Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Šta sloboda predstavlja za svakoga od nas?
Jesmo li ubeđeni da je ona garantovana u svakom aspektu naših života
ili zaboravljamo žrtvu koju su podneli naši preci
kako bismo imali slobodu?
Od Antike do danas, uloga koju je sloboda igrala u životima ljudi
više puta se menjala, sve do 18. veka,
kada ona dobija sasvim novu dimenziju.
Čovek antičkog doba pod slobodom je podrazumevao mogućnost
da spozna istinu svojim umom, dok se sa pojavom hrišćanstva
govorilo o slobodnoj volji da se postupa ili ne postupa po božijim principima.
U čitavom ovom periodu, sloboda pojedinca bila je privilegija nekolicine,
sve do pojave svesti o kolektivnoj slobodi u 18. veku.
Bilo je to nakon Francuske revolucije
koja je probudila nacionalnu svest širom Evrope.
Taj snažan pokret će u naredna dva veka
trajno promeniti granice feudalne Evrope i svest njenih stanovnika.
Italijanski grad Torino je glavni grad Pijemonta.
Svakako se radi o prelepom turističkom odredištu,
no mnogi nisu svesni da je Italija, kakvu svi prepoznajemo,
formirana zahvaljujući pokretu koji je krenuo upravo odavde,
iz Kraljevine Pijemont.
Kralj Pijemonta i Sardinije, Viktor Emanuel II, pokreće niz političkih akcija
da se male države na Apeninskom poluostrvu ujedine u jednu.
Uspeo je 1865. godine proglašavanjem Kraljevine Italije.
Identičan primer u istom periodu je ujedinjenje Nemačke,
koji je predvodilo Prusko kraljevstvo.
Ovi pokreti formirali su svet u kakvom živimo.
Njihov uspeh nije samo rezultat političke sposobnosti vladara,
već i svesti pojedinca da deli kulturološki, jezički,
a često i verski identitet sa drugima.
Oni znaju da jedina garancija kolektivne slobode
jeste preko institucije nacionalne države.
Potpomognuto romantizmom, viđenje države kao jedinog garanta
da se očuva autentičnost jednog naroda, proširiće se Evropom.
Na kolektivno oslobođenje gleda se kao na jedini način nacionalnog postojanja.
A kako se sloboda manifestuje u 21. veku?
Prema popisu iz 2013. godine,
12 Klingonaca i čak 76 Džedaja živi u današnjoj Bosni i Hercegovini.
Pojedini „mediji“ sve češće plasiraju teorije o „Ravnoj zemlji“
ili mogućnosti invazije vanzemaljaca, sve pod izgovorom
da svako ima pravo na slobodu izražavanja.
Tu nastaje opasnost da se sloboda shvati kao bezgranična i da se svede na banalnost.
Sloboda bez ograničenja svodi se na pravo jačeg.
Spomenici poput ovog govore o pobuni protiv takve prednosti.
Pobunjenici su svakako imali produhovljeno shvatanje slobode.
Spomen-obeležje Kozara podignuto je u znak sećanja na preko 30.000 civilnih žrtava
ovog kraja Republike Srpske u borbi protiv fašističkih okupatora
tokom Drugog svetskog rata.
Spomenici širom Republike Srpske govore o brojnim žrtvama
stradalim u borbi za slobodu.
Ništa nije beskonačno, pa ni sloboda.
Međutim, vrednost slobode nije u bezgraničnosti,
već u mogućnosti da sačuva vredne i autentične karakteristike.
Ovo implicira da je Republika Srpska primer da jedan narod može sačuvati
spostveni identitet samo ukoliko je slobodan da uređuje svoj život.
Republika Srpska, enitet države Bosne i Hercegovine, u jugoistočnoj Evropi,
nastala je nakon raspada socijalističke Jugoslavije i u njoj pretežno žive Srbi.
Nakon rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. godine,
Dejtonski mirovni sporazum uredio je državu kao jedinstvenu federaciju.
Republika Srpska nije međunarodno priznata država, ali ima administrativna ovlašćenja
da očuva tradiciju, identitet i kulturu svog naroda.
Burna istorija, geografska pozicija i snažna svest o pripadnosti istom korpusu
učiniće da kod Srba država nije preduslov, kao kod Italije i Nemačke,
već posledica snažnog nacionalnog identiteta
u kome je sloboda najviša vrednost.
„O bezgranična, o beskrajna, beskonačna slobodo
dođi već jednom i pohodi zemlju moju,
jer je sve bez tebe ništa -
ništa je sa tobom sve!“
Ove reči Petra Kočića, srpskog pesnika iz 19. veka,
govore kolika je vrednost slobode u srpskoj svesti.
Najbolji primer kako ovaj narod vidi slobodu danas jeste Republika Srpska
koja nastaje kao posledica uverenja da sloboda zaista jeste sve.
REPUBLIKA SRPSKA: BORBA ZA SLOBODU
PRVI DEO – IGRE
1984. godine Sarajevo je bilo domaćin Zimskih olimpijskih igara.
One su pokrenule razvoj zimskog turizma u regionu,
oličenog u danas popularnom skijalištu na Jahorini odmah pored Sarajeva.
Igre su bile i jedinstvena prilika da se svetu predstavi socijalistička Jugoslavija,
kao i njena Federativna republika sa vrlo zanimljivom prošlošću, Bosna i Hercegovina.
Arheološki lokaliteti na prostoru Republike Srpske
govore o kontinuitetu života još od Kamenog doba.
Nedaleko od grada Sokolac je veoma značajno nalazište Glasinačke kuluture,
koje traje od ranog bronzanog doba do ranog gvozdenog doba,
sa vrhuncem oko 4. veka pre nove ere.
U doba antike ovaj prostor obeležila su plemena koja su inertno nazivana Ilirima,
sve do dolaska Rimskog carstva koje je pokorilo ilirska plemena.
Tokom srednjeg veka u ovim krajevima se širi hrišćanstvo i dobija pun zamah,
o čemu govore stećci kao srednjevekovni spomenici,
koji govore o staležnoj pripadnosti i pretežno svedoče o hrišćanskom obredu
poreklom iz Vinzantije.
Preko hiljadu sportista iz čak 49 država takmičilo se na Olimpijadi u Sarajevu,
dok je o svemu tome izveštavalo preko četiri hiljade novinara.
Međutim, sportska nadmetanja nisu jedina stvar
koju su gosti Olimpijade mogli da vide.
Crkva Svetog Arhangela Mihaila je u narodu poznata
kao Stara pravoslavna crkva na Baščaršiji.
Izgrađena je oko 14. veka.
Burna istorija je uzela danka na ovoj građevini,
inače jednom od najstarijih verskih objekata u Bosni i Hercegovini.
Nekoliko puta paljena kroz istoriju, dok nije konačno obnovljena krajem 18. veka.
Nedaleko od Stare crkve nalazi se jedna od velelepnijih građevina Sarajeva,
Saborna crkva posvećena Rođenju presvete Bogorodice.
Gradnja, koja je trajala više od decenije, završena je 1874. godine
osvećenjem dabrobosanskog episkopa Pajsija.
Crkva je izgrađena isključivo donacijama vernika
i predstavlja simboličan doprinos srpskog naroda arhitekturi Sarajeva,
koje svoje utemeljenje ima u srednjovekovnoj Bosni,
koja počinje da se razvija oko izvora reke Bosne.
Nakon 10. veka ona će se, kao i druge srpske dražve, razvijati samostalno,
dok će primat među njima uzeti Raška sa dinastijom Nemanjić.
Prvobitno su Bosnom vladali banovi, od kojih je najistaknutiji
i najznačajniji istorijski vladar bio Kulin ban,
pod kojim je nastupilo „bosansko doba mira i prosperiteta.“
13. vek označio je početak vladavine dinastije Kotromanić.
Najznačajniji vladar ove dinastije, Stefan Tvrtko I Kotromanić,
bio je kralj Kraljevine Srba i Bosne
i pokušao je da spoji dve srednjovekovne države, Bosnu i Rašku.
U 15. veku nastaje Hercegovina, teritorija nazvana po tituli
„Hercega od Svetog Save“, prvog srpskog ahiepiskopa, iz dinastije Nemanjić,
što daje nemanjićki pečat državi Bosni i Hercegovini do današnjeg dana.
Dinastija Kotromanić će vladati Bosnom gotovo dva veka.
Uspon države Bosne usporiće smrt Tvrtka I Kotromanića,
što dovodi do dinastičkih borbi za vlast.
Krajem 15. veka, Bosna pada pod vlast Osmanskog carstva,
u kojem dominira islam, i koje na ovim prostorima ostaje
sve do Berlinskog kongresa krajem 19. veka.
Preko 200.000 ulaznica prodato je za Olimpijadu,
dok je 2 milijarde ljudi pratilo direktan prenos.
Verovatno im je bilo zanimljivo da vide slike tipično orijentalnog grada,
a onda odmah i kadrove tipično srednjevropske arhitekture.
Početkom 19. veka, ustanak protiv Osmanlija u Srbiji stvoriće Kneževinu Srbiju.
Ovo je bio podstrek i Srbima u Hercegovini
da se pobune protiv osmanskog okupatora 1875. godine.
Njihov uspeh će ostati bez nagrade,
jer će Bosnu i Hercegovinu okupirati Austrougarska
koja će vladati ovim prostorom sve do kraja Prvog svetskog rata.
Upravo odavde, iz dvorca Šenburn, dinastija Habzburg vladala je Austrijskim carstvom.
Dinastija je vladala preko 600 godina
i unutrašnja stabilnost carstva često je zavisila
od podsticanja neprijateljskih odnosa
između mnogih naroda koji su bili njegov deo.
Bosna i Hercegovina se svakako može uzeti kao primer
za politiku Austrougarske prema okupiranim narodima.
Kako su Srbi bili većinski narod u periodu okupacije
i narod koji je imao snažnu želju za ujedinjenjem svih Južnih Slovena,
Austrijanci su ga smatrali neprijateljskim.
Druga najbrojnija grupa, Muslimani, nisu imali jasnu nacionalnu odrednicu,
ali su austrougarske vlasti podsticale novu, nacionalnu svest
u pokušaju da ih eksploatišu kao protivtežu Srbima.
Hrvati, katolici po veroispovesti, bili su najmanje brojni
od tri većinska naroda u Bosni i Hercegovini, ali su ih,
zbog verske pripadnosti, Austrougari favorizovali na uštrb druga dva naroda.
Zvuči komplikovano, zar ne?
Ova igra favorita vidljiva je i u arhitekturi.
Tokom austrougarske okupacije izgrađeni su
velelepna katedrala Srca Isusovog u Sarajevu,
Katolička gimnazija u Travniku i drugim gradovima
i mnogi infrastrukturni, kulturni i privredni objekti.
Svaki rat iziskuje svoj povod.
Političke elite koje ga pokreću iz čistog interesa,
neke događaje koriste kao izgovor da opravdaju izazivanje tako pogubne pojave.
Jedan od takvih povoda desio se, zahvaljujući dečačkoj veri u humane ideale,
upravo na ovom mestu, u Sarajevu.
28. juna 1914. godine, član organizacije Mlada Bosna, Gavrilo Princip,
pucao je na prestolonaslednika Austrougarskog carstva Franca Ferdinanda,
usmrtivši njega i njegovu suprugu.
U Beču, ovaj čin je rasplamsao ionako neprijateljski stav prema Srbiji,
te je Austrougarska ubrzo objavila rat.
Zanimljivo je da gotovo identičan anentat na austrougarsku princezu,
koji je 1898. izvršio Italijan, nije uzet kao povod za rat.
Austrougarska je želela da širi svoje carstvo ka istoku
i znam da ovo zvuči jezivo,
ali atentat u Sarajevu je poslužio kao odličan izgovor za to.
Međutim, rezultat nije bio onakav kakvom se Austrougarska nadala.
Sukob Austrougarske i Srbije prerastao je u Prvi svetski rat
koji će se završiti propadanjem austrougarskog carstva koje ga je pokrenulo
i formiranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca,
kasnije preimenovane u Kraljevinu Jugoslaviju,
koja će postojati sve do Drugog svetskog rata.
Na ovom mestu su reči Meše Selimovića bile najočiglednije.
Selimović, koji je rođen kao bosanski musliman,
ali je otkrio svoje srpske korene,
rekao je da „čovek postaje slobodan svojom odlukom, otporom i nepristajanjem.“
1941. godine, demonstranti su se okupili ovde, u glavnom gradu Srbije,
Beogradu, u pobuni protiv bilo kakvog pakta sa nacističkom Nemačkom,
najvećom vojnom silom 20. veka, značajno moćnijom od Kraljevine Jugoslavije.
Iako je Kraljevina Jugoslavija osigurala pakt o nenapadanju,
srpski narod je vikao: „Bolje grob, nego rob!“
Nakon narodne pobune, Hitler je napao Jugoslaviju aprila 1941. godine.
Snažno bombardovanje većih gradova u Srbiji označio je početak okupacije.
Prva stvar, koju je Hitler zahtevao iz okupirane Jugoslavije,
bila je tabla koja je označavala mesto sa kojeg je Gavrilo Princip
pucao u prestolonaslednika Ferdinanda.
Kraljevina Jugoslavija podeljena je u okupacione zone
fašističkih i nacističkih sila.
Oslobođenje Beograda 1944. godine označiće pobedu partizana pod vođstvom komunista,
što je dovelo do promene političkog uređenja Jugoslavije.
1945. godine fomirana je socijalistička Jugoslavija, čiji je prvi,
ali i doživotni predsednik bio Josip Broz Tito.
Tito će dobiti svetsku prepoznatljivost već 1948. godine
odbijanjem da bude u interesnoj sferi Sovjetskog Saveza
i kasnije iniciranjem stvaranja Pokreta nesvrstanih.
Zemlje koje su bile deo Pokreta nisu želele da učestvuju
u blokovskoj podeli sveta tokom Hladnog rata
i tražile su treći put u međunarodnim odnosima.
Uprkos tome što je održana četiri godine nakon Titove smrti,
Olimpijada u Sarajevu je ostala jedina održana u zemlji
koja je politički pripadala Pokretu nesvrstanih.
Jugoslavija je organizovana po federativnom principu sa šest republika:
Srbijom, Slovenijom, Hrvatskom,
Makedonijom, Crnom Gorom i Bosnom i Hrecegovinom.
Ovo što čujete je sevdalinka,
pesma koja je autentična za prostor Bosne i Hercegovine.
Međutim, ona se mogla čuti i širom Srbije i drugih republika
što govori o uticaju kulture sa ovog prostora širom Jugoslavije.
Građani Jugoslavije slušali su i druge vrste muzike iz Sarajeva,
poput pesama „Bijelog dugmeta“.
1970-ih je rok grupa iz Sarajeva, „Bijelo dugme“,
održala najmasovniji rok koncert u istoriji Jugoslavije
upravo ovde, u glavnom gradu, Beogradu.
Mladost mnogih Jugoslovena obeležiće i druge rok grupe iz Sarajeva
kao što su „Indeksi“,
„Zabranjeno pušenje“
ili „Crvena jabuka“.
Pored rok grupa, popularni su bili i obični ljudi
koji su državu zadužili svojim vrednim radom.
Oni su stavljani na novčanice jugoslovenske nacionalne valute, dinara,
a najpoznatiji bili su Alija Sirotanović
i Arif Heralić,
obojica iz Bosne i Hercegovine. Oni su bili poznati kao udarnici.
Udarnici su bili veoma produktivni radnici,
poznati po svom entuzijazmu i neverovatnim rezultatima.
Ova nagrada je promovisala privredni rast
koji se evidentno događao u Bosni i Hercegovini.
Nakon smrti Josipa Broza Tita 1980. godine,
Jugoslavija se donekle otvorila za kritiku društvenih problema.
„Top lista nadrealista“ počela je da se emituje kao humoristička emisija
na radiju početkom 1980-ih, a kasnije se kao TV emisija
sa duhovitim skečevima emitovala na TV Sarajevo
i donekle na Jugoslovenskoj radio televiziji.
U skečevima su na satiričan način predstavljani društveni problemi,
uz određena „predviđanja“ događaja koji će uslediti.
Kritkujući opsežan birokratski aparat, „Nadrealisti“ su snimili skeč
u kojem zvaničnici vlade i političari stupaju u štrajk
jer radnici u industriji traže isplatu zarada,
a i narod im stalno postavlja neke zahteve.
Već ozbiljno ugorženo imovinsko stanje građana
predstavljeno je satirično u emisiji „Nagradna otimanja“
u kojoj se građanima koji učestvuju u igri oduzima imovina.
Početkom 90-tih, u jeku porasta nacionalnih tenzija,
„Nadrealisti“ su emitovali izmišljeni TV Dnevnik
uz udarnu vest da Bosni i Hercegovini preti opasnost
od izbijanja mira.
Humor kroz satiru kao način odnosa prema problemima i nedostacima
je ostao do danas prepoznatljiv za Bosnu i Hercegovinu.
Osim ove pojave postoje i skrivene opasnosti za neupućenog posetioca.
Ovde se mora biti jako oprezan, pre svega po pitanju hrane,
pogotovo kada se radi o omiljenom specijalitetu – bureku.
Ako slučajno naručite...
Kuhinju ovog prostora odlikuje dinamika mešanja kultura,
pa tako su jela vrlo koloritna i ukusna
zahvaljujući začinima koji stižu sa Orijenta.
Svaki posetilac treba da proba bosanski lonac, tufahije,
baklave, sogan dolmu, ćevape i mnoge druge specijalitete.
Međutim, pre svega bih preporučio da probate burek.
Testo, koje se posebnim tehnikama slaže sa preukusnim filom,
nešto je što ovde većina građana konzumira svakodnevno
i burek zauzima posebno mesto u srcima svih koji žive u Bosni i Hercegovini.
Nakon što je Jure Franko osvojio prvu medalju za Jugoslaviju ikada
na Zimskim olimpijskim igrama u Sarajevu, proslavljen je sloganom:
„Volim Jureka više od bureka!“
Međutim, pomešanost kultura nije bila vidljiva samo u kulinarstvu,
već i u političkom uređenju socijalističke Bosne i Hercegovine
koju su činila tri konstitutivna naroda - Srbi, Hrvati i Muslimani.
Možda ste zbunjeni zašto govorimo o Muslimanima kao narodu,
kada znate da su muslimani verska grupa, što nije isto kao i etnička grupa.
1971. godine je na popisu Jugoslavije prupadnicima muslimanske verske zajednice
u Bosni i Hercegovini prvi put dozvoljeno da se izjašnjavaju
kao Muslimani u etničkom smislu.
Istorijska geneza ovog naroda počinje osvajanjem Balkana
od strane Osmanskog carstva, u kojem je dominirao islam.
Od 1971. mnogi se u etničkom smislu izjašnjavaju kao Muslimani,
a od 1993. godine sebe zovu Bošnjacima.
I Srbi i Bošnjaci i Hrvati učestovovali su u stvaranju
kulturne posebnosti Bosne i Hercegovine,
te je u socijalističkoj Jugoslaviji uređenje bilo takvo da,
bez obzira na to koji narod je brojniji, sva tri imaju jednaku mogućnost
da učestvuju u kreiranju politike.
Mostar je hercegovački grad koji je ime dobio po čuvarima mostova,
mostarima na reci Neretvi, na kojoj je smešten.
Stari most je najprepoznatljiviji deo grada Mostara.
Most je izgrađen za vreme osmanske okupacije u 16. veku,
ali je srušen od strane hrvatskih snaga tokom ratnih dejstava 1993.
Duh naroda koji ovde živi ogleda se u šali
da će se, nakon rušenja, izgraditi „još stariji most“.
Nakon rata koji je uništio veći deo istorijskog grada,
obnova je konačno u toku.
Obnovljen most zove se Novi stari most,
a za njega se vezuje i specifična tradicija
koja govori o hrabrosti hercegovačkih mladića.
Ta tradicija izgleda ovako.
Hercegovački mladići, poznati po svojoj hrabrosti,
svakako su prednjačili u ovakvim skokovima,
ali period nakon Olimpijade 1984. doneće nove vrste potvrde ove karakteristike.
Ako ste bili mladić u vreme Olimpijade u Sarajevu,
znali ste da je „foksvagen golf“ svakako podizao vaš ugled u gradu.
Proširenje saradnje sa nemačkim gigantom „Folksvagenom“
trebalo je da stavi pečat na privredni razvoj Bosne i Hercegovine.
Međutim, 1989. je pao Berilnski zid
i već sledeće godine su tokom 14. kongresa Komunističke partije u Beogradu
delagacije Slovenije i Hrvatske napustile Partiju.
Deklaracijama o nezavisnosti Slovenije i Hrvatske,
stabilna vladavina Komunističke partije Jugoslavije
pretvoriće se u građanski rat 1991. godine.
Tako je kraj 20. veka pokazao da istorijski ožiljci to nisu,
već su otvorene rane.
DRUGI DEO – PODSEĆANJA
Razilaženje Hrišćanske crkve 1054. godine
na zapadnu, katoličku, sa centrom u Rimu,
i istočnu, pravoslavnu, sa centrom u Carigradu,
doneće prostoru jugoistočne Evrope milenijum krvavih verskih ratova.
Shvatanje religije kao povoda za rat pojaviće se kao relikt
krajem 20. veka upravo ovde, oko reke Bosne koja je bila i ostala,
jedna od granica ove podele.
Kako je centralna vlast Komunističke partije slabila,
glavne etničke grupe u Bosni i Hercegovini
formirale su svoje nacionalne političke partije.
Iako je tzv. Hrvatsku demokratsku zajednicu, HDZ,
osnovao Franjo Tuđman počektom 1990. u Hrvatskoj,
HDZ je postojala i u Bosni i Hercegovini,
gde je zastupala interese Hrvata.
U maju 1990. islamističku Stranku demokratske akcije, SDA,
formirao je Alija Izetbegović u Bosni i Hercegovini
i ona je smatrana strankom Muslimana.
Srbi su poslednji formirali svoju nacionalnu partiju -
Srpsku demokratsku stranku, SDS, na čelu sa sarajevskim psihijatrom
Radovanom Karadžićem,
koja je zastupala političku volju Srba u Bosni i Hercegovini.
Nakon prvih višestranačkih izbora u republici,
muslimanska SDA je zauzela 86, srpska SDS 72, a hrvatski HDZ 45 poslaničkih mesta.
Prema Ustavu, velike odluke nisu mogle da budu donošene
bez konsenzusa sva tri naroda.
Međutim, lideri Muslimana i Hrvata odlučili su da ignorišu najvažniji pravni akt.
Za stvaranje modernih nacija uzima se kraj 18. veka i 19. vek,
a za najbolje primere mogu da posluže francuska, nemačka i italijanska nacija.
Međutim, srpski narod svoju svest o pripadnosti
ne duguje konstituisanju same države, već drevnom identitetu.
U jednom od najznačajnih istorijiskih spisa iz 10. veka, „O upravljanju carstvom“,
koji piše vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit,
on pominje „malu zemlju Bosnu“, te nabraja tamošnja mesta
za koje tvrdi da ih naseljavaju Srbi.
Banovi, vladari u Bosni ranog srednjeg veka,
bili su manje ili više u vazalnom položaju u odnosu na moćnu Ugarsku,
ali etnički sastav njihove zemlje ni za njih nije bio dilema.
Ban Matej Ninoslav u svojoj povelji iz 1249. godine sebe potpisuje
kao Matej Stefan, što odražava vezu sa srpskom dinastijom Nemanjić,
čiji pripadnici su uzimali ime Stefan.
On svoje podanike vidi kao Srbe, dok papa Urban III u povelji Dubrovniku
čak i samu Bosnu, kojom vlada Kulin ban, vidi kao deo Srbije.
Pre sedam vekova, upravo ovde u manastiru Mileševa u današnjoj Srbiji
krunisan je najznačajniji bosanski vladar, Tvrtko I Kotromanić,
koji ovim gestom stavlja pečat na idetitet naroda u Bosni.
Tvrtko I Kotromanić se kruniše pred moštima najznačajnijeg Nemanjića,
Svetog Save.
Tvrtko uzima ime Stefan, na svoj grb stavlja ljiljane,
a u potpisu sebe naziva kraljem Srba.
Sve ovo su gestovi tipični za dinastiju Nemanjić, što govori
kako je najznačajniji vladar srednjevekovne Bosne video sebe i svoj narod.
Ovo je zastava koju su kreirali Bošnjaci tokom ratnih godina
i važila je sve do 1998. godine.
Isti amblem koristili su i na uniformi dominantno bošnjačke
Armije Bosne i Hercegovine tokom rata.
Ovo je zastava Srbije.
Pogledajte bliže.
Neverovatna sličnost.
Bošnjaci, međutim, ljiljane nisu videli kao nemanjićko nasleđe Bosne,
što oni činjenično predstavljaju, već kao suprotnost –
negaciju istorije Bosne.
Nemanjićko nasleđe se brisalo i u uzimanju u državnost Hercegovine,
bez obzira što je ona nastala iz srednjovekovne oblasti Hum,
koju je rodonačelnik dinastije Nemanjić Stefan Nemanja zvao svojom postojbinom
i koju su na upravu dobijali najvažniji pripadnici srpskog dvora.
Da bismo razumeli ovo istorijsko neznanje, moramo da govorimo o stećcima.
Pomenuli smo da su ti spomenici podizani u srednjem veku
i da Hercegovina ima najveći broj stećaka.
Samo u jednom mestu, ovde u Nevesinju,
ima više stećaka, nego u čitavoj centralnoj Bosni,
a ovaj lokalitet se uzima kao mesto nastanaka srednjevekovne države.
Ovi srednjovekovni nadgrobni spomenici su na Uneskovoj listi nematerijalne baštine.
Na njima se u vidu epitafa izražava određen društveni status
ili neka osobenost za onoga ko je tu sahranjen.
U vremenu kada se već uveliko grade stećci u Bosni,
pojavljuje se bogumilstvo,
autohtoni odgovor ljudi koji nisu bliski ni pravoslavnim ni katoličkim hrišćanima.
Obe crkve ih proglašavaju jereticima.
Određeni krugovi istoričara su povezivali stećke sa bogumilima
preko natpisa i slika na njima.
Ove tvrdnje mnogi Bošnjaci koriste
u pokušaju da se predstave kao potomci bogumila
i da tvrde da njihova geneza nikako ne vodi ni od Srba ni od Hrvata.
Međutim, natpisi na stećcima se ne bave verskom pripadnošću,
već pokušavaju da naglase društveni status,
a bogumili su bili protiv svega materijalnog,
pa i pravljenja nadgrobnih spomenika.
„Čajničko jevanđelje“, bogoslužbena knjiga nastala u 15. veku,
predstavlja jedan od najznačajnijih ćiriličnih spisa
sa teritorije Bosne i Hercegovine.
Snažno prisustvo vizantijskog obreda
i nastanak nekih od najznačajnijih ćiriličnih spisa
govore o formiranom identitetu Srba na ovom prostoru
već u prvim vekovima drugog milenijuma.
Pogled na svet čoveka koji živi u srednjem veku u velikoj meri definiše religija.
U zavisnoti od toga kojoj religiji pripadate,
u toj meri ćete biti deo određenog kututurnog obrasca.
Katolici su koristili latinski jezik i pismo,
dok su pravoslavci koristili grčki jezik i alfabet.
Kako Srbi primaju hrišćanstvo iz Vizantije u 9. veku,
a ne potiču sa grčkog govornog područja,
razvija se autentično pismo za razumevanje bogoslužbenih knjiga - ćirilica.
Srpska ćirilica se i danas vezuje kao odlika srpske kulture,
a bila je veoma prisutna i u srednjovekovnoj Bosni –
na primer, u Povelji Kulina bana i u Miroslavljevom jevanđelju,
koje se i danas čuva kao jedno od najznačajnih spomenika
srpske kulturne baštine.
Kritikujući demokratiju, engleski filozof Tomas Hobs
tvrdio je da u apsolutizmu vlast može da zloupotrebi jedan čovek
dok u demokratiji to može više njih.
Alija Izetbegović, ideolog i lider Stranke demokratske akcije 90-ih,
osuđen je na 14 godina zatvora 1983. godine,
u tadašnjoj socijalističkoj Jugoslaviji, sa još devetoricom saučesnika,
zbog muslimanskog nacionalizma i neprijateljske propagande.
Sedam godina kasnije, iste godine kada je Izetbegović osnovao stranku,
objavljeno je prvo izdanje njegove knjige „Islamska deklaracija“.
U njoj on decidno kaže da islamski pokret mora preuzeti vlast
onog trenutka kada postane brojčano dovoljno jak,
a kada je preuzme, on treba da stvori novu vlast,
koja odgovara isključivo islamskom viđenju sveta.
Po uzoru na svoje reči,
da „nema mira ni koegzistencije između islamske vere
i neislamskih društvenih i političkih institucija“,
Izetbegović je hteo nezavisnu Bosnu i Hercegovinu.
Hrvati, sledeći primer susedne Hrvatske koja je već proglasila nezavisnost,
takođe su želeli da se otcepe.
Poučeni istorijskim iskustvom,
Srbi su svoj opstanak videli u zajednici sa Srbijom, odnosno u Jugoslaviji.
I bili su spremni da razreše sva neslaganja konsenzusom.
Ali oni su prevareni.
Nakon više neuspelih pokušaja muslimanskih i hrvatskih poslanika
da donesu jednostrane odluke,
14. oktobra 1991, nakon završetka sednice Skupštine Bosne i Hercegovine...
Poslanici Muslimana i Hrvata su sačekali da srpski poslanici napuste salu.
Onda, daleko iza ponoći, bez prisustva Srba,
usvojili Memorandum o suverenosti Bosne i Hercegovine.
Donošenje krucijalnih odluka koje se odnose na sudbine miliona ljudi, u tajnosti,
u satima daleko iza ponoći, neopisivo podseća na jednu sevdalinku.
Pesma govori o mladiću koga kritikuje mudra majka
govoreći da se važni poslovi ne obavljaju noću.
Mladić se pravda time što je zaljubljen.
Međutim, čime su istu delatnost pravdali mnogo zreliji poslanici?
Odluka donesena u noć 15. oktobra samo je posledica jasne želje
o kojoj govore reči Alije Izetbegovića prilikom zasedanja skupštine iste godine:
“Žrtvovao bih mir za suverenu Bosnu i Hecegovinu,
a za mir u Bosni i Hercegovini ne bih dao suverenitet.“
Poruka je bila jasna – odluke se više neće donositi konsenzusom,
već preglasavanjem Srba, pa i po cenu izbijanja rata.
Srbi su narod čije kolektivno pamćenje seže više od milenijuma.
A u to pamćenje se svakako urezalo doba osmanske okupacije,
kada su im prava bila krajnje ugrožena.
Rušenje crkava, surove odmazde i teški uslovi života hrišćana
izazvali su i migraciju ove grupe u susedna carstva kao što je Austrougarsko,
što je do kraja 19. veka značajno promenilo etnički sastav ovog prostora.
Jedan od najpoznatijih pisaca iz Bosne i Hercegovine, Meša Selimović,
bio je veoma svestan ove promene.
On je rođen u porodici bosanskih Muslimana u Tuzli 1910,
ali je otkrio da su njihovi preci, Srbi, prešli u Islam
da bi zaštitili hrišćansku braću.
Tako po popisu s kraja 15. veka, preko 99% hrišćanskih porodica
i manje od 1% muslimana živi u administrativnoj jedinici Bosanski sandžak,
dok je u 19. veku muslimansko stanovništvo predstavljalo 38% u Bosni i Hercegovini.
Selimović je govorio: „Srbin je slavno biti, ali i skupo“.
Cena ove nasilne promene identiteta bila je kolektivna trauma,
o kojoj najbolje svedoči opis srpskog nobelovca Ive Andrića
u delu „Na Drini ćuprija“.
Iako je napisan vekovima nakon događaja koje opisuje,
gotovo živo i sa dosta detalja prikazuje osmanski običaj „danak u krvi“ -
nasilno oduzimanje muške dece od porodica i njihova islamizacija.
Deca su baš preko ovog mosta u Višegradu odvođena u Istanbul.
Andrić u svom delu piše:
„Već je šesta godina prošla od poslednjeg kupljenja ovog danka u krvi,
zato je ovog puta izbor bio lak i bogat.
Bez teškoća nađen je potrebni broj zdrave, bistre i naočite muške dece
između 10. i 15. godine, iako su mnogi roditelji skrivali decu u šumi,
učili ih da se pretvaraju da su maloumni ili da hramlju,
odevali ih u dronjke i puštali ih u nečistoću
samo da izmaknu aginom izboru.
Neki su i stvarno sakatili rođenu decu sekući im po jedan prst na ruci.
Izabrani dečaci otrpemani su na malim bosanskim konjima u dugoj povorci dalje.“
Te povorke su prelazile upravo ovde.
Ne mogu ni da zamislim koliko su bili preplašeni mali oteti dečaci
i kako su se osećale majke te dece.
"Na izvesnom odstojanju od poslednjih konja u ovom neobičnom karavanu
išli su raštrkani i zadihani mnogi roditelji ili rođaci ove dece
koja se odvode zauvek da u tuđem svetu budu obrezana, poturčena
i da zaboravivši svoju veru, svoj kraj i svoje poreklo provedu život
u janjičarskim odama ili u nekoj drugoj, višoj službi carstva.
To su bile većinom žene. Ponajviše majke, babe i sestre otetih dečaka.
Kada bi se suviše približile agine suarije bi ih rasterivali
udarcima svojih bičeva nagoneći nanjih konje uz glasno alakanje.“
Nakon preglasavanja od strane muslimanskih i hrvatskih poslanika 15. oktobra 1991,
srpski poslanici su devet dana kasnije konstituisali
Skupštinu srpskog naroda u Bosni i Hercegovini sa sedištem u Sarajevu.
Na prvoj sednici, raspisan je plebiscit za 10. novembar,
sa ciljem da se definiše volja Srba u Bosni i Hercegovini,
pitanjem da li su za ostanak u jugoslovenskoj zajednici ili nisu.
Više od 1.350.000 Srba je glasalo
i 96% se izjasnilo za ostanak u Jugoslaviji.
Bio je to, zaista, očajnički pokušaj srpske političke elite
da održi političku vidljivost
i da pokuša da spreči novi demografski pad usled gubljenja političkih prava.
Skupština Bosne i Hercegovine, koja je nakon 15. oktobra 1991. zasedala
bez srpskih predstavnika, zakazala je svoj referendum za 29. februar 1992. godine
na kome se postavljalo pitanje da li su građani za samostalnu Bosnu i Hercegovinu.
Srbi bojkotuju ovaj referendum svesni da bi učešćem dali legitimitet
uređenju preglasavanja umesto pravljenja konsenzusa.
Referendum je održan 29. februara i 1. marta 1992. godine.
Očekivano, preko 99% onih koji su glasali izjasnilo se za izlazak iz Jugoslavije.
Srbi su se, u međuvremenu, politički organizovali
u opštinama gde su značajna većina, u želji da jasno artikulišu
svoj politički interes izražen na plebiscitu 1991.
Muslimani i Hrvati su tako imali političku platformu,
ali su Srbi predstavljali svojevrsnu „smetnju“.
Srbi su posedovali značajnu imovinu, uticaj i pozicije širom Bosne i Hercegovine
i bili su isprepleteni sa Muslimanima i Hrvatima do te mere
da se nije mogla uspostaviti faktička unitarna vlast.
Ta „smetnja“ mogla je da se ukloni jedino kroz rat,
a povod je došao brže nego što je iko očekivao.
Jednim hicem je artikulisano svo političko nasilje
koje su muslimanska i hrvatska strana vršili već godinu dana.
1. marta 1992, dok je još trajao referendum,
osuđivani nasilnik Ramiz Delalić Ćelo pucao je na srpske svatove u Sarajevu.
Ubio je mladoženjinog oca Nikolu Gardovića,
prilikom polaska svatova u Staru pravoslavnu crkvu na venčanje.
Povod je bio, kako sam egzekutor kaže...
Istu srpsku zastavu koju je zabranjivala i Austrougarska vlast
pre manje od jednog veka.
Nikola Gardović je ubijen samo zato što je pokazao da je Srbin.
Kako niko nije osuđen niti uhapšen za zločin,
ovo je suštinski legalizovalo ubijanje Srba.
Ovaj zločin se smatra početkom rata u Bosni i Hercegovini.
Muslimanska strana to negira, ali činjenica je da je egzekutor, Ramiz Delalić,
kao pripadnik vojnih formacija Muslimana, odlikovan lično od Alije Izetbegovića
u kasnijem ratu koji je zahvatio zemlju.
Ubistvo je bilo toliko čekani povod da se primeni ideologija „Islamske deklaracije“
što će se u danima, mesecima i godinama nakon ubistva i pokazati.
TREĆI DEO – BUĐENJE
Podela na velike i male narode ne može se odrediti samo prema brojnosti nekog naroda,
već po meri doprinosa koje je taj narod dao civilizaciji.
A kada govorimo o srpskom narodu, on je često davao ono najvrednije što ima -
život.
Krajem 19. veka su Srbi ovog kraja inicirali niz ustanaka
i ratova protiv osmanskih okupatora na Balkanu.
Upravo odavde, nedaleko od grada Nevesinje,
pobuniće se Srbi u želji da se oslobode sada već odmetnute osmanlijske vlasti.
I uspeli su da se oslobode okupatora.
Da bi ga zamenio drugi.
U trenucima kada je austrougarski okupator
preuzimao kontrolu nad Bosnom i Hercegovinom,
Srbi su činili 43% stanovništva i bili su najbrojniji narod.
Ovo nije odgovaralo novom austrougarskom okupatoru,
te se krenulo u prilagođavanje etničkog sastava u dva koraka:
prvi - promenom nacionalne strukture
i drugi - kontrolisanjem međunacionalnih odnosa.
Već u prvim godinama austrougarske uprave, dovođeni su migranti,
prevashodno iz Bavarske, ali i iz drugih delova carstva.
Prva kolonija kod Banje Luke bila je Vindhorst.
Doseljenici su dobili nadimak kuferaši, kako su sa sobom doneli samo kofer.
Tačan broj tih kuferaša nikada nije do kraja utvrđen,
ali se smatra da ih je dovedeno čak 200.000 u toku dve decenije.
Njihova glavna uloga bila je preuzimanje poslova u razvojnoj industriji.
Procene su da je do 60% radnih mesta u državnim službama
bilo upravo iz redova kuferaša.
Pored doseljavanja stanovništva u kolonije kao što je Francjozefsfeld
nedaleko od grada Bijeljine gde se nalazim,
Austrougarska je manipulisala postojećim nacionalnim odnosima
u pokušaju da ih kontroliše.
Benjamin Kalaj bio je austrougarski državnik koji je,
kao ministar zadužen za upravu nad Bosnom i Hercegovinom,
verovao da može da ojača austrougarsku vlast tamo slabljenjem nacionalnih pokreta.
Prvo je pokušao da stvori jedinstvenu bosansku naciju,
koristeći naziv „Bošnjak“ za sve stanovnike Bosne.
Ogromna sredstva su uložena u ovaj projekat,
stvoren je list „Bošnjak“,
ali ovu ideju su odbili Muslimani, kao i Srbi i Hrvati
Kako je ovaj projekat propao, novi je pokrenut –
pretvaranjem bosanskih Muslimana u poseban narod.
Književna dela koja su nastala kao deo tog projekta
govore o srpskim ćiriličnim spisima kao o posebnom pismu, „bosančici“,
Bogumili su odjednom postali deo takozvane „Bosanske crkve“,
te su srednjevekovni stećci proglašeni navodnim ostacima te crkve.
Travnik je rodno mesto Iva Andrića.
On u svom romanu „Travnička hronika“ opisuje uticaj po nacionalne odnose
kada vlast po egizistencijalnim pitanjima favorizuje jednu nacionalnu grupu
u odnosu na druge.
Andrić oslikava francuske i austrijske konzule koji se šalju u Travnik
kao oličenje uticaja velikih evropskih sila na ove prostore.
Shodno poreklu konzula, određeni narod se raduje,
ubeđen da će mu politička, ideološka ili verska sličnost sa konzulom
dati egistencijalnu prednost nad drugim narodima.
Andrićeva poruka da konzuli i sve što oni predstavljaju odlaze, a komšije ostaju,
nikada nije bila dovoljno jasna ljudima sa ovog prostora.
Mržnja koju će austrougarska vlast stvoriti istim socijalnim mehanizmima,
koje Andrić vešto prepoznaje u svom romanu, ostaviće pogubno nasleđe.
Moderni evropski kolonizator je na svaki način potencirao uzvišenu kulturu
koju donosi na mračan, postosmanski prostor.
Međutim, raspirivanje mržnje je u jednakoj meri dolazilo i iz osmankih baldahina
i sa evropskih dvorova.
Narod Bosne i Hercegovine nije mogao da zna u punoj meri
kako ih vidi austrougraski osvajač 1878. godine, ali o tome svedoči štampa.
Viđeni su kao divljaci, životinje,
povezivani su sa svinjama.
Musliman, Srbin i Hrvat
smrskani kao insekti.
Na apsurd se najbolje odgovara apsurdom,
a taj odgovor je najbolje artikulisao upravo neko
ko je školovan u glavnom gradu Austrije, Petar Kočić.
Petar Kočić je srpski pesnik, pisac i političar s kraja 19. i početka 20. veka.
On je po povratku sa školovanja u Beču, pokrenuo političku borbu u Sarajevu
za poboljšanje uslova života kmetova kao najnižeg staleža i opšteg stanja Srba.
Zbog toga je osuđivan na zatvor i proganjan,
a u svom najuspešnijem delu „Jazavac pred sudom“,
opisao je austrougarsko pravosuđe koje, po njemu, „ima zakon za sve“
pa čak i za jazavca.
„Jazavac pred sudom“ govori o odnosu austrougarske vlasti prema Srbima.
Po istinitoj priči, glavni lik je neugledni David,
srpski poljoprivrednik koji želi da tuži jazavca za štetu na usevima.
David pred sudijama govori o svojim teškoćama tokom okupacije kroz satiru.
Kaže da je, iako je ostao bez svega, sad konačno slobodan i srećan,
mada i gladan.
Sudije prihvataju sve, zadovoljne da David ne krivi državu za svoju propast.
Književno delo izvrgava ruglu austrougarske vlasti, ali ih i odlučno napada.
Sarajevski atentat je poslužio mnogima
da konačno svoja antisrpska razmišljanja pretvore u dela.
Već u prvim trenucima nakon atentata, masa demonstranata je demolirala hotel „Evropa“
samo zato što je bio u vlasništvu Srbina.
Uništavane su i brojne srpske kuće, napadnuti su i redakcija lista „Srpska reč“
i mnogi drugi objekti u vlasništvu Srba.
Rulja je vikala: „Dole Srbi“, a zahtevalo se i ukidanje srpskih škola.
Pravo lice austrougarskog okupatora nije se ogledalo samo u uništavanju imovine,
već i u zabranama svega srpskog - zastave, ćirilice i proslave krsne slave.
Prvu pobedu Saveznika u Prvom svetskom ratu ostvariće vojska Kraljevine Srbije.
Početni uspesi ni na koji način nisu nagoveštavali ogromnu žrtvu
koju će od Srba ovaj rat zahtevati.
Austrougarska je vremenom uspela da okupira Srbiju,
a čitava srpska vojska i vlada se povlače na Mediteran.
Ovim Srbi u Bosni i Hercegovini gube oslonac koji su imali u Srbiji,
čime nestaje svaka prepreka za obračun sa njima na svirep način.
Ono čega se orijentalni osvajač nije ni dosetio da čini Srbima tokom četiri veka
uradiće „prosvećeni“ osvajač sa Zapada.
Sabirni logori za Srbe poput ovog u Doboju
bili su nagoveštaj onoga što čeka celu Evropu nekoliko decenija kasnije.
Nikada nije do kraja utvrđeno koliko je Srba stradalo u logoru Doboj,
ali procene su da je samo 1916. godine u tom logoru
preminulo preko 600 dece uzrasta ispod 10 godina,
a već sledeće godine 1.000 dece je umrlo.
Pored logora, osniva se i zaštitni korpus poznatiji kao Šuckori,
koji su sastavljeni od Hrvata i Muslimana i koji su lovili Srbe,
uglavnom civile, i vršili pljačke i zločine nad njima.
Turski sultan, kao verski autoritet, takođe je podsticao mržnju
nazvavši Srbe neprijateljima islama u fetvi.
Groblje srpskih vojnika u okolini Soluna u Grčkoj zove se Zejtinlik,
po maslinama koje su ovde nekada rasle.
Ovakva groblja širom Mediterana svedoče o neverovatnoj žrtvi
koju je podnela jedna mala kraljevina u borbi sa desetostruko većim carstovm.
1917. i 1918. godine Kraljevina Srbija će dati značajan doprinos
savezničkoj pobedi u Prvom svetskom ratu.
Međutim, u ovom sukobu je svaki treći stanovnik Srbije izgubio život.
Kao pobednička sila koja je vojno kontrolisala čitavu teritoriju
onoga što danas smatramo Jugoslavijom,
Srbija je imala šansu da stvori Veliku Srbiju,
ali njena vlast to nije učinila,
te je odlučila da se ujedini sa komšijskim narodima.
Stvara se Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca
koja će ubrzo postati Kraljevina Jugoslavija
bez ikakvog nacionalnog obeležja, kako u uređenju tako i u politici.
Prvi svetski rat je doneo četiri godine uništenja i rata Evropi.
Mećutim, po „dobrom vojniku“ Švejku, sve se to moglo lako izbeći,
samo da je Franc Ferdinand bio – debeo.
Jer bi onda umro ranije
od srčanog udara.
Švejk, dobroćudni i prostodušni vojnik
koji se pravi da je oduševljen služenjem Austrougarskoj u Prvom svetskom ratu,
lik je iz crnohumornog romana češkog pisca koji je,
kao savremenik Prvog svetskog rata, prenosio poruku mira.
Tu poruku je prepoznao i proslavljeni srpski režiser, pisac i intelektualac
poreklom iz Sarajeva Emir Kusturica
prilikom izgradnje kompleksa Andrićgrad u Višegradu.
Svrha samog kompleksa je da jednom mestu sabere
uspomenu na sve kulturne velikane srpskog naroda,
a ime nosi po do sada jednom srpskom nobelovcu, Ivu Andriću.
9. januara 1992. u sarajevskom hotelu „Holidej in“
proglašena je Republika srpskog naroda Bosne i Hercegovine.
Srbi su imali istorijsko pamćenje da kada god su izgubili političku bitnost
i vezu sa Srbijom, bili su izloženi progonu.
Prvi predsednik je postao Radovan Karadžić, a predsednik skupštine Momčilo Krajišnik.
Za razliku od ustava i političke organizacije,
Republika Srpska nije imala vojsku, jer su političari bili ubeđeni
da će Jugoslovenska narodna armija, JNA, očuvati mir,
a da će se rešenje krize naći politički.
Međutim, događaji poput napada na kolone vojnika JNA u povlačenju
u Dobrovoljačkoj ulici u Sarajevu maja 1992,
kao i u Tuzli samo dve nedelje kasnije,
jasno su govorili da je vojno organizovanje Muslimana
već u maju 1991. godine imalo svoj cilj -
rat sa Srbima.
Nakon povlačenja JNA iz Bosne i Hercegovine,
Srbi ostaju bez zaštite i zato oni u proleće 1992. godine
formiraju Vojsku Republike Srpske.
Srbi su strahovali od ponavljanja svega što su proživeli na udaru fašizma i nacizma,
dominantnih političkih ideologija u Nemačkoj i Italiji 1930-ih.
Ove ideologije su spoljnom svetu propagirale miroljubivost,
a na unutrašnjem planu su sprovodile teror.
Dolskom Adolfa Hitlera i njegove Nacističke partije na vlast u Nemačkoj,
ideologija da su Nemci viša rasa i polaganje prava na teritorije drugih naroda
otvoriće vrata novog rata u Evropi.
Pobunu srpskog naroda protiv ovih moralno iskrivljenih ideja
možda najbolje opisuju reči savremenika Drugog svetskog rata, Branka Ćopića:
„Gledao sam našu raspjevanu mladost kako se bori i gine za slobodu rodne grude,
za spas čovječanstva od fašističkog mraka i ropstva.“
Branko Ćopić, rođen na teritoriji današnje Republike Srpske,
bio je pisac, satiričar, ali i učesnik u antifašističkoj borbi partizana.
Učešće u ratu će značajno obeležiti njegovo književno delo,
ali će njegov veseo duh ostati upamćen kroz dela koja je napisao za decu.
Smrtonosna tama Drugog svetskog rata ubrzo je zahvatila Balkan,
donoseći sa sobom stranicu istorije koju nije toliko teško razumeti,
koliko je teško razumeti da su je napisala ljudska bića.
ČETVRTI DEO – BORBA
Nikada više!
Bio je to poklič koji se mogao čuti kod Srba u Bosni i Hercegovini
početkom 1992. godine.
Samo te dve reči govorile su o čitavom veku tragičnog, istorijskog iskustva.
Donja Gradina bila je deo kompleksa koncentracionog logora Jasenovac,
koji je svedok genocida izvršenog na civilnim stanovništvom
tokom Drugog svetskog rata na prostorima bivše Kraljevine Jugoslavije.
Invazijom nacističke Nemačke aprila 1941. Jugoslavija je okupirana
i podeljena u okupacione zone.
Takozvana „Nezavisna Država Hrvatska“, nacistička marionetska tvorevina,
formirana je na prostoru koji otprilike obuhvata današnju Hrvatsku
i Bosnu i Hercegovinu, kao i delove Srbije i Slovenije.
Njen lider i politički tvorac bio je Ante Pavelić,
čija ideologija je u potpunosti odgovarala nacističkoj Nemačkoj
po pitanju Jevreja, Roma i komunista, ali je pre svega bila
krajnje neprijateljska prema Srbima.
Pravo lice „prosvećenog“ kolonizatora koji je dolazio na ove prostore
nikada nije bilo lako vidljivo, ali je ono je uvek suptilno implementirano
u najvažnije aspekte života.
Austrougarska, građenjem škola u Bosni i Hercegovini, koju su smatrali „zaostalom“,
može se pohvaliti produktom tog obrazovanja - Antom Pavelićem,
vođom kasnije formiranog fašističkog hrvatskog pokreta ustaša
i „Nezavisne Države Hrvatske“.
Istoričari osnovano sumnjaju da je baš u Travničoj gimnaziji Pavelić prihvatio
antisrpska učenja hrvatskog nacionalističkog ideologa Ante Starčevića.
Cilj fizičkog smanjenja broja Srba, čime se gasi i njihova politička važnost,
ostao je isti u Drugom svetskom ratu
kao i u vremenu austrougarske okupacije.
Tako su ustaše pristupile identičnom receptu kao u Doboju 27 godina ranije -
formiranju koncentracionih logora.
Pored zabrana nacionalnih obeležja Srba identičnim onim u austrougarskoj okupaciji,
formira se sistem logora Jasenovac
u kojem ustaše interniraju Srbe, Jevreje, Rome, komuniste i druge.
Poznati po svojoj svireposti, ovi logori su inetrnirali čak i decu.
Iako su stotine hiljada ubijeni, konačan broj žrtava nikada nije do kraja utvrđen.
Postavlja se pitanje:
Zašto su svi osvajači na Srbe gledali kao na neprijatelje?
Zato što, kada god je Srbima pretila neuporedivo veća sila,
uglavnom su pružali otpor.
„Neće moći“ su prvi u Evropi izgovorili
najvećoj vojnoj sili 20. veka, nacističkoj Nemačkoj, upravo Srbi.
Baš ovde, u Nevesinju.
Kada su Srbi videli genocidni sistem logora i stihijska ubijanja koja se dešavaju,
odlučuju da ustanu i krenu u akciju.
Organizacija ustanika se dogodila brzo u kraju koji nosi tradiciju pobune.
Već 23. i 24. juna 1941. oslobođena je čitava teritorija opštine Nevesinje,
osim dva jaka vojna uporišta.
Prve pobede Sovjetskog Saveza, Sjedinjenih Država i Velike Britanije
nad Nemačkom sačekaće još nekoliko godina.
Za naciste i ustaše je, ipak, jedan čovek predstavljao najveću glavobolju.
Oni su ga opisivali kao „najopasnijeg vođu pobunjenika, jer je najinteligentniji,
predvodi najveću i najjaču grupu pobunjenika, vrlo je oprezan,
a napade izvodi sa puno sistema“.
On je bio Mladen Stojanović,
legendarni Doktor Mladen, vođa partizanskih ustanika na Kozari.
Životni put ovog svešteničkog sina, mladobosanca,
pesnika, tenisera, lekara i narodnog heroja
jedna je od najuzbudljivijih stranica ovdašnje burne i tragične istorije.
U mladosti se sastajao sa Gavrilom Principom
i drugim borcima za slobodu ovih prostora,
kovao zavere protiv okupatora,
hapšen je od strane austrougarskih vlasti,
besplatno je lečio na stotine krajiških seljaka,
sirotinji je davao novac za lekove i putne troškove.
Na trenutke njegov život podseća na život kubanskog revolucionara Če Gevare,
s tim da svet ne nosi majice sa likom Doktora Mladena,
a trebalo bi.
Nakon nemačkog napada na Jugoslaviju, Doktor Mladen je uhapšen,
ali je uspeo da pobegne iz zatvora i ode na Kozaru,
gde je postao komandant Kozarskog partizanskog odreda.
Doktor Mladenov odred izvodio je herojske borbene akcije protiv okupatora i ustaša,
a protiv njega je pokrenuto više akcija i ofanziva.
Bezuspešno.
Legendarni Doktor Mladen je uspevao da se
održi na Kozari i dalje izvodi vojne akcije.
Zbog svoje mudre i beskompromisne borbe za slobodu,
postao je najpopularnija ličnost među narodom tog kraja.
Pokušavajući da ujedini što više ljudi u borbi,
upao je u zasedu i upucan je u čelo.
Neverovatno, preživeo je tešku povredu i počeo uspešno da se oporavlja.
Međutim, desila se još jedna izdaja iz njegovih redova
i Doktor Mladen je ubijen.
Bio je to ogroman udarac za srpski narod
koji je činio 90% partizana u ovim krajevima.
Samo par meseci kasnije, pokrenuta je ofanziva nacističke Nemačke
i ustaških snaga protiv partizanskog pokreta.
Bitka na Kozari odnela je preko 30.000 civilnih žrtava, mahom Srba,
koji su većim delom pobijeni u logoru Jasenovac.
Spomen park Kozara je jedan od mnogih širom Republike Srpske
koji govore o herojskoj borbi najvećeg pokreta otpora u Evropi
u Drugom svetskom ratu.
1990-ih godina je mešanje zapadnih sila u
jugoslovenski konflikt trebalo da bude garant
da se strahote iz Drugog svetskog rata neće ponoviti
i da će se nesuglasice rešiti mirnim putem.
Umesto toga, zapadne sile su počele jasno da zauzimaju strane u sukobu.
Snažno lobiranje Nemačke
da Savet ministara Evropske zajednice prizna nezavisnost Hrvatske 1991.
uprkos obespravljivanju Srba koji tamo žive
preneće se i na priznanje nezavisnosti Bosne i Hercevine 1992. godine.
Apeli politički obespravljenih Srba nisu dali značajne rezultate.
Čak ni upozorenja o povratku nacizma na ove prostore, poput onog u časopisu „Voks“,
nije promenila zapadnu percepciju tenzija u Bosni i Hercegovini.
Austrougarska okupacija postavila je šablon za sukobljavanje nacija
na ovom prostoru i on izgleda ovako:
Muslimani, Hrvati i Srbi vekovima žive zajedno u miru.
Njihova kultura, jezik, istorija i lični životi često su isprepleteni.
Zato su se birali podobni pojedinci iz redova tih naroda
za širenje mržnje i eksploataciju verskih osećanja.
U Prvom svetskom ratu se to činilo pomoću Šuckora,
sastavljenih od pripadnika dva naroda,
koji su maltretirali i ubijali pripadnike trećeg.
U Drugom svetskom ratu je formirana nacistička SS divizija
zvana Handžar divizija, koju su činili Muslimani,
čija religijska osećanja je eksploatisala nacistička Nemačka,
koja je, s druge strane, podržala ustaški pokret, na čelu sa Antom Pavelićem,
u genocidu nad Srbima.
Tako su 1990-ih određene zapadne sile podržavale Aliju Izetbegovića,
iako je bio osuđivan za verski fanatizam.
Govor predstavnika Srba, Radovana Karadžića, oktobra 1991. godine
u Skupštini Bosne i Hercegovine besomučno je repriziran na svetskim TV kanalima.
Ovo je predstavljeno kao pretnja i, van konteksta, zaista zvuči kao takva.
Ali da li je to bilo upozorenje?
Ako je cilj srpskih političara bilo nestanak Muslimana iz Bosne i Hercegovine,
onda nije imalo mnogo smisla pozivanje Izetbegovića
na formiranje njihove političke partije 1990,
na kojoj je čak i govorio kao počasni gost.
Zašto bi Srbi želeli nasilne promene,
kad im je postojeće stanje unutar Jugoslavije najviše odgovaralo,
jer su svi Srbi bili u jednoj državi?
Svejedno, Karadžićeve reči su mnogi političari i svetski mediji
koristili kao dokaz da su Srbi želeli rat.
Ignorisali su činjenicu da je mesecima kasnije Karadžić stavio potpis
na Karington-Kutiljerov plan, poznatiji kao Lisabonski sporazum,
poslednji mirovni sporazum pre početka izbijanja rata.
Potpisali su ga i lider Hrvata u Bosni i Hercegovini, Mate Boban,
i Alija Izetbegović, kao predstavnik Muslimana.
Ali po nagovoru američkog ambasadora Vorena Cimermana,
Izetbegović je povukao potpis sa mirovnog plana.
Povlačenjem potpisa, Alija Izetbegović, ne govorom, već konkretnim delima,
otvorio je vrata za sukobe, uz blagoslov najmoćnije svetske sile.
Umešanost od strane Sjedinjenih Država i Nemačke
u događaje koji slede biće nedvosmislen.
Zapravo, tri etničke grupe su se složile oko podele,
ali je prethodna administracija Sjedinjenih Država bila protiv,
jer su se brinule zbog mogućeg presedana za tadašnji Sovjetski Savez.
Međunarodnu zajednicu koja pod parolom mira pomaže rat,
oličena u vojnicima sa belim uniformama,
satirizovala je i ekipa iz „Top liste nadrealista“ na televiziji.
Otvoreno svrstavanje zapadnih država pratio je i narativ
koji je Srbe etiketirao kao agresore.
Ubrzo nakon što su Sjedinjene Države i zapadna Evropa
priznale nezavisnost Bosne i Hercegovine,
srpske snage su izvršile invaziju nad Bosnom.
Sve ovo, uprkos činjenici da su Srbi stanovnici tog prostora
bar od ranog srednjeg veka i da su od tada neotuđiv faktor
u svim elementima života na tom prostoru.
Taj narativ je neopisivo podsećao na propagandu koja je pratila
početak svih ratova na Balkanu.
Muslimani u Bosni i Hercegovini su bili poznati kao dobri domaćini
u čitavoj Jugoslaviji, kao ljudi koji vole dobru šalu ili, kako oni kažu, šegu.
Da bi se gurnuli u ratnu psihozu,
manipulisalo se njihovim verskim osećanjima.
Od ulaska u otvorene sukobe pa sve do kraja rata 1995. godine,
slike Sarajeva kao grada pod opasadom dobro naoružanih Srba obilazile su svet.
Prilike su bile posve drugačije.
Tokom sukoba u Bosni i Hercegovini,
Srbi žele da odbrane mesta u kojima većinski žive.
180.000 Srba živi u Sarajevu, te oni formiraju vojnu i policijsku vlast
u onim sarajevskim opštinama gde Srbi čine većinu.
Ostatak teritorije grada je pod kontrolom muslimanskih snaga,
odnosno Armije Bosne i Hercegovine.
Ni u jednom od brojnih medijskih izveštaja iz zaraćenog Sarajeva
nisu mogle da se čuju ove činjenice:
broj srpskih vojnika koji učestvuju u borbama oko Sarajeva
nije prelazio 13.000, dok je broj muslimanskih vojnika bio višestruko veći.
U toku svih ratnih dejstava nije bilo nijednog konkrentog pokušaja Srba
da se osvoji sam grad.
Veći deo visokih pozicija u okolini grada kontrolisala je muslimanska vojska.
Granate su dolazile i sa muslimanske i sa srpske strane,
obe strane su sprovodile vojne akcije,
pa se nikako ne može reći da su u Sarajevu bili isključivo civili tokom rata.
Ali ono što je građanski rat u Bosni i Hercegovini činilo neobjašnjivo stravičnim
jesu mnogobrojni ratni zločini koje su počinile sve strane.
Kravica je jedno od mnogih mesta u kojima pretežno žive Srbi.
Čitav predeo na desnoj obali reke Drine
naseljava izmešana populacija Srba i Muslimana.
Početkom rata, upadom u većinski srpska mesta Kravicu i Bratunac,
muslimanske snage počiniće stravične zločine
u slabo branjenim selima ovog kraja.
Rešena da ovakvu pretnju zaustavi,
Vojska Republike Srpske pokreće vojnu operaciju 1993. godine,
nakon čega predeo Srebrenice biva stavljen pod zaštitu snaga UN
kao sigurna i demilitarizovana zona.
Međutim, ona nije demilitarizovana
i muslimanske snage su nastavile da sprovode vojne akcije,
što dovodi do odluke Vojske Republike Srpske
da sigurnu zonu Srebrenice stavi pod kontrolu.
Ulazak Vojske Republike Srpske u Srebrenicu 1995. godine pokreće haos.
Iako su mnogi civili evakuisani iz grada, mnogi drugi, uključujući i decu,
ubijeni su od strane srpskih snaga.
Neki muslimanski vojnici, koji su pokušali da se probiju do Tuzle,
zarobljeni su i ubijeni.
Ne postoji opravdanje za tako užasne zločine koji se smatraju
najvećim pojedinačnim aktom masovnog ubijanja tokom jugoslovenskih ratova
i najgorim u Evropi od Drugog svetskog rata.
Sud za ratne zločine počinjene tokom građanskog rata na prostoru Jugoslavije
osnovan je 1993. godine u Hagu.
Haški tribunal je trebalo da kroz presude donese pravdu žrtvama
i pomirenje među narodima nakon završetka građanskog rata.
Međutim, on će neopisivo podsećati na ranije evropske sudove.
Umesto pomirenja, Haški sud na ove prostore donosi još dublje podele
tako što u presudama surovije kažnjava jednu stranu.
Kada bi se kalendarski sabrale sve presude,
Hrvati, Bošnjaci i Albanci su ukupno osuđeni na oko 300 godina robije,
dok su samo Srbi osuđeni na preko 1.000 godina robije
za zločine na prostoru bivše Jugoslavije.
Presuda ovog suda da se u Srebrenici dogodio genocid
ostaće nezatvorena tema u mnogim krugovima do današnjeg dana.
Politizacija žrtava čini da postaje daleko teže za jedan narod
da istinski razume patnju i tragediju drugog.
Razumevanje ne bošnjačkog, hrvatskog ili srpskog bola,
već ljudskog bola pomoglo bi zaokruživanju mračnih stranica ljudske istorije i,
što je najvažnije, doprinelo bi sprečavanju da se stvari više ikada ponove
ovde u Bosni i Hercegovini, ali ni u Hrvatskoj.
Knin je grad u Hrvatskoj u kojem je pre građanskog rata,
1991. godine živelo 80% Srba.
Osvajanjem Osmanskog carstva u 14. veku
dolazi do značajne migracije Srba u susedno, austrijsko.
Jedan deo raseljenih Srba naseliće se u pograničnom predelu
koji dobija prigodan naziv Vojna Krajina,
pošto je njena osnovna uloga bila odbrana Austrijskog carstva od osmanskog osvajača.
Nakon odlaska Osmanlija i propasti Austrougarske,
Srbi su zadržali značajno prisustvo u oblasti Krajine.
Posle genocida nad njima u Drugom svetskom ratu,
Srbi su postali konstitutivni narod Socijalističke Republike Hrvatske
unutar Jugoslavije.
To je značilo da su važne odluke o Hrvatskoj mogle da se donose
samo kroz konsenzus između i Hrvata i Srba.
Ali 1991. godine su Srbi preglasani na referendumu
i Hrvatska je Srbe proglasila nacionalnom manjinom,
čime je marginalizovan njihov politički značaj.
U godinama pred sam referendum,
Srbi i njihova imovina bile su meta brojnih napada.
U pokušaju da sačuvaju svoja prava i zaštite se,
Srbi proglašavaju Repubiku Srpsku Krajinu koja ima sve elemente državnosti.
Vođen je krvav rat do 1995. godine,
kada je Hrvatska vojska pokrenula Operaciju „Oluja“,
vojnu akciju koja je zbrisala Republiku Srpsku Krajinu
i proterala preko 200.000 Srba sa ovog prostora.
Oni koji su bežali od vojske, imali su vremena da uzmu samo najosnovnije,
dok od onih koji su ostali u svojim kućama – mnogi su ubijeni.
Danas u Kninu živi osam puta manje Srba nego pre rata.
Gotovo da nema Srba u svim predelima Bosne i Hercegovine
koji nisu ušli u sastav Republike Srpske,
pa ni u Mostaru, odakle potiče jedan od najvećih srpskih pesnika Aleksa Šantić.
Bilo je preko 19.000 srpskih žitelja ovde
i sada je taj broj spao na oko 3.000.
Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. godine,
kojim je okončan rat u Bosni i Hercegovini,
oko 150.000 Srba napustilo je delove Sarajeva gde su živeli, u sred zime.
Tokom ovog egzodusa, iskopavali su i svoje pokojne
u strahu od skrnavljenja grobova.
Srbi iz Republike Srpske su znali da,
ako su želeli da ostanu na svojoj istorijskoj zemlji, zapadno od reke Drine,
morali su da se odbrane, kao i njihovi preci.
PETI DEO – SLOBODA
Na ovom mestu,
nevesinjski ustanici su se 1875. susreli sa predstavnicima zapadnih sila
koji su želeli da ih razuvere u borbi protiv Osmanlija,
jer ni Nemačka ni Austrija nisu želele nestabilnost u graničnim krajevima.
Iako nisu imali nikakvu podršku Zapada, pa ni Srbije, Crne Gore ili Rusije,
Srbi iz Nevesinja su sasvim sami otpočeli ustanak.
Na pitanje „Kako ćete se boriti kad nemate ni hrane ni municije?“,
jedan od ustanika je uzeo šaku zemlje i rekao:
„Ovo je moja hrana i municija.
Dok imamo ovo, imamo se čime boriti
i za šta ginuti!“
Vojska Republike Srpske bila je gotovo dvostruko malobrojnija
od udruženih armija Muslimana i Hrvata.
Uprkos tome što nije prelazila 80.000 boraca,
Srbi su kontrolisali liniju fronta koja je u jednom trenutku
bila dugačka 3.000 kilometara.
Imali su ograničenu podršku Srbije,
ali je i Srbija u jednom trenutku uvela sankcije Republici Srpskoj.
Međunarodna zajednica i zapadni političari, kao i najveći mediji,
bili su čvrsto protiv Srba,
dok je NATO čak i bombardovao srpske položaje u Republici Srpskoj 1995. godine.
Uprkos svemu ovome, borci Vojske Republike Srpske su odoleli
i odbranili svoje domove, kao i njihovi preci.
Snažan otpor vojnika Republike Srpske je pokazao isto ono herojstvo
koje prepoznaje Jovan Dučić.
Jovan Dučić bio je pisac i diplomata s početka 20. veka
poreklom iz Trebinja u Hercegovini.
Pišući o herojstvu, on kaže da su Srbi jedini narod
čiji je ideal heroja sličan antičkom, kao neko ko žrtvuje sebe za tuđe dobro.
Junaci Boja na Kosovu protiv Osmanlija u 14. veku,
Miloš Obilić, Knez Lazar i čitava srpska vojska svesno polažu svoj život
za slobodu i ono što ta sloboda predstavlja.
Tokom osmanske okupacije, heroji su se zvali hajduci –
odmetnici koji uzimaju od bogatih Osmanlija i daju siromašnima,
rizikujući sopstvene živote u borbi za slobodu.
Heroji Prvog srpskog ustanka s početka 19. veka nisu plemići,
već oni ljudi koji svojom hrabrošću i žrtvom oslobađaju svoj narod.
Uprkos najgorim uslovima, suočeni sa napadima sa svih strana,
borci Vojske Republike Srpske uspeli su da sačuvaju teritoriju
na kojoj žive Srbi u Bosni i Hercegovini tokom tri ratne godine.
Kako bi pokazali kontinuitet sa saborcima i precima
koji su položili živote za istu borbu tokom Prvog svetskog rata
i sahranjeni u Zejtinliku u Grčkoj,
ovo groblje vojnika Vojske Republike Srpske u Sokocu blizu Sarajeva
dobilo je naziv Mali Zejtinlik.
Po prvi put nakon mnogo vekova, Srbi zapadno od reke Drine
poseduju sve mehanizme da oblikuju i uređuju svoj život.
Republika Srpska obuhvata polovinu Bosne i Hercegovine
i ima sve elemente državnosti.
Ima svoju vladu, skupštinu, predsednika, organe policije,
ali i mogućnost da utiče na političko kretanje Bosne i Hercegovine.
Dakle, Republika Srpska nije samo politički entitet,
ona je neophodni minimum za to da Srbi opastanu na zemlji
na kojoj oduvek žive.
Kneževina Srbija je prva posle Francuske ukinula feudalizam
i jedina nije imala plemstvo u Evropi - u njoj su bili svi jednaki.
U dva svetska rata Srbi su podneli ogromne žrtve,
sa najvećim brojem mrtvih po glavi stanovnika u Velikom ratu.
Spremnost da se žrtvuje sve za slobodu je zbog specifičnog odnosa
Srba prema slobodi, koja znači „biti svoj“,
te sa sobom vuče i kulturnu paradigmu da svako mora biti slobodan,
a time i jednak.
Zato su Srbi uvek bili trn u oku mnogim kolonizatorima i okupatorima
i to su i danas.
Dokle god postoji Srbin, on ima duhovnu dužnost
da se na svaki način bori protiv ropstva i nejednakosti.
Republika Srpska nije planirana, ona je posledica srpske borbe za slobodu.
Garant da će ona večno postojati nalazi se u suštini srpskog bića.
Kao što je srpski pesnik Aleksa Šantić napisao:
„Mi znamo sudbu i sve što nas čeka, no strah nam neće zalediti grudi!
Volovi jaram trpe, a ne ljudi – Bog je slobodu dao za čovjeka.“