto!"
At gano'n nga, ipinanganak ko ang anak kong babae.
Huminto sila sa gilid ng daan.
Malusog ang anak ko. Maliit lang siya.
Nalaglag siya sa upuan, nakabitin sa pusod sa sahig.
Nagmakaawa akong ibigay nila siya sa akin, ipahawak nila sa akin, pero wala.
Tinali nila ang pusod at tumuloy sa pagmamaneho.
Tatlong minuto ang nakalipas, umiiyak ang anak ko.
Nakatali pa rin ako at nakapiring. Ayaw nila siyang ibigay sa akin.
Dumating kami sa ibang lugar, malaking gusali na may marmol na countertop.
Pinatong nila ang anak ko sa countertop. Nilalamig siya, madumi, at umiiyak.
Pinapasok nila ako, nagdala sila ng timba,
at pinaglampaso ng sahig, at pinaglinis ng countertop.
Ginawa ko iyon nang nakahubad, sa harap ng opisyal.
Sa harap ng mga bantay, na tumatawa.
Pagtapos lang no'n ko nahawakan ang anak ko.
Sa gabing bago ako pakawalan,
May sinabi si Claudia na hindi ko malilimutan.
Kada ika-31 ng Disyembre,
sa bisperas ng Bagong Taon,
dapat akong magtaas ng baso para sa kanya at sa iba pa.
Kasi patay na siay.
May idadagdag ka pa ba?
Kagalang-galng na Hukom, ang gusto ko lang malaman ay
kung buhay ang anak kong babae o patay.
Sa kasamaang palad, hindi 'yan masasagot ng korteng ito.
Isang buwan ang nakalipas, pinakawalan ako.
Nawalan kami ng trabaho, nawalan kami ng tahanan,
nawalan kami ng mga kaibigan,
nawala sa amin ang lahat. Kinailangan naming umalis ng bansa.
Nagtagumpay silang takutin ako, Kagalang-galang na Hukom.
Mabuti na lang, hindi nila kayang takutin lahat.
May mga kamag-anak,
ina at mga lolang lalaban sa kanila.
At nandito ako ngayon, humihingi ng katarungan, salamat sa kanila.
Wala na akong idadagdag.
Tagausig, may katanungan?
Walang katanungan, Kagalang-galang na Hukom.
May itatanong ba ang depensa?
Walang katanungan.
Tapos na ang `deposisyon mo, ma'am. Salamat.
Wala na ako.
Hello?
Okey, ikokonekta kita.
Kailangan nando'n sila.
-Luis. -Tingnan mo.
-Nanay mo. -Salamat.
Tingnan natin.
Hello?
Okey lang ako, Mama. Salamat. Maganda ang pagdinig kanina.
Narinig mo sa radyo?
Siyempre alam ko, hindi ko alam na nakikinig ka.
Talaga?
Ano sa tingin mo?
Adriana Calvo de Laborde.
Nagsasabi ba siya ng totoo?
Totoo ang sinasabi niya.
Bakit napakasama nila?
Napakasama nila sa buntis na babae?
Wala man lang pakialam sa sanggol.
Nakakakilabot, sa totoo lang. Nakakakilabot.
Hindi ko inakalang may maririnig akong bagay na... nakakakilabot.
Ako rin.
Alam kong hindi maganda ang mga nasabi ko at madalas tayong magtalo.
Hindi madali para sa akin
na makita ang anak kong gumawa ng bagay na hindi ko pinaniniwalaan.
-Kung gano'ng... -'Yon ang lagi kong iniisip.
Dahil sa aking edukasyon, relihiyon, mga taong kilala ko...
nirerespeto ko ang sandatahan, pero ngayon...
Ngayon tingin ko ay tama ka.
-Tingin mo tama ako? -Oo, Luis, tama ka.
Dapat makulong si Videla.
-Luis. -Oo, Mama.
Dapat siyang makulong.
Hindi ko alam kung ilan ang nakikinig sa paglilitis.
Oo, dapat pakinggan ito ng lahat.
Oo, ginagawan namin ng paraan.
Naghahanda kami para sa pagdinig bukas.
Malinaw na ang puwersa ay magkakasabwat.
Ang kaso ni Bettini. Lahat ng krimen sa iisang pamilya.
Pinatay ang anak na lalaki, dinukot ang ama, at pinaglaruan ang lola.
Relaks lang, maayos ang ginagawa namin.
-Bakit? -Ayaw kong sinasabi mo 'yan.
-Na maayos kami? -Hindi ko gusto 'yon.
Bakit?
Maayos kayo,
pero kapag inisip mong maayos ang lahat,
puwede bumagsak ang lahat, intindi mo?
-Nagiging positibo lang ako. -Kailangang maging listo ka.
Totoo, hanggang ngayon, nagawa mong...
makakuha ng atensyon.
Nakuha mo ang emosyon. Oo, sigurado.
Uy, okey ka lang?
Uy, okey ka lang ba o hindi?
-Sagutin mo ako. -Hindi!
-Okey ka lang ba? -Hindi, pero ikaw rin naman!
Oras na para sa ESMA. Mahirap ang ESMA.
Alam ko. Alam ko.
Alam mo.
Mag-ingat ka, Julio.
Mag-ingat ka.
-Mama? -Oo.
May sulat dito. Galing sa Hukbong-Dagat ng Argentina.
May kasamang bala.
Ibigay mo sa akin.
May nag-iwan nito rito.
G. STRASSERA PAPATAYIN KA NAMIN SA LOOB NG 48 ORAS
Dalawang linggo, 'yon lang.
-Sabi mo isa. -Vero, hindi na mahalaga.
Hindi ako natatakot.
Hindi nagbabanta ang mga pumapatay. Totoo 'yon.
Pinasok nila ang bahay natin, at pagdinig na sa loob ng isang oras.
Pakiusap, sige na.
-Importante ang araw na ito. -Okey.
Ayaw ko lang may mangyari sa inyo.
Dalawang linggo, hanggang matapos namin ang ESMA. 'Yon lang.
-Hanggang matapos namin ang ESMA. -Okey.
-Tara na, mga anak. Dalian niyo. -Mabuti. Mabuti.
Hanggang matapos mo ang ESMA.
Sir. Sir. Pinag-uusapan ng media ang panibagong banta.
Na nakatanggap ka ng sulat sa inyong tirahan.
Wala 'yong kahulugan.
Tingin ko mas tinatakot nila ang mga testigo kesa sa akin.
At masyado silang pabaya.
Kung may gagawin sila sa akin, meron akong kapalit.
Kaya naniniwala kayo sa mga banta. Naiulat niyo na ba ito?
Iniimbestigahan na ito.
Ayon sa source namin, sulat ito galing sa Hukbong-Dagat ng Argentina. Totoo ba?
Oras na para sa pagdinig. Salamat sa pag-aalala.
At 'yon si tagausig Julio Strassera.
Ngayon araw, hinaharap niya ang mahirap na sandali sa paglilitis sa dating kumander.
Lahat ng kontribusyon mo ay importante. Wala duda roon.
Ang mga sinugal mo, at ebidensiyang dinala.
Isa kang bayani.
Pero iba ang sitwasyon mo.
-Ang depensa ay... -Bakit ito iba?
Lilinawin ko lang, tinutulungan ka namin.
-Sinusubukan kong... -Hindi ko maintindihan kung bakit ako iba.
Alam mo kung ano?
Patutunayan nilang hindi ka biktima, kundi isang empleyado sa ESMA.
Pero 'yon ang totoo. Nagtrabaho ako doon kasi pinilit nila.
-Alam namin. -'Di lang ang totoo ang mahalaga.
-Isa rin itong sugal. -Matagal na akong sumugal.
Isinugal ko ang sarili ko sa pagkuha ng lahat ng ito sa paglilitis.
Ganito, sir, pinahirapan ako, dinukot...
Pinilit akong isumbong ang mga kasamahan ko.
Maaaring may mga nawala dahil sa akin.
Hindi, hindi.
Isa akong biktima, at dapat malaman nila.
Hayaan mong sagutin ng testigo kung ang tinutukoy niyang kabayaran
ay maituturing na paghihiganti para sa trabaho niya sa ESMA.
Sir, pinilit akong magtrabaho roon.
Pinilit akong gamitin ang nalalaman ko para sa gawaing alam kong iligal.
-'Yon ay, pamemeke ng mga ID. -Naiintindihan ko.
Sabi ko sa 'yo dudurugin niya siya.
...sa ESMA, napilitan silang gumawa.
Your Honor.
Ang ebidensiyang ibinahagi ng testigo ay sapat para pigilan
ang hindi kapani-paniwalang panghaharass na isinasagawa ng depensa
para patunayan kung alipin siya o hindi.
May karapatan ang depensa na magtanong kung sa nanaisin nila.
Korte ang magdedesisyon kung nararapat ba ito o hindi.
-'Yon ang sinasabi ko. -G. Tagausig, pakiusap.
Salamat, Kagalang-galang na Hukom.
Saguti mo.
Lumabas at pumasok ka ba sa parehas na paraan sa ibang mga tauhan?
Bilang hindi kinumisyong opisyal o tropa?
Oras na makuha ko ang pass, halos parehas na.
Kung gano'n, napatunayan na na ang paraan ng pagpasok at paglabas
ay parehas na paraan din sa ibang mga tauhan.
Pinagmukha nila siyang suspek.
Kung narinig mo ang paglilitis ngayon,
Parang club ang ESMA, kung saan ang mga nakakulong ay paikot-ikot lang.
Ganito, Luis.
Kung iiyakan ko ang bawat testimonyang naging komplikado,
bawat tanong galing sa husgado...
O pamimilit ng mga nasasakdal, magreretiro na ako, mag-iiba ng trabaho.
-Kasi 'yon mismo ang trabaho nila. -At ang atin ay manalo, Julio!
Ang manalo sa pagsasakdal, sa sentensiya, sa kalye.
Ano'ng kalye? Lavalle o Parana?
-Huwag mo akong suyuin. -Ano'ng nangyari?
-Makinig ka. -Intindihin mo ang iyong hangganan.
Bayani ang mga testigo. Dapat natin silang protektahan.
Tayo ay mga opisyal ng hudikatura. Mga Opisyal.
Hindi tayo makikialam sa mga testigo o husgado.
O hayaang gipitin tayo ng iba.
Malinaw? Opisyal.
Alam mong naghugas kamay ang ibang mga opisyal,
at nagtanga-tangahan no'ng panahon ng diktadurya!
Sino'ng nagtanga-tangahan, halimbawa?
Alam mo ang ibig ko sabihin.
Hindi ko alam. Gusto mong ipaliwanag?
-Walang kahulugan ang pagiging opisyal... -Huwag ka nang magpaliguy-ligoy.
Ano'ng sinasabi mo?
Ang makipagspalaran bilang opisyal, hindi ang pagpapakababa.
Hindi ako nakikipagsapalaran? Nagpapakababa ako?
-Hindi ikaw ang tinutukoy ko. -Kakasabi mo lang na ako.
Na ginagamit ako ng kasalukuyang nakaupo, at tanga-tangahan ako no'ng diktadurya.
Hindi! Iba ito sa sinasabi ko.
Sinasampal mo sa mukha ko ang mga pagkawalang hindi ko inimbestigahan.
Iba ang sinasabi ko, Strassera.
Hindi iba ang tinutukoy mo. Alam ko ang sinasabi mo.
Ano sa tingin mo ang ginawa namin no'ng diktadurya?
Gumawa ng maraming pera?
Salu-salo sa Punta del Este?
Magpakasasa sa pribelehiyo ng matataas na pamilya?
Na may tiyohing koronel?
At may inang kasama sa simbahan si Videla?
'Di ako makakapagsalita para sa pamilya ko.
Pero kaya ko para sa sarili ko.
Gago ka, Moreno Ocampo.
-Gago ka, Strassera! -Sige.
Makaksagot din ako para sa sarili ko.
Hello?
Strassera, oo.
Okey.
Okey. Okey.
Okey. Bukas.
Okey. Sang-ayon ako.
Bruzzo.
-Ano? -Hindi ko alam.
Hindi ko alam.
Julio. Pasensiya na.
-Una sa lahat, binabati kita. -Salamat.
Marami kang binigya ng pag-asa. Maupo ka.
Hindi lang ako,
ipinagmamalaki ng lahat ang trabahong ginagawa mo.
Salamat.
Presidente na mismo ang nagsabing isa itong halimbawa, makasaysayan.
Maraming salamat.
Bakit mo ako tinawagan?
Kape?
Mainit-init na tasa ng kape?
Ano'ng hinihingi ni Sekretarya Tróccoli?
Kasi...
May inaalala ako, at kailangan mo akong tulungan.
Tulungan ka?
Oo, sensitibong bagay ito.
May umaalsang hidwaan sa mga puwersa.
Tingin nila ito na ang simula, at magpapatuloy ang paglilitis.
Kailangang maging responsable tayo.
-Dapat responsable ang katarungan. -Responsable?
Para kanino mo sinasabi ito sa akin?
Para sa bansa, Julio. Ang bansa.
Kung may pag-aalsa sa militar, at alam mong puwede itong mangayari,
sino ang bibilang sa mga patay?
Ikaw, ako? Mga husgado?
Julio. Julio.
Julio.
Hindi ako makapaniwala. Ano'ng ginagawa mo rito, Luis?
-Sabihin mo kung ano'ng sabi ni Bruzzo. -Nasa banyo ako.
Baka iniisip mong may sinabi siya, pero wala.
Pakiusap.
Pakiusap, sabihin mo sa akin ang sinabi ni Bruzzo!
Tatlong ulit ko nang sinabi.
Siya...
Sinabi niyang mag-ingat ako...
sa mga ginagawa natin. M-A-G-I-N-G-A-T
Ano'ng ibig sabihin no'n?
Halimbawa, maingat kong pinunasan ang puwit ko.
Hindi kapani-paniwala.
Hindi ka okey.
Ano'ng sinabi mo sa kanya?
Sinabi ko sa kanya na...
malalaman niya ang tungkol sa hiling nating conviction
sa pangwakas na argumento.
-Na ang hudikatura ay independyente. -Ano'ng sabi niya?
Sabi niya...
Kung hindi tama ang gagawin ng hudikatura magiging mas masama sa demokrasya.
Dapat umamin ang Hukbong-Panghimpapawid.
-Sinabi niya 'yon? -Parang gano'n.
-Teka, paano? Sinabi niyang "Air Force"? -Hindi, pero 'yon ang ibig niya sabihin.
Kaya ang "Magingat" at "Air Force" ay wala sa isang pangungusap?
Magtiwala ka, Luis. Wala tayong kasama. Tayo lang.
'Di mo ba nakikita?
Sinubukan natin. Tara na.
-Salamat. -Sige, Julio.
Tingnan mo ang mga gagong Air Force.
Tinatawanan nila tayo. Mga gago!
Sige.
Julio! Julio!
Julio, tumigil ka!
G. Sekretarya.
-Tumigil ka! -Maari bang hilingin na ang tagausig
ay huminto sa pang-iinsulto sa depensa?
-Pakiusap. -Julio! Julio!
G. Strassera, pakisunod maigi ang code of procedure.
Puwedeng kumalma ka? Relaks.
Kalmado ako.
-Hindi mukhang gano'n. -Kakalma ako.
Magsitayo ang lahat.
Tiempo Nuevo.
G. Gonzaga,
Ang Abogado ng Depensa ni Admiral Massera.
Ano'ng sasabihin mo sa tagasunod ng paglilitis,
na naririnig araw-araw na si Admiral Massera ay mamamatay tao?
Sasabihin ko sa kanilang isipin nila kung ano ang Argentina sa nakaraang 10 taon.
Ang Argentina ng gerilya at ni Isabel.
Tatanongin ko ang taong iyon,
paano kung natalo sa giyera ang admiral?
Nasaan kaya ngayon si Presidente Alfonsin?
At ang mga husgado?
Nakakulong, o binitay na.
Hindi, hindi.
-Bakit? -Kasi hindi.
-Hindi 'yon sapat. -Bakit? Sinasabi ko nang hindi.
Bigyan mo man lang ako ng dahilan.
Siya ang ministro ng propaganda ng diktadurya.
Sapat na ba 'yon?
-Okey. -Ito'y importante...
Malaki ka na, gawin mo ang nais mo.
-Kailangan nating ipaliwanag... -Okey, okey. Bye.
Kailangan nating...
Ano?
Gusto ni Moreno Ocampo na lumabas ako sa TV. Sa show ni Neustadt.
Ano'ng sinabi mo?
Hindi ko gagawin 'yon. Gawin niya ang gusto niya.
-Hello? -Sisirain ka nila. 'Yon ang gagawin nila.
Oo.
Ano? Ipapaliwanag ko ba ulit sa kanya? 20 ulit?
Oo.
-Pinili niya 'yon. -Papa.
-Telepono. -Hindi.
-Hindi ito si Moreno Ocampo. -Sino 'yan?
Alam mo kung saan tayo pupunta?
Wala ako sa lugar para malaman.
Pero alam mo.
Sige.
-Salamat. -Tagapayo.
Kumusta?
Pasensiya na sa abala,
pero hindi ito puwedeng gawin sa opisina ng presidente.
Naiintindihan ko.
-Ipapalam ko sa presidente. -Sige.
-Nandito na ang tagausig. -Papasukin mo.
Pakiusap.
Sikat ka na ngayon.
Mukha kang pagod.
-Julio. -Magandang gabi, G. Presidente.
Alam mo ang nagaganap ngayon
ay napakahalaga para sa hustisya sa Argentina.
Oo, salamat.
Ipinagmamalaki namin ito.
Tumagal ng 15 minuto o halos.
-Nando'n si Bruzzo. -Oo, pero hindi siya nagsalita.
Bakit nando'n pala siya?
Hindi ko alam.
Para ipakitang nakikiisa siya sa presidente? Baka utos ni Troccoli.
-At ano'ng sabi ng presidente? -Sinabi niya sa akin na...
sinusubaybayan niya ang mga testimonya.
Na ramdam niya ito.
At...
nakilala niya ang ilang testigo. Siya lang ang nagsalita.
Wala kang sinabi?
Meron. Tinanong ko...
-ano'ng inaasahan niya sa paglilitis. -Mabuti. Mabuti 'yon. Mabuti.
Ano'ng sabi niya?
Doon niya sinabing, "Wala akong palatandaan para sa 'yo."
'Yon lang.
Kakaiba, 'di ba? Wala na?
Kahit ano. Baka may nasabi pang iba.
Okey, meron. Meron.
May sinabi siya no'ng paalis na ako.
Ayan. Ano'ng sinabi niya?
Sabi niya,
"Aantabayanan ko ang pangwakas na argumento mo."
-Sabi niya 'yon? -Oo.
Okey, malinaw na.
Ano?
Magkahiwalay na kapangyarihan. Perpekto ito.
Julio, sumulat ka nang magandang pangwakas na argumento.
Malupit na pangwakas na argumento.
At dapat 'yong may dating, kasi maraming nakasalalay dito.
Baka nakasalalay ang lahat dito.
Okey, naiintindihan ko. Huwag mo na akong pakabahin.
Julio.
May sasabihin akong hindi ko pa nasabi noon.
At dahil hindi ko pa nasasabi ito sa 'yo, totoo ito.
-At sasabihin ko na sa iyo ngayon. -Sige na, Silvia.
Ipinagmamalaki kita.
Alam mo kung ano? Lagi kong iniisip na ang asawa ko ay...
masungit na walang pinaniniwalaan, at ngayon isa kang pambansang bayani.
-Sino'ng may sabi niyan? -Hindi na mahalaga.
Isa kang pambansang bayani.
Huwag mo nang idamay ang bayan natin.
Sige, ikaw ang bahala.
At walang bayani, Silvia.
Siguro meron, Julio.
Siguro...
-Okey. -Para mawala ang kinang.
Parating na, parating na.
Tara na.
On air sa tatlo, dalawa, isa.
Luis Moreno Ocampo, sabihin mo sa akin.
Galit ka ba sa militar?
Hindi ako galit. Nirerespeto ko ang institusyon.
-Hindi mukhang gano'n. -Ikinalulungkot ko.
Pakiramdam ko parte ako ng pamilyang militar.
Alam natin 'yan.
Alam mo bang galit sa iyo halos lahat ng militar?
Hindi ko alam kung halos lahat.
Hindi gusto ng ilan sa kanila ang ginagawa namin, pero 'yong iba gusto naman.
Tingin mo may ilang may gusto sa ginagawa niyo?
May itatanong ako sa 'yo, Bernardo.
Kilala mo ba kung sino si Francisco Ortiz deOcampo
-Kamag-anak mo? -Ang lolo ko sa tuhod.
Ang unang heneral kumander sa kasaysayan ng Argentina.
Ang pinakauna.
Tingin mo ba kalaban ako ng institusyong militar?
Ako ay isang abogado.
Sa batas ako nahuhumaling.
Hindi ko papayagang hindi mananagot ang lumabag dito.
Ang gusto namin ni G. Strassera, bukod sa katarungan para sa mga biktima,
ay ang paggamit ng kamatayan sa pamumulitika.
Hindi ba't 'yon ang gusto ng lahat?
-Oo. Siyempre. -Tungkol ito sa kailangan ng bansa.
Respeto at Katarungan.
"Ang lipunan ng Argentina at ang batas ay pinagkatiwala sa amin ang misyong
"pumunta sa 'yo at humingi ng hustisya.
"Bukod doon,
"imposibleng pag-usapan ang libong mga kaso,
"at ang mga napiling kaso ay hindi kumakatawan sa bigat ng..."
-Ang henosidyo. -Henosidyo, oo.
Ano sa tingin mo? Sabihin mo sa akin.
Nakikinig akong maigi sa salita ng kerk ng korte.
Iniisip ang libo-libong mga tao na inaantok sa Argentina at sa mundo,
habang live na nakikinig sa 'yo.
Hindi ito palabas, Somigliana.
Hindi rin ito kaso, Strassera!
Kumalma kayong dalawa.
-Oo, kumalma tayo. -Okey.
Ang sinabi ni Julio ay maganda.
Siguradong pormal, pero may laman ito.
Tama?
-Simulan mo sa karahasan. -Oo, ang karahasan. Hindi.
Tungkol sa kasaysayan ng karahasan sa Argentina.
Tapos,
ang sagot dito ng gobyernong militar.
-Masamang pagsagot. -Oo.
Lingid sa kaalaman.
-At pang-duwag. -Oo, duwag.
-Gusto ko 'yan. -Ako rin.
-Sige. -Masamang pagsagot...
Tingnan mo. Sabihin mo sa akin.
Akin na.
Ang may pahintulot lng na ikulong ang isang tao
una, ang Hukbong-Sandatahan, tapos Hukbong-Dagat sa sikretong piitan
at nililipat sa eroplano ng Hukbong Himpapawid kung saan ang mga Junta.
"Ang mga opisyal na ulat ay pinalitan ng akusasyon.
"Pagtanong sa pamamagitan ng pagpapahirap sa dahilang...
"Kilos na Neronian"?
Oo, ano?
-Kilos na Neronian? -Si Emperador Nero.
Parang thumbs down.
Okey.
-Pero hindi malinaw. -Hindi?
Paano kung...
"Kilos Neronian na thumbs-down?", Hindi?
-Oo. -Ito na. Sige lang.
Tingnan natin.
"Ngayong nabawi na ng mga Arhentino ang gobyerno,
"at kontrolado na ang mga institusyon,
"Inaako ko ang responsibilidad na ipahayag sa pangalan nito
"na ang sadismo ay hindi politikal na ideolohiya,
"o stratehiya sa digmaan, kundi isang moral na kabuktutan."
-"Moral na kabuktutan"? -"Moral na kabuktutan."
Hindi?
-Nalihis ba ito? -Walang pagkakamali.
-Oo? -Oo.
Magandang gabi.
-Nandito na ang sikat! -Huwag niyo siyang istorbohin.
-Okey lang? -Sige, G. Sikat.
Ano sa tingin niyo?
Pasensiya na.
Ano ito?
Para walang kintab, sabi nila.
Hindi nila nakuha 'yon.
Kumikinang ka.
Tama?
Ngayong araw, dumating na ang paglilitis sa mahalagang yugto.
Ang tagausig na si Julio Cesar Strassera ay ilalabas
sa harapan ng siyam na dating mga kumander
ang pagsasakdal kung saan patutunayan niya ang mga kaso
ng homicide at iba pang malalang krimen na inaakusa sa mga dating Junta.
Espesyal na media...
IKA-18 NG SETYEMBRE, 1985 ANG PANGWAKAS NA ARGUMENTO
Papasukin ang mga nasasakdal.
Magsitayo ang lahat.
Makakaupo na kayo.
Ito ay paghayag na bukas na ang pagdinig
para sa tagausig upang kumpletuhin ang tungkulin niya sa pagsasakdal.
Ipinaaalam namin sa mga pardito na, sa gitna ng panawagan,
hindi papayagan ng korteng ito ang pagpigil at pakikialam
maliban sa taong nagsasalita.
At saka, iminumungkahi namin sa mga naririto na
sunding maigi ang tuntunin ng pag-uugali,
na inilathala ng korteng ito na dapat niyong malaman.
G. Strassera, Maaari ka nang magsimula.
Pakiusap.
Your Honor,
ang Arhentinong komunidad,
pati ang universal juridical conscience,
ay ipinagkatiwala sa akin
nang may marangal na misyong tumayo sa harapan ng korte at humingi ng katarungan.
Teknikal at katotohanang mga dahilan,
tulad ng pagkawala ng angkop na depinisyon
sa lokal na batas na maaaring eksaktong ilarawan
ang uri ng krimeng nililitis sa araw na ito,
at ang kaimposiblehang tingnan ang libu-libong kaso nang isa-isa,
ay humantong sa akin na ipakita
sa pamamagitan ng 17 emosyonal na linggo ng mga pagdinig, tanging 709 na kaso
na, kung tutuusin, hindi sumasaklaw...
sa nakakakilabot na bilang ng mga biktimang
hinatid ng puwedeng masabing pinakamalupit na henosidyo
sa batang kasaysayan ng ating bansa.
Karahasang naghari sa buong bansa,
habang ang tatlo sa nasasakdal ay nagdesisyong, muli,
sa ngalan ng Hukbong Sandatahan,
na sapilitang pamahalaan ang gobyerno, na walang pakundangan sa nais ng mga tao.
At ano ang sagot ng estado matapos ang kudetang ito,
sa mga nagpapabagsak na gerilya?
Para ilarawan, mga Kagalang-galang na Hukom, tatlong salita lang.
Marahas, palihim, at duwag.
Ang mga gerilya at dinukot at pinatay.
At anong ginawa ng estado para labanan sila?
Dinukot ang mga tao, nagpahirap at pumatay nang hindi na mabilang.
At, ang malala pa, labag sa batas ang lahat nang ito.
At simula noon, mga Kagalang-galang na Hukom,
marami pang kasamaan ang lumabas.
Ilan sa mga biktima ng panunupil ang nagkamit ng iligal na gawain?
Ilan ang inosente?
Hindi na natin malalaman, at hindi 'yon kasalanan ng biktima.
Kapag inalis ang tamang paraan, mangyayari ang totoong pagpapabagsak ng hustisya.
Ang mga opisyal na ulat ay pinalitan ng mga akusasyon.
Pagtatanong, nang may pagpapahirap.
At sentensiya sa dahilang kilos Neronian na thumbs-down.
Sa dami ng utang ng duwag na sistemang ito
na ipinatamasa sa lipunang Arhentino, may isa...
na hindi na mababayaran.
Gusto kong ulitin iyon.
Ang kawalan ng makatarungang sentensiya ay hindi pagalis ng pormalidad.
Isa itong mahalagang problema na tungkol sa dignidad ng sangkatauhan.
Halimbawa, ang pagkawala nito ay humantong sa sumusunod.
Dinukot ang isang tao sa pagiging miyembro ng PAF.
Personist Armed Forces.
Pero kasapi sila sa AFP,
Argentinian Federation of Psychiatrists.
Sino'ng may karapatang hayaan si Adriana Calvo de Laborde
na manganak nang nakaposas, nakapiring, sa likod ng patrol car,
nakahiga sa sahig, at hindi magawang...
hawakan ang anak niya?
"Di namin hahayaang kumalat nang malaya ang kamatayan sa Argentina.
"Dahan-dahan, para hindi mapansin,
"isang makinarya ng pananakot na pinakawalan ang kasamaan sa walang malay
"at mga inosente."
Ito ang pahayag ni Admiral Emilio Eduardo Massera
no'ng Ika-2 ng Nobyembre, 1976, sa Navy School of Mechanics.
Pagkatapos, sa opisina ng ESMA,
nakahiga sa banig si Cecilia Ines Cacabelos.
Siya ay 16 taong gulang.
Piniringan, nakatali ang kamay at nakaposas.
Dinakip siya, salamat sa impormasyong bigay ng kapatid niyang babae,
na pinangakuang tatanungin lang siya.
Akala niya nililigtas niya ang buhay ng kapatid niya.
Si Cecilia Ines Cacabelos ay, hanggang ngayon, nawawala.
At ngayon tingnan naman natin ang teorya ng digmaan na pabortio ng mga nasasakdal.
Maituturing ba nating ang pagdukot sa walang kalaban-laban
nang madaling araw ng di kilalang mga gang
bilang kilos ng digmaan?
Kilos ng digmaan ba kung pahirapan sila at patayin,
kung hindi man lang sila makatanggi?
Kilos ng digmaan ba na sakupin ang mga tahanan at bihagin ang mga kamag-anak?
Ang mga bagong silang na sanggol...
ba ay puntirya ng militar?
Ito ay nangangahulugang
para sa mga nagkaroon ng masaklap na pagkakataong maranasan ito
ay isang uri ng pagbagsak sa kadiliman ng kaluluwa ng tao,
kung saan, ang paghihirap, kahiyaan at takot
ay umabot sa puntong hindi mo na maiisip nang maaga,
at hindi maiintindihan pagkatapos.
Si Dante Alighieri, sa The Divine Comedy,
niligatas ang ikapitong bahagi ng impyerno sa mga mararahas.
'Yong mga iba na nananakit ng iba gamit ang dahas.
At sa parehas na impyerno,
lumubog siya sa ilog ng kumukulong dugo,
isang uri ng pangit na tadhana, na inilarawan ng makata bilang sumusunod,
"Ang mga maniniil na nabuhay sa pagdanak ng dugo at pandarambong.
'Dito, dinaraing nila ang walang awa nilang mga kasalanan."
Sa lahat ng ito, Kagalang-galang na Hukom, ang paglilitis at paghatol ay mahalaga
at kailangan ng Arhentinong Nasyon,
na siyang sinaktan ng masasamang krimen.
Ang mismong kasamaan na ang papalit sa pagkawalang sala nila sa pagkahalimaw.
Maliban na lang ang moral na pag-iisip ng mga Arhentino ay bumalik antas noon,
walang makapapayag na ang mga pagdukot, pagpapahirap, at pagpatay
ay pangyayaring politikal.
O "pinsalang kolateral sa labanan."
Ngayong nakuha nang muli ng mga Arhentino ang gobyerno
at hawak ang mga institusyon nito,
inaako ko ang responsibilidad na ihayag sa ngalan nila
na ang sadismo ay hindi politikal na ideolohiya,
o stratehiya ng digmaan, kundi isang moral na kabuktutan.
Ang paglilitis at ang sentensiyang ninanais ko ay,
kami ang responsable sa pagtalaga sa kapayapaang hindi batay sa paglimot
bagkus ay sa alaala.
Hindi sa karahasan, bagkus ay katarungan.
Ito ang ating pagkakataon.
Maaaring ito na ang huli.
Your Honor,
Gusto kong kusang iwasan
ang anumang pagpapanggap ng pagka-orihinal para isara ang sakdal na ito. Nais kong...
gumamit ng quote na hindi sa akin,
kasi pag-aari na ito ng mga Arhentino.
Your Honor,
"hindi na muli."
Mahusay, Julio.
Katahimikan sa korte.
Mga gago!
Mga gago kayo!
IKA-8 NG DISYEMBRE, 1985 ANG SENTENSIYA
(ISANG ARAW BAGO) ANG SENTENSYA
Magandang hapon.
Hindi, sir, wala pang balita.
Oras na meron na, ipapaalam agad namin sa inyo.
May balita na?
Wala.
Meron ako.
-Nakita ko sila. -Mga husgado?
Oo.
Nasa restawran sila ng pizza.
-Ano? Sinundan mo sila? -Oo.
-Kaya? -Kaya ano?
-Ano'ng balita? -Nasa labas ako, hindi ko narinig.
Pero may nakita ka. Masaya ba sila, nag-aalala?
-Sabihin mo ang detalye. -Okey.
Okey, dumating sila roon nang 2:00 p.m.
Naupo sila. Bigote at Itim na Buhok sa mga dulo.
Ang Bata at Salamin sa isang gilid, kaharap si Maliit at Payat.
umorder sila ng tag-iisang beer.
Puwera lang si bigote, na wine ang inorder.
O baka softdrinks.
May dalawang pizza. Sibuyas at chorizo.
Okey, hindi naman ganyang detalye.
-Sabi mo kasi. -Diretsuhin mo na.
Sige.
Bigla na lang, may ideya sa Bata.
Nakinig ang lahat.
No'ng una, si Bigote pailing-iling.
Paghinto niya, nagyosi
at seryosong nakinig.
Tiningnan siya ni Salamin.
Sa isang punto, kinindatan siya.
Kaya si Itim na Buhok
may sinulat sa tisyu.
Pinirmahan, at pinasa sa lahat,
at lahat sila pumirma.
Naroon na ang hatol. Sa Tisyu.
'Yon lang.
May sinabi si Salamin na tingin nila ay importante,
binitawan ang tisyu, tapos umalis na ako.
-Umalis ka? -Oo, umalis ako.
-Husgahan ang dapat husgahan. -Okey.
Dapat matulog ang paglilitis...
-Babalik ako. -Sabihin mo paano.
Batang Strassera., bakit narito ka?
-May binibili lang. -Gusto mo ng lollipop?
Okey.
Dalawa nito at lollipop para sa bata.
Walang espiyang naka-lollipop.
Makinig kayo.
May nakalap akong impormasyon sa huling sa sandali.
-May desisyon na sila. -Sa tisyu.
-Pinirmahan nila. -Sinabi niya sa amin.
Alam niyo na.
-Sa huli, wala pa rin tayong alam. -Meron.
-May desisyon na. -At ang hatol?
Hindi ko pa alam.
Hello?
Oo, ako ito.
Gustong malaman ng bayan ito.
Ano sa tingin mo ang magiging sentensiya?
Hindi puwedeng maging palabas ang paglilitis na ito.
Hindi dapat matakot tumestigo ang mga testigo.
Pakiusap, umubo ka.
Okey, mabuti. Kailangang dito ka magdamag.
Tingnan mo ang bisita ko.
Ang pambansang bayani.
-Pasensiya na hindi ako makatayo. -Mukhang maayos ka. Parang bago.
Dahil sa morphine.
Wala kang ideya...
kung ano'ng hindi natin nakukuha nitong mga nagdaang taon.
-Ano? -Sige, sabihin mo.
-Narito ka ba para makiramay? -Hindi ko alam ang sinasabi mo.
Naku naman.
Ang mga sentensiya.
Sige na, pasiyahin mo ako ng kaunti.
Kagagaling ko lang do'n. Hindi ko pa alam.
Makinig ka, maaring mamatay ako mamayang gabi.
Wala akong pagsasabihan.
Sige na.
Okey, ano'ng gusto mong malaman?
Lahat. Nanalo ba tayo o hindi?
Oo, nanalo tayo.
Nakakulong ang lahat?
Tama? Habambuhay para sa kanilang lahat?
Habambuhay para sa kanilang lahat.
-Pati Airforce? -Pati Airforce.
Siyempre!
Sino'ng makakaisip na patayin ang kalahati ng bansa,
at wala silang alam?
-'Di ba? -Oo, nakakatawa.
Hawakan mo ang kamay ko.
Salamat, pare. Salamat.
PAGLILITIS NG MGA JUNTA MALALAMAN ANG SENTENSIYA SA ILANG ORAS
-Kumusta ka? -Mabuti.
Heto.
Ikaw na ang sumagot.
Hello?
Oo.
-Hindi, gising na siya. -Sino ito?
Talaga?
Ipapasa ko sa kanya. May mga hatol na.
Hello.
May impormasyon ako sa mga sentensiya.
Okey, sabihin mo.
Huwag mo akong gambalain hanggang matapos ko. Babasahin ko.
-Wala nang ibang paliwanag! -Julio, hintayin natin ang argumento.
Para saan? Alam ko na ang sasabihin nila.
-Hindi mo alam. -Alam ko.
-Maaaring may dahilan. -Walang dahilan!
Pangako. Naroon ang ebidensiya. Magkakasama ang lahat.
Nakita nila at binasa nila.
Imposibleng iba ang pagkaitindi nila.
Hindi ko alam. Hintayin natin.
-Uy, Papa. -Hi, anak.
Ano'ng nangyari?
Masama, anak. Masama.
-Bakit masama? -Masama. Ibig sabihin ay masama.
-Seryoso ka ba? -Oo.
Ano'ng nangyari?
Sina Graffigna, Anaya, Lami Dozo at Galtieri ay pinawalang-sala.
-Pinawalang-sala? -Narinig mo ako.
At ang iba?
Si Agosti, apat na taon at anim na buwan. Parehas lang.
Lambruschini, walo.
A Viola?
-Viola, 17 taon. -17?
Hindi na tatagal ng 17 taon ang matandang iyon.
Massera?
-Habambuhay. -Habambuhay?
Perpekto, Papa!
-At si Videla? -Habambuhay.
-Ipinakulong mo si Videla? -Oo.
-Habambuhay? -Habambuhay ang sentensiya.
-Pati si Massera? -Oo.
Ang galing, Papa!
Oo.
Wala ka nang magagawa sa iba?
Oo.
-Puwede tayong umapela. -Kailangan mo silang ipakulong.
Mama! Vero! Ipinakulong niya si Videla!
-Julio? -Ano?
Ano'ng ginagawa mo? Matulog ka na.
Hindi, may trabaho ako.
PAGSUNOD SA LIGAL NA TUNGKULIN...
APELA SA SENTENSIYA...
Ang paglilitis ng mga Junta ang una sa kasaysayan
na hinatulan ng sibil na hukom ang militar na diktadurya.
Sa kabila ng pagkawalang salang ipinakita matapos ang 1985 na paglilitis,
ang paghabol sa alaala, katotohanan at katarunagan ay hindi huminto.
Mula nang mabuksang muli ang mga Paglilitis, may 1,000 tao ang hinatulan
para sa krimen laban sa sangkatauhan, at libong mga kaso pa ang nililitis.
Mula 1983, namumuhay nang tuluy-tuloy ang Argentina
sa demokrasya.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni YobRivera
Mapanlikhang Superbisor Maibeth Pierce