Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Hallo, ik ben Stan Lee.
Redacteur van de Marvel Comics Group van striptijdschriften over superhelden.
Stripboeken zijn de laatste 25 jaar heel populair geweest...
...en ze zijn nu populairder dan ooit.
Dus zult u vast willen weten dat de Marvel Comics Group...
...de erkende leider is...
...qua maandelijkse verkopen van alle striptijdschriften die nu uitkomen.
Onze superhelden zijn het type mens dat u of ik zou zijn...
...als we een superkracht hadden.
Dat onderscheidt hen van alle andere superhelden van nu...
...en dat lijkt de reden te zijn dat ze veel populairder zijn dan de rest.
We zijn allemaal een product van alles wat we hebben ervaren...
...gezien, gelezen en gehoord in ons leven.
Als ik schrijf, herinner ik me dingen die zijn gebeurd.
Die dingen worden deel van het verhaal.
Op een dag probeerde ik een nieuwe superheld te bedenken...
...en ik zag een vlieg over de muur kruipen.
Ik dacht: zou het niet gaaf zijn als een held aan muren bleef plakken...
...en erover kon kruipen als een insect?
Ik besloot dat ik iemand wilde in wie alle lezers zich konden herkennen.
Als ik bovenmenselijke krachten had, zou ik me dan nog druk maken...
...over geld verdienen en de vraag of mijn dates me wel leuk vinden?
Ik probeerde het soort verhalen te schrijven dat ik wilde lezen...
...en soms moest ik tegen de norm ingaan.
OUDE STRIPS IN EEN NIEUW JASJE
Ik denk dat doorzettingsvermogen heel belangrijk is.
Als je denkt dat je iets hebt, moet je niet opgeven.
Je moet eraan blijven werken en hopen dat ooit...
...iemand zal erkennen wat je hebt gedaan.
WERELDPREMIÈRE
28 december was een heel belangrijke dag voor me in 1922.
Toen werd ik geboren.
In de West Side van Manhattan, bij 98th Street en West End Avenue.
Ik heette Stanley Martin Lieber.
Mijn ouders waren naar New York gekomen vanuit Oost-Europa...
...en ze maakten graag foto's van me.
Zij hadden geen camera, maar er waren altijd mensen in de buurt.
Die betaalde je dan tien cent.
Ze hadden een pony bij zich en daar mocht het kind op zitten.
Ik had dus meerdere foto's van mezelf op pony's.
Ik had een broer, die negen jaar na mij werd geboren.
Hij heet Larry en hij is geweldig...
...maar helaas was ik negen jaar ouder en het was moeilijk met hem te spelen.
Ik was dol op lezen.
Volgens mij ben ik lezend geboren. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit niet las.
Ik hield van Sherlock Holmes, Tarzan, The Hardy Boys...
...King Arthur and his Knights, The Odyssee. Alles wat ik kon vinden.
Mijn moeder zei dat ik de etiketten van ketchupflessen las als er niks anders was.
We hadden geen geld. Dit was tijdens de Depressie.
Wat ik het liefst wilde, was een fiets.
Mijn ouders schraapten eindelijk genoeg bijeen en kochten een fiets voor me.
Het voelde alsof ik overal heen kon op die fiets.
Ik was bevrijd.
Ik ging vaak naar de film en dan zag ik Errol Flynn op het scherm.
Hij speelde Robin Hood, Captain Blood. Hij was altijd een held.
Ik wilde Errol Flynn zijn.
En ik verliet de bioscoop en fietste over de George Washington Bridge...
...die van Manhattan naar New Jersey gaat.
Ik voelde me zo triomfantelijk als ik over die brug reed.
Ik wist dat ik een belangrijke persoon zou worden.
We zijn terug met het volgende deel van Edgar Rice Burroughs' geweldige verhaal...
...Tarzan of the Apes.
Het verbluffende verslag van een superman die...
Mijn vader was geweldig, maar hij kon moeilijk aan een baan komen.
Hij was kleermaker geweest en daar was toen blijkbaar geen vraag naar.
Dus hij was meestal werkeloos.
In mijn vroegste herinneringen zit hij thuis...
...en leest hij de vacatures in de krant.
Ik had altijd enorm medelijden met hem.
Het moet vreselijk zijn om je gezin niet te kunnen onderhouden.
Het gaf mij het gevoel dat een goede, vaste baan hebben...
...het grootste succes was dat iemand kon behalen...
...omdat mijn vader die nooit had.
Dat is een van de redenen dat ik al vroeg ben gaan werken.
Ik werd aangenomen als loopjongen...
...bij de op één na grootste broekenfabrikant.
Ze hadden miljoenen verkopers en als die een glas water wilden...
...of iemand moest een potlood slijpen, riepen ze: Jongen.
Wie het dichtstbij was, moest er dan heen rennen...
...en ik haatte het dat ze nooit mijn naam onthielden.
Een week voor kerst zeiden ze dat ik moest vertrekken en ik was kwaad.
Maar anders was ik misschien gebleven...
...en had ik mijn hele leven met broeken gewerkt. Ik had geluk.
Er was een stormloop. Banktegoeden...
En Owens wint weer...
O, de menselijkheid...
Schrijven was altijd leuk. Ik weet nog dat ik heel sentimenteel was.
Ik had een aktetas en die droeg ik graag met me mee...
...over straat zodat mensen zouden denken dat ik schrijver was.
Een dun aktetasje.
Na highschool had ik een oom die voor een uitgeverij werkte...
...en hij zei dat ze een assistent zochten.
Ik dacht: ik ga solliciteren. Ik ging erheen...
...en ik ontdekte dat ze ook strips uitgaven.
Een onderdeel heette Timely Comics.
Ze namen me aan om boodschappen te doen...
...te controleren, inktpotten te vullen. Wat dan ook.
Ik was niet van plan met strips te werken, maar het was een baan.
Twee mannen, Joe Simon en Jack Kirby, hadden de leiding.
Joe Simon was de baas en hij liep rond met een grote sigaar...
...en sprak met een diepe stem. Hij was geweldig. Ik mocht hem.
Hij had veel karakter.
Jack zat voorovergebogen aan de tekentafel en maakte de meeste tekeningen.
Ik vroeg Stan hoe oud hij was. Zeventien.
Dus we gaven hem een baan. Hij was de loopjongen.
Hij ging koffie halen.
Ik vroeg Jack: Zit je goed? Wil je meer inkt?
Is je kwast goed? Is het potlood goed?
Dan schreeuwde hij even tegen me en zo brachten we onze dagen door.
Hij maakte Jack Kirby gek.
Hij had een instrumentje. Een piccolo? Hij speelde er de hele dag op.
En Kirby zei dat hij moest stoppen, maar Stan bleef spelen.
We hadden The Human Torch en The Sub-Mariner en The Patriot...
...en The Angel en The Destroyer.
Maar ons belangrijkste personage was Captain America.
Vanaf het begin werden we sterk beïnvloed...
...door wat er in de wereld gebeurde.
Joe Simon en Jack Kirby maakten verhalen over Captain America...
...die tegen Hitler en de nazi's vocht...
...nog voor Amerika meevocht in de oorlog.
Er was behoefte aan een patriottisch personage...
...want er was patriottische beroering.
De oorlog naderde en donkere wolken pakten zich samen...
...dus Captain America moest tot stand komen.
Ik kwam erbij in 1939...
...en het was zo klein dat Jack Kirby en Joe de verhalen niet konden bijhouden.
Ze zeiden: Kun je ons helpen verhalen te schrijven?
Weet jij veel op je 16e. Ik zei: Natuurlijk, dat kan ik wel.
Toen ik aan strips begon...
...dacht ik dat ik dat even zou doen en ervaring zou opdoen...
...en op een dag zou ik een grote schrijver worden...
...en een grootse, Amerikaanse roman schrijven.
Ik vond strips altijd wel leuk, maar ik zag dat niet als echt schrijven.
Ik zei: Ik wil mijn naam niet op die malle strips.
En ik dacht: ik heb een pseudoniem nodig.
Ik nam mijn voornaam, Stanley, en hakte die doormidden.
En ik tekende als 'Stan Lee'.
Het eerste verhaal dat ik schreef...
...was 'Captain America and the Traitor's Revenge'.
En iedereen leerde me kennen als Stan Lee...
...en niemand kende me meer als Stanley Lieber.
Het was een soort alter ego.
En de kampioenen, de Yankees, juichen.
Na een tijd verlieten Joe en Jack Timely Comics...
...en de uitgever bekeek zijn enorme rijk...
...en zag een magere knul met een bezem in één hand...
...en een typemachine in de andere en hij zei: Waar is de rest van mijn staf?
Ik zei: Alleen ik ben er. Hij zei: Iemand moet de boeken redigeren.
Stan, kun jij dat doen tot ik iemand anders vind?
En ik zei: Oké, ik doe het.
Hij ging in de buitenwereld op zoek naar een redacteur...
...en ik was nu Stan Lee, jonge, tijdelijke redacteur.
Ik werd de redacteur en hij vergat iemand anders aan te nemen...
...want ik bleef de redacteur. Op mijn 17e had ik eigenlijk de leiding.
En aangezien ik mijn eigen schrijver en redacteur was...
...hoefde ik niet veel te veranderen.
Dus ik kon heel snel verhalen uitbrengen.
Sinds de niet uitgelokte...
...en lafhartige aanval door Japan op zondag...
...7 december 1941...
...is er een staat van oorlog...
...tussen de Verenigde Staten en het Japanse rijk.
Ik was zo dom me aan te melden.
Ik vond het mijn plicht. Het was een grote oorlog. En ik wilde als Errol Flynn zijn.
Ik wilde een held zijn.
Maar voor ze me konden uitzenden...
...ontdekten ze dat ik voor een stripuitgeverij had gewerkt.
Ik werd naar Astoria, Queens in New York gestuurd...
...waar een filmploeg...
...trainingsfilms en handleidingen voor de troepen maakte.
Het is grappig. Ik wist dit pas na de oorlog.
Ik keek naar mijn papieren en er stond: Toneelschrijver.
Ze konden hun financiële mensen niet snel genoeg trainen.
De mannen in het buitenland kregen niet op tijd betaald...
...want er waren niet genoeg salarisadministrateurs.
Dus ik moest de financiële handboeken herschrijven...
...om de trainingsperiode in te korten.
Ik herschreef de financiële handboeken met strips.
We wisten de trainingsperiode in te korten van zes maanden tot zes weken.
Toen besefte ik dat strips enorm veel invloed kunnen hebben.
Je kunt een verhaal of informatie...
...sneller, duidelijker en leuker overbrengen dan op andere manieren.
Met uitzondering van films.
Na mijn tijd in het leger ging ik weer naar de stripuitgeverij.
Ik deed wat ik altijd had gedaan.
Ik had een neef die in de hoedenbranche werkte.
Op een dag zei hij dat er een hoedenmodel was, Betty genaamd.
Hij dacht dat we elkaar wel leuk zouden vinden.
Ik ging naar die modellenplek en iemand deed open.
Ik weet het nog heel goed. Hij kwam naar de deur en hij...
Hij had zijn regenjas over zijn schouder.
Joan deed open. Zij was niet degene die ik zou ontmoeten.
Maar zij was het hoofdmodel en ze deed open en zei...
En hij zei:
Hallo, ik denk dat ik verliefd op je ga worden.
Het was niet te geloven.
Ze had een prachtig, Engels accent. En ik ben een echte anglofiel.
Een Engels accent doet het voor me. En ze was prachtig.
Ik dacht: deze mag ik niet laten lopen.
Het was echt liefde op het eerste gezicht.
We stonden toen bekend als Atlas Comics en we gaven uit wat iedereen uitgaf.
Als westernboeken in waren, gaven wij er duizend uit.
Als romantische boeken in waren, gaven wij er een miljoen uit.
We volgden de trends.
We maakten oorlogsverhalen, romantische verhalen, komische verhalen...
...grappige stripverhalen met dieren.
We produceerden tijdschriften als confetti en deden dat jarenlang.
Op een gegeven moment zaten we op bijna 100 tijdschriften per maand.
Als kind wilde ik een vaste baan...
...en nu had ik er één.
Schrijven ging me heel makkelijk af.
En in die begintijd was het een leuke manier om geld te verdienen.
Ik kreeg betaald als redacteur, artdirector en hoofdschrijver...
...maar voor al mijn verhalen kreeg ik betaald als freelancer.
Dus als redacteur kocht ik al mijn verhalen.
Mijn vrouw en ik waren wat extravagant.
We gaven uit wat ik verdiende...
...en ik was en ben stapelverliefd op haar.
Wat Joanie ook wilde, ik zei altijd:
Dat is goed, schat. Ik schrijf vanavond wel een nieuw verhaal.
Maar ook als ik iets wilde.
Ik wil een nieuwe auto.
Ik schrijf wat verhalen voor de aanbetaling...
...en blijf schrijven, elke keer als er wat betaald moet worden.
Ik schreef altijd verhalen om onze activiteiten bij te houden.
Alsof je een tijger vastpakte bij z'n staart. Maar we vonden het geweldig.
In die tijd stonden strips niet in hoog aanzien.
We gingen naar feesten en dan vroeg iemand: Wat doe jij?
Ik wilde het niet zeggen en zei dan: Ik ben schrijver.
En dan liep ik weg, maar diegene volgde me dan.
Wat schrijf je dan? Dan zei ik: Verhalen voor jonge mensen.
En ik liep verder. Hij volgde me. Wat voor verhalen?
Voor tijdschriften. Welk tijdschrift?
Op een gegeven moment moest ik 'strips' zeggen...
...en degene die me ondervroeg, zei dan: Oké.
Dan draaide hij zich om en liep hij weg.
Lezen. Dit zou prachtig zijn als ze iets nuttigs lazen.
Maar ze lezen niets constructiefs.
Ze lezen verhalen over overspel, seksuele perversie...
...horror, de vreselijkste misdaden.
In die tijd moesten we de strips indienen...
...bij een organisatie voor zelfcensuur, opgericht door de uitgevers.
Die heette de Comics Code Authority.
Al onze boeken moesten aan hen worden voorgelegd...
...en zij keken of er niets in stond wat de Amerikaanse jeugd zou verpesten.
Mensen zagen strips als iets voor kleine kinderen.
En ze werden vanuit die gedachte geschreven en getekend.
In die tijd las je een strip en het kon elke superheld zijn.
Hij loopt over straat in zijn kleurrijke pak dat lijkt op lang ondergoed...
...en hij ziet een groot monster met uitpuilende ogen komen.
Zijn tekst zou dan zoiets zijn als:
O, een wezen van een andere planeet.
Ik moet het vangen voor het de wereld vernietigt.
Mijn uitgever, Martin Goodman, zei altijd tegen me:
Onthou dit goed. Gebruik geen woorden van meer dan twee lettergrepen.
Gebruik niet te veel tekst. Gebruik veel actie.
Maak je niet druk om karakterisering.
Na een tijd wilde ik echt ontslag nemen.
Voor de beste film, The Apartment, Billy Wilder.
Vraag niet wat je land voor jou kan doen...
Het voelde altijd alsof ik tijd verspilde.
Ik dacht: ik verdien mijn geld door strips te verkopen...
...maar er zijn mensen die bruggen bouwen, mensen die medisch onderzoek doen...
...mensen die zinvolle dingen doen.
En ik schrijf domme fantasieverhaaltjes.
WIE BEN IK?
Ik dacht altijd: hoe kan een volwassen man strips maken?
Hij had het gevoel dat hij niet langer door kon gaan...
...met wat hij kinderachtig gedoe vond.
En ik zei tegen hem: Waarom maak je geen personages die jij leuk vindt?
'In het ergste geval word je ontslagen en je wilt toch al weggaan.
Dus gooi het eruit.'
Toen had Martin Goodman ontdekt dat onze concurrent, DC Comics...
...een boek had gemaakt. The Justice League of America.
Een groep superhelden en het verkocht heel goed.
Hij zei: Stan, waarom maak jij geen boek over een groep superhelden?
Ik zag het als mijn kans het op mijn manier te doen.
Ik ging naar huis en schreef.
Ik bedacht dat het leuk zou zijn het soort verhalen uit te brengen...
...dat ik zelf zou willen lezen, in plaats van schrijven voor acht- of negenjarigen.
Jack Kirby was intussen teruggekomen.
Ik zei: Jack, zou het niet leuk zijn als we goede mensen hebben...
...die af en toe struikelen, die af en toe fouten maken...
...die de schurk op het laatste moment laten ontkomen?
Zou het niet leuk zijn schurken te hebben in wie je je kunt herkennen?
Waarbij je denkt: misschien had ik hetzelfde gedaan in zijn positie?
Vijf, vier, drie, twee, één, nul.
Dat was het begin van alles.
Ik bedacht vier superhelden die ik The Fantastic Four noemde.
Ze zaten allemaal in een raket...
...en werden geraakt door kosmische stralen.
De kosmische stralen gaven hun bovenmenselijke vaardigheden.
En toch probeerde ik het realistisch te houden.
De held was geen perfecte man. Hij leek op mij. Hij praatte te veel.
Hij verveelde de anderen altijd...
...want een van hen zei altijd: Hou toch eens je mond.
En in plaats van de verplichte vrouw die niet weet wie de held eigenlijk is...
...was ze de verloofde van de held...
...en ze had ook een superkracht, net zo goed als die van de anderen.
De tiener in de groep wilde geen superheld zijn.
Zoals ik had gedacht toen ik een tiener was.
Hij wilde uitgaan met meisjes en in zijn sportauto rijden.
En de vierde was een monster. Er was iets met hem gebeurd...
...en hij werd heel lelijk en ongelofelijk sterk.
Ik gebruikte hem voor de emotie en de humor.
Hij vocht altijd met de anderen...
...en hij pestte de Human Torch, die een tiener was...
...en die hem altijd pestte en dat zorgde voor veel comedy.
Ik liet hen niet wonen in een fictieve stad...
...zoals Metropolis of Gotham City...
...maar plaatste hen in New York.
Want ik kende New York, ik kon schrijven over New York...
...en waarom zouden ze niet in een echte stad wonen?
Op een dag bedacht ik dat het leuk zou zijn als ze al hun geld kwijt waren.
Dat was nog nooit gebeurd in een strip.
Dat superhelden uit hun hoofdkwartier werden gezet...
...omdat ze de huur niet konden betalen.
Ik probeerde alles zo realistisch mogelijk te houden...
...ook al was het maar een superheldenstrip.
De eerste twee decennia bij de stripuitgeverij...
...kregen we nooit fanmail en ik wist zeker dat de strips uitkwamen...
...ergens werden vernietigd en dat was het.
Ik overdrijf.
Ongeveer één keer per jaar kregen we een brief. Dan schreef iemand:
Ik heb 'n stripboek gekocht en er ontbreekt 'n nietje. Geef mijn geld terug.
Maar na The Fantastic Four kregen we ineens post. Lezers zeiden dingen.
Er werd over ons geschreven in kranten en tijdschriften...
...en mensen vroegen me voor interviews.
Ik begon te beseffen dat we een heel nieuw publiek hadden.
We noemden het bedrijf toen Atlas.
We hadden een nieuwe naam nodig. We maakten nu andere dingen.
Martin en ik bedachten de naam Marvel.
KIJK NAAR DE GROOTSTE SYMBOLEN IN STRIPS!
Dat was de naam van zijn allereerste strip...
...en ik vond het een prachtig woord.
Je kunt zo veel doen met het woord Marvel.
Ik gebruikte uitdrukkingen als: Make mine marvel.
Of: Welkom in het Marvel-tijdperk van strips.
Of: Marvel gaat verder.
Het is een naam waar je veel mee kunt.
Toen veranderde alles voor ons.
Ik begon te beseffen dat het voor de meeste mensen het belangrijkst was...
...dat ze vermaakt werden, dat ze ergens plezier uit haalden.
Toen besefte ik dat dat ook voor mij geldt.
Toen dacht ik: misschien is wat ik doe toch niet onbelangrijk.
Misschien is entertainment een van de belangrijkste dingen...
...want er zijn zo veel slechte dingen in de wereld...
...en als je iemand een tijdje kunt vermaken, is dat iets goeds.
In plaats van ontslag nemen, zoals ik wilde...
...besloot ik dat ik een groot verschil kon maken met superheldenboeken.
Ik kon er plezier mee hebben en echt schrijven.
Ik gebruikte de filosofie: wat zou ik willen lezen als ik een boek las?
Als kind las ik onder andere Jekyll and Hyde.
Ik wilde daaruit meenemen...
...dat hij van een normale persoon in het monster kon veranderen.
En ik vond de Frankenstein- film geweldig, de oude met Karloff.
Ik zag het monster altijd als de goede. Hij wilde niemand pijn doen.
Het leek me leuk een monster te hebben...
...dat eigenlijk goed was, zonder dat iemand het wist.
Ik herinner me het gesprek met Jack Kirby.
Ik zei: We maken een monster, maar ik wil dat je een sympathiek monster tekent.
Een knap monster dat een lezer aardig kan vinden.
Ik besefte hoe dom dat klonk, maar Jack stelde niet teleur.
Hulk zit in ons allemaal.
Monsters richten zich niet op iemand in het bijzonder.
Daardoor worden ze eerder zielig gevonden dan eng.
Ik had het idee dat monsters problemen hadden.
Monsters, menselijk of niet, raken altijd betrokken...
...bij een conflict waarbij iemand gewond kan raken.
Als je een dramatisch nieuwsverhaal leest...
...zie je dat het meest dramatische deel was dat...
...een mens problemen in zich had die we constant proberen op te lossen.
Een van de belangrijkste lessen die ik heb geleerd, is:
Probeer geen specifiek deel van het publiek te behagen...
...want je kent hen niet. Niemand kent hen.
Maar je kent jezelf.
Probeer jezelf te behagen.
Dat deden we tenminste bij Marvel. We schreven verhalen die wij leuk vonden.
We zeiden: Zou een monster met een groene huid niet leuk zijn? We noemen hem Hulk.
En we vergaten de lezers. We vergaten het publiek.
De artiesten en ik maakten plezier.
Ik kwam naar New York in '63.
Ik had sollicitatiegesprekken en een ervan was met Stan.
Hij zocht een assistente, een secretaresse...
...maar je mocht niet typen of steno gebruiken.
Stan was altijd opgewekt, ook als de verkoop niet zo goed ging.
Als iemand problemen had, hielp hij diegene altijd.
Met een deadline of als ze geld nodig hadden.
Ik heb hem nooit boos gezien.
Hij zeurde niet, hij klaagde niet.
Als er iets mis was, wilde hij het oplossen.
Ik moest onder andere de fanmail openen...
...en kaartjes terugsturen naar de kinderen.
En superhelden werden populairder, dus er kwam meer post.
Mensen besteedden echt tijd aan het schrijven van die brieven.
Er ontstond geleidelijk een beweging. De kinderen waren zo geïnteresseerd.
We kregen zo veel brieven.
Stan zei: Misschien moeten we een fanclub oprichten.
We begonnen The Merry Marvel Marching Society.
Je kreeg een kaartje, een button...
...wat stickers en een lp.
Ze kregen een lp van The Merry Marvel Marching Society.
Oké, mensen in Marvel-land, opgelet. Ik ben Stan Lee.
Je hebt vast nog nooit zo'n lp gehoord...
...want niemand is gek genoeg er één te maken met een stel ongewone artiesten...
...dus er kan van alles gebeuren.
Sinds wanneer ben jij dj, Lee?
Daar is de vrolijke Jack Kirby. Zeg iets tegen de fans, Jackson.
Oké, iets.
Luister, vriend. Ik zorg wel voor de humor.
Jij? Jij gebruikt dezelfde grappen al jarenlang.
Stan? Heb je even?
Voor onze geweldige assistente? Zeker. Zeg de fans gedag, Flo Steinberg.
Hallo, fans. Leuk jullie te ontmoeten.
Wat is al die herrie daarbuiten?
Het is de verlegen Steve Ditko.
Jullie maken een lp en hij is bang voor de microfoon.
Weer uit het raam?
Volgens mij is hij Spider-Man.
je hoort erbij
bij The Merry Marvel Marching Society
marcheer mee op het lied van The Merry...
Zal ik een beetje vertellen... Een klein beetje, want het is saai...
...nog saaier dan wat jullie al hebben gehoord.
Over de manier waarop we scripts schrijven en tekenen?
In het begin schreef ik bijna alle verhalen...
...en naarmate er meer boeken kwamen, kon ik de artiesten niet bijhouden.
Stel dat ik een script schreef voor Jack Kirby.
Dan kwam Steve Ditko binnen en zei hij:
Mijn laatste klus is af. Ik heb een nieuwe nodig.
Uit pure wanhoop zei ik dan:
Ik zal je een plot geven. Ga het thuis tekenen hoe jij wilt.
Breng het bij me en ik zet alle teksten erbij.
Het begon als een noodoplossing...
...maar ik besefte dat het een geweldige manier was.
Vaak, als ik op kantoor een scène beschrijf of zo...
...raas ik door het kantoor...
...en iedereen die van buitenaf naar binnen zou kijken...
...zou denken dat er een stomme film werd opgenomen.
Als een artiest binnenkwam en ze samenwerkten aan de plot...
...speelden ze die na en Stan sprong dan op het bureau...
...en rende rond en speelde de superheld.
Ze brainstormden en maakten veel herrie.
Soms was ik aan de telefoon en moest ik roepen: Doe zachtjes.
Jack en ik werkten inmiddels zo goed samen...
...dat onze plotsessies leken op:
Laten we in de volgende Fantastic Four Doctor Doom als schurk hebben.
Waar komt hij vandaan? Waar hebben we hem gelaten?
Dan zei ik: Hij vervaagde naar een ander universum.
Zoek een manier om hem terug te halen.
Dan laten we hem The Fantastic Four aanvallen.
En aan het eind vlucht hij weg en gaat hij met Sue Storm trouwen of zo.
Jack zei dan: Prima. En dan ging hij weg.
En als hij terugkwam met de tekeningen, was het soms die plot...
...of hij had 50 miljoen dingen veranderd.
Hij weet niet precies wat ik ga schrijven, welke woorden ik door hen laat zeggen.
Ik weet niet wat hij gaat tekenen. Het is één grote chaos.
Maar als het bij elkaar komt, lijkt het best goed te werken...
...en we werken graag op deze manier.
Het is niet de artiest. Niet de schrijver. Het zijn de artiest en de schrijver samen.
Het zijn plaatjes en verhalen...
...en als die perfect samenkomen, heb je een geweldige strip.
Op die manier werken als team kwam bekend te staan als de Marvel-methode.
Joan en ik kregen een appartement in New York in 94th Street.
We bleven daar een jaar of twee. Toen raakte Joan zwanger.
We besloten dat we een huis nodig hadden voor de baby...
...en verhuisden naar Long Island.
We vonden een huisje dat we net konden betalen.
We kregen een dochter, Joan C. Lee.
We waren zo ijdel. We noemden onze dochter Joan...
...en als we een zoon hadden gekregen, hadden we hem Stan genoemd.
We kregen nog een baby, een meisje. We konden haar geen Stan noemen.
We noemden haar Jan, maar helaas stierf ze een paar uur na haar geboorte...
...en Joan kon geen kinderen meer krijgen...
...dus verwenden we Joan enorm.
Ze is een mix van ons twee.
Ze is heel getalenteerd.
Het is moeilijk het kind te zijn van twee zulke sterke ouders.
Dat is altijd moeilijk en dat zijn we.
Na een tijd noemden we haar J.C. Want onze dochter heette Joan C. Lee.
De C staat voor Celia, mijn moeders naam.
En Joanie was Joan B. Lee.
Mijn vrouw en ik zijn zo hecht.
Ze is geweldig. Ze is een ongelofelijke vrouw.
Ik vind mijn vrouw enorm mooi, slim, charmant en leuk in de omgang.
Als we gingen dansen, liet ik haar leiden. Ze was zo goed.
Ik probeerde haar bij te houden.
Dus ik stopte die kwaliteiten in alle vrouwen over wie ik schreef.
Mary Jane was bijvoorbeeld heel pittig en sprankelend en hip en cool.
Dat was mijn vrouw.
Ze is de perfecte vrouw voor mij, want ik schrijf zo veel als ik thuis ben...
...en Joanie kan zichzelf altijd bezighouden, wat geweldig is.
Dus ik voel me niet schuldig als ik op m'n kamer zit te schrijven.
Hij is 'n uitstervend ras. Er zijn geen mannen zoals Stan.
Hij is 'n bedreigde soort en moet worden beschermd.
Want hij is gezegend met enorm veel energie.
Hij leeft heel puur. Hij drinkt niet, hij rookt niet.
Hij staat elke dag op en zegt:
Godzijdank werken deze arm en dit been en het leven is geweldig.
Hij is een heel goede echtgenoot geweest.
Wat is uw geheim voor een succesvol huwelijk?
Hij is mijn beste vriend en ik de zijne. We mogen elkaar.
Het is niet alleen maar liefde.
Kinderen worden verliefd en denken dat je alleen in bed ligt.
Zo is het huwelijk niet. Het is als een boerderij.
Je moet elke dag opstaan en eraan werken.
Hij is nog steeds de geweldigste persoon die ik ooit heb ontmoet.
De vroege tienerjaren zijn jaren van verandering en onrust.
Denkt u dat tieners nu anders zijn dan vroeger?
Ja.
Vindt u dat tieners nu beter of slechter zijn dan vroeger?
Slechter, vind ik.
We zijn op een punt aanbeland waarop er zeker een generatiekloof is.
Er is een tienerwereld. Als volwassenen dat niets vinden...
...is dat omdat ze er geen deel van willen zijn.
Alles wat kan worden gedaan...
...om het standpunt van die jonge mensen duidelijk te maken...
...zonder vijandigheid, met respect, zou iets heel goeds zijn.
Toen ik 17 was, was ik redacteur, artdirector en hoofdschrijver...
...maar tieners werden in die tijd niet gerespecteerd.
Dus ik dacht: dat ga ik veranderen.
Waarom maken we geen tiener die een held is?
Waarom kan een tiener geen superkracht hebben?
Dat vond ik geweldig.
Ik wilde eens een keer een strip maken...
...over een tiener die niet het hulpje is, maar de held.
En ik wilde dat hij een echte tiener was.
Niet een jongen die alles kan en nooit problemen heeft.
Maar ik moest een naam bedenken.
Als kind was ik dol op een pulptijdschrift, The Spider.
Het meest dramatische wat ik kon bedenken, was de cover van dit tijdschrift.
Er stond: 'The Spider: meester van mensen.'
Toen ik negen was, dacht ik:
Meester van mensen. Ik zou dolgraag...
Wie zou geen meester van mensen willen zijn?
En hij had een ring.
Als hij een schurk op zijn gezicht sloeg, stond er een spinnetje op de ring...
...en die liet een teken achter op zijn kaak.
Die naam was me altijd bijgebleven.
En ik dacht: waarom niet Spider-Man?
Ik ging naar de uitgever, Martin Goodman.
Ik zei: Ik heb een idee voor een boek, Spider-Man...
...over een tiener met veel problemen.
Deze keer ging Martin niet akkoord. Hij zei: Stan, je verbaast me.
Een held kan geen tiener zijn. Een tiener kan alleen een hulpje zijn.
En wil je dat hij problemen heeft? Weet je niet wat een superheld is?
Hij was de baas. Ik mocht Spider-Man niet uitbrengen.
Maar ik voelde dat ik er iets mee moest doen.
Maanden later gingen we een boek stopzetten. Amazing Fantasy.
Als je een boek laat vallen...
...maakt het niet uit wat je in het laatste deel zet, want het stopt.
Om het uit mijn systeem te krijgen, zette ik Spider-Man erin en op de cover.
Ik bof dat Martin me niet ter plekke ontsloeg.
Maar in dat verhaal...
...gaf ik die arme Peter Parker zo veel mogelijk problemen.
Want de meeste mensen, ook mensen die gelukkig lijken, hebben problemen.
Spider-Man heeft de kracht van 25 man...
...en kan over muren lopen en tussen gebouwen zwaaien aan zijn eigen web...
...maar hij kan niet achter schurken aan...
...want zijn oude tante May zegt: Het regent.
Straks vat je kou. Blijf vanavond maar thuis.
Ik had nooit over superhelden gelezen...
...die zouden willen dat ze geen superheld meer waren.
Ik maakte hem heel introspectief.
Hij stelt vragen, zoals: Waarom doe ik dit?
BIJ GROTE MACHT HOORT EEN GROTE VERANTWOORDELIJKHEID!
Het boek werd verkocht en toen de verkoopcijfers binnenkwamen...
...kwam Martin mijn kantoor binnenstormen. Hij zei:
Weet je dat personage nog, Spider-Man, dat we allebei zo gaaf vonden?
Waarom maak je geen serie over hem?
Daarna voelde het alsof ik alles kon.
Er waren altijd goede artiesten.
Jack en Steve waren allebei uniek.
Conceptueel zijn Jacks tekeningen net een goede, opwindende film.
Jack weet elke situatie die hij tekent, tot een hoogtepunt te brengen.
Hij tekent de extreme versie van die situatie.
Het opwindendste element tekent hij.
Daardoor zijn zijn tekeningen altijd fascinerend om te zien.
Steve Ditko, die personages tekende, was in veel opzichten het tegenovergestelde.
Steves tekeningen vond ik altijd heel ingetogen...
...en hij kon een verhaal realistisch vertellen.
Na een tijd vergat je dat je een strip las en dacht je dat het echt gebeurde.
Jack Kirby was waarschijnlijk de beste striptekenaar die er was...
...en ik wilde eerst dat Jack Spider-Man zou tekenen...
...maar Spider-Man mocht er niet heldhaftig uitzien.
Hij moest een normale, zwakke jongen zijn.
Dat zei ik tegen Jack...
...maar Jack was gewend aan Captain America en dat soort personages.
Toen hij me de eerste pagina's gaf, zei ik: Hij ziet er te heldhaftig uit.
Dus ik gaf het script aan Steve. Het maakte Jack niet uit.
Niemand wist dat het groots zou worden en Jack werkte aan de andere boeken.
Steve was er perfect voor.
Hij had gevoel voor die normale man die een held werd en toch problemen had.
En een legende was geboren.
Hier is onze speciale gast, Stan Lee.
En Spider-Man? Kennen jullie die?
En de Hulk? Kennen jullie die?
Welke is uw favoriet?
Dat is zoiets als ouders vragen wie hun favoriete kind is.
Ik hou van hen allemaal.
Misschien vind ik Spider-Man iets leuker. Misschien omdat hij zo populair is.
Zijn de grote, sterke, lelijke personages meestal het succesvolst in strips?
Nee. Het zijn de personages die het interessantst zijn...
...en die waarin de lezers van strips zich het best kunnen herkennen.
Het maakt niet uit of het personage lelijk of knap is, of zwak of sterk.
Als een personage iets heeft waardoor je diegene mag en om diegene geeft...
Het woord daarvoor is dat je empathie moet hebben voor het personage.
Waarom zijn er superhelden nodig en wat maakt een superheld goed?
Welke ingrediënten zijn nodig voor een Spider-Man of Superman?
Het belangrijkste is empathie.
Het moet een superheld zijn om wie de lezer geeft.
Iets wat we bij Marvel hebben geprobeerd te doen...
We hebben geprobeerd superhelden te maken die realistischer zijn...
...meer van vlees en bloed, en dat bereidt de jonge lezer voor op het feit dat...
...als hij in de echte wereld komt... - Muren beklimmen.
...hij beseft dat zijn helden niet perfect hoeven te zijn.
Op een keer kreeg Spider-Man een cheque...
...als beloning voor iets wat hij had gedaan, op naam van Spider-Man...
...en hij ging naar een bank in zijn Spider-Man-pak.
De bankbediende zei: Ik kan deze niet verzilveren.
U moet zich identificeren.
Hij zei: Ik draag een Spider-Man-pak.
Iedereen kan een Spider-Man-pak dragen.
Hij kon de cheque niet verzilveren.
Ik wilde dat die boeken vooral leuk waren.
En ik wilde dat alles de aandacht van de lezers trok...
...en dat ze erover zouden praten.
Ik wilde doen wat ik kon om onze boeken te onderscheiden van de rest.
Ik had gewoon plezier.
Ik vond alles wat ik bedacht een goed idee.
Ik zette erop: 's Werelds beste strip. Waarom niet?
U beschreef wat u de wilde, wonderlijke wereld van Marvel Comics noemt.
Wat voor wereld is dat?
Wij zien Marvel Comics als sprookjes voor oudere mensen.
Wat we vooral doen, is het verbeteren van de oude legenden.
We pakken de beste en geven die een Marvel-tintje...
...en dan hebben we iets onbeschrijfelijks.
Jack en ik hadden The Hulk en The Fantastic Four al gemaakt.
Ik dacht: wat kunnen we doen om deze personages te overtreffen?
En ik besefte dat we nog geen god hadden gemaakt.
De meeste mensen waren bekend met de Griekse en Romeinse goden...
...maar de Noordse goden waren minder bekend.
Dus ik dacht: waarom geen Noordse goden?
En ik vond Thor de meest dramatische...
...want hij had die magische hamer en hij was de krachtigste.
En hij was de god van de donder.
DE MACHTIGE THOR! DE VLAMMEN VAN DE STRIJD!
Ik dacht dat het gewoon nog een boek zou zijn...
...en Jack heeft hem gemaakt tot een van de beste fictieve personages ooit.
Door de jaren heen heb ik altijd een voorliefde gehad...
...voor alle mythologische personages...
...en Stan gaf me de kans er één te tekenen...
...en ik wilde er vol voor gaan.
Dus dat deed ik. En de wereld werd mijn toneel.
Ik gaf de Noordse personages kenmerken die niemand ooit had bedacht...
...en het was heel leuk en ik genoot er echt van.
IK MOET TERUG NAAR MIJN VADER!
WAT ER OOK VOOR NODIG IS, LAAT ME HET EERVOL GOEDMAKEN!
We beseften dat we onze eigen mythologie maakten en onze eigen universums.
Iets wat we hebben vernieuwd en wat best succesvol is geweest...
...is het overlappen van personages en boeken.
Het is een soort repertoiretheater, waarbij je je acteurs hebt...
...en je weet wat ze kunnen en je kunt hen naar wens gebruiken.
Zodra we onze personages hebben, helden en schurken...
...is het makkelijker verhalen op te zetten...
...maar wij doen het omdat je geniet van dingen die bekend voor je zijn...
...en de lezers leren de personages kennen...
...en ze zijn in hen geïnteresseerd en waarom zou je hen wegdoen?
Als een schurk tegen The Fantastic Four heeft gevochten...
...waarom kan hij dan niet een andere held van ons tegenkomen?
Waarom kunnen onze helden elkaar niet tegenkomen...
...en in elkaars boeken voorkomen?
Want volgens het evangelie van Marvel leven ze allemaal in dezelfde wereld.
SENSATIONEEL: DE BRUILOFT VAN SUE EN REED!
MET DE GROOTSTE COLLECTIE PERSONAGES IN PAKKEN.
MET KRANKZINNIGE CAPRIOLEN EN VOORTDURENDE GEVECHTEN! GROOTS!
De VS heeft $3 miljard en 14.000 man ingebracht...
Amerika's betrokkenheid wordt groter en gevaarlijker.
We werden bij Marvel sterk beïnvloed door wat er in de wereld gebeurde...
...en in Vietnam en wat er in die tijd speelde.
Het is niet alleen een onverdedigbare oorlog, maar een belachelijke.
Ik ben het eens met jouw bewoording. Het is een obscene oorlog.
Iedereen was tegen de oorlog. De jongeren in die tijd haatten die.
DE NIEUWE IRON MAN, KAMPIOEN DER KAMPIOENEN, IS GEBOREN!
We hebben een personage, Iron Man.
Hij draagt een groot, metalen pak en is heel krachtig...
...en hij heeft stralen onder zijn zolen waarmee hij kan vliegen...
...en hij leverde wapens aan het Amerikaanse leger...
...in de Vietnamoorlog en zo.
Hoe zorg je dat mensen echt om zo iemand geven?
We maakten hem sympathiek.
Hij heeft een zwak hart en is gewond geraakt in de strijd...
...en hij is echt een goeie gast.
Onze helden hebben allerlei gebreken en dwalingen.
Ze verliezen en winnen even vaak als ze tegen een schurk vechten.
En onze schurken zijn heel schattig. Ze gaan je aan het hart.
We ontdekten dat de schurken meestal minstens zo populair waren als de helden.
Ze trekken mensen aan.
We proberen hun begrijpelijke kwaliteiten te geven...
...en redenen waarom ze zo zijn.
We hebben zelfs schurken gehad die helden zijn geworden.
Na een tijd weten we niet wie de helden zijn en wie de schurken.
Het is zo'n vage grens.
En dat is de echte wereld.
Dingen zijn niet zwart-wit.
SPIDER-MAN... EEN KRACHT VOOR HET GOEDE OF HET KWADE?
Wat gebeurt er met strips? Ze hebben een ouder publiek.
Marvel heeft evenveel lezers die student zijn als zevenjarigen.
Ik laat zelden boeken zien, maar dit is interessant...
Ja. - Laat hem erover vertellen.
Hij is verzamelaar en onpartijdig.
Iedereen kan dat boek lezen...
...en er iets uit halen en ervan leren.
Het is een roman of een Cecil B. DeMille-film of zo...
...maar dan met plaatjes.
Waarom moet hij iets leren? Mag hij niet gewoon vermaakt worden?
Moet hij het lezen als een schoolboek?
Kun je niet iets leren en tegelijkertijd vermaakt worden?
Onze lezers willen vooral vermaakt worden.
Ze willen zichzelf verliezen. Ze willen niets leren.
Ze willen niets relevants.
Ik zou Superman of Batman niet aanraden aan iemand boven de twaalf.
Die zijn leuk voor kinderen.
Volwassenen geloven dat strips geen waarde hebben voor hen...
...maar die hebben wel waarde.
Je mag een medium niet afkeuren op basis van het format.
Hoe meer ik besefte hoeveel invloed onze boeken hadden...
...hoe meer ik probeerde morele lessen in de verhalen te stoppen.
Ik wil niet klinken alsof ik de moreelste man ter wereld ben...
...maar ik vond altijd dat bepaalde problemen besproken moesten worden.
Een van de dingen die ik vreselijk vind, is het feit dat zo veel mensen...
...anderen niet mogen en zelfs haten omdat ze anders zijn.
Ik heb een verhaal gemaakt, The Hate-Monger.
En het was een nabootsing van de Ku Klux Klan.
Het ging over een schurk die de haat omarmde...
...van één groep mensen voor een andere.
Ik hoopte dat het onze lezers zou leren...
...dat alle mensen gelijk moeten worden behandeld.
Dat probeerden we duidelijk te maken in alle Marvel-boeken.
TOT MENSEN ECHT VAN ELKAAR HOUDEN, ONGEACHT RAS, GELOOF OF KLEUR...
...ZAL THE HATE-MONGER NIET ZIJN VERSLAGEN! VERGEET DAT NIET!
Ik wilde nog een superheldengroep maken...
...en ik nam anti-intolerantie als thema.
Ik dacht: hoe kan ik hun op een andere manier kracht geven?
Toen besefte ik het. We weten dat er mutaties bestaan.
Er zijn kikkers met vijf poten en zo.
Ik geef hun de krachten die ik wil en zeg dat ze zo zijn gemuteerd.
Ik noemde hen de X-Men.
En onze helden van de X-Men zijn allemaal anders dan normale mensen...
...en omdat ze zo anders zijn, haten de mensen hen.
Ze vervolgen hen, vallen hen lastig, zijn bang voor hen.
In al onze boeken proberen we een moraal te vinden naast het rondrennen en vechten.
Eén personage heet de Silver Surfer.
Hij komt van een andere planeet naar de aarde.
Jack heeft hem getekend.
De Silver Surfer was altijd aan het filosoferen.
Hij zei dingen over mensen als:
Beseffen ze niet dat ze op een planeet leven die een paradijs is?
Waarom vechten ze en waarom zijn ze hebberig?
Waarom is er intolerantie?
Waarom houden ze niet van elkaar...
...en genieten ze niet van het paradijs dat ze hebben geërfd?
Ik geloof dat de wereld veel beter zou kunnen zijn...
...als we elkaar behandelden met wat meer aandacht en respect.
Als je echt dingen wilt veranderen en beter wilt maken...
...moet je in het diepe duiken. Je moet deel uitmaken van het proces.
Bij grote macht hoort een grote verantwoordelijkheid.
Ik creëerde Black Panther samen met Jack Kirby.
MAAK KENNIS MET DE SENSATIONELE BLACK PANTHER!
We vonden het tijd voor een zwarte superheld.
Er zijn tenslotte veel zwarte Amerikanen.
Ik vond het idee van een superheld in Afrika geweldig...
...en hij is even intellectueel als Reed Richards.
Ik bel omdat ik Marvel Comics een compliment wil geven.
Dat zijn de enige strips die ik heb gezien die geïntegreerd zijn.
Ze erkennen dat er meer dan één ras is.
Hoe kun je verhalen maken die in de huidige wereld spelen...
...en niet alle soorten mensen erin stoppen en allerlei situaties?
Ja, precies. Er zit een achtergrond in van allerlei rassen.
Dat is ongebruikelijk in strips. Je ziet het pas als je Marvel Comics leest.
We probeerden verhalen te bieden voor oudere lezers...
...die ook goed waren voor jongere kinderen.
Als je het objectief bekijkt, is het een onmogelijke klus.
Ik weet niet hoe het ons is gelukt.
Ik kreeg een brief van het ministerie van Volksgezondheid, Educatie en Welzijn.
Ze zeiden: Mr Lee, uw strips hebben veel invloed.
Drugs zijn een groot probleem. Kunt u een verhaal maken tegen drugs?
Ik maakte een driedelige serie.
Het ging erover dat een vriend van Spidey ergens te veel van had genomen.
Spider-Man redde hem en zei: Je bent stom dat je zoiets doet.
Het hoorde bij een groter verhaal.
Dus het leek niet op een preek. Het gebeurde gewoon in een verhaal.
De Comic Code Administration stuurde het terug en zei:
Dit mag je niet uitgeven. Wij keuren het niet goed.
Ik vroeg: Waarom?
Ze zeiden: Volgens de regels van de Code Authority...
...mag je niet over drugs praten in een verhaal.
Ik zei: We zeggen niet dat kinderen drugs moeten gebruiken.
Dit is juist tegen drugs.
'Dat maakt niet uit. Je hebt over drugs gepraat.'
Ik zei: Het ministerie van Volksgezondheid, Educatie en Welzijn...
...een overheidsinstantie, heeft het ons gevraagd.
'Dat maakt niet uit. Je mag niet over drugs praten.'
Omdat we de dingen willen tonen zoals ze zijn...
...had ik aardig wat discussies met de Comics Code.
Ik vind dat wat mensen lezen, hen moet voorbereiden...
...en klaarmaken om de echte wereld in te gaan.
Ik denk dat we onze jongere lezers moreel een grotere dienst bewijzen...
...door te laten zien dat je je best moet doen en moet proberen goed te zijn.
Ik ging naar mijn uitgever, Martin Goodman, en zei:
Dit is het verhaal. Dit is waarom ik het heb gemaakt.
Ik wil het uitgeven zonder goedkeuring van de Code.
Ik was heel trots op onze uitgever, want hij zei: Absoluut. Doe dat maar.
De drie delen werden dus verkocht zonder goedkeuring.
En het was niet het eind van de wereld.
Beste Stan, ik ben trots op je.
We kregen brieven van kerkgroepen en ouderraden...
Iedereen vond het geweldig.
STRIPS
De geest van een kind is als een spons.
En ik geloof niet dat er iets te zwaar...
...of te volwassen is voor een kind om te begrijpen.
Ik denk dat ze veel meer kunnen begrijpen dan wij denken...
...en ze kunnen dingen heel snel in zich opnemen en leren.
De meesten krijgen die kans niet. Die wordt hun niet geboden.
Toen we begonnen met Marvel Comics...
zei ik: Laten we woorden gebruiken op universiteitsniveau.
Iedereen zei: Stan, je bent gek.
Ik zei: Echt?
Ik dacht dat kinderen wel zouden weten wat de woorden betekenden in zinsverband.
En als ze iets moesten opzoeken in een woordenboek, was dat ook niet erg.
En de oudere lezers zouden het waarderen.
Vreemd genoeg zit er in onze idiote Marvel Comics...
...net zo veel of zelfs meer leerzaams voor kinderen dan waarin dan ook.
Ik heb soms best ver gelopen voor een strip. Een paar kilometer.
Om die een dag eerder te krijgen, wat misschien maf lijkt...
...maar sommige fans zijn raar.
Dit is het. De tweede jaarlijkse Mighty Marvel Convention.
Ik ben Stan Lee en jij bent erbij.
Ik hou mijn mond en laat je zien wat er gebeurde.
Ik begin met handtekeningen zetten na een toespraak. Kijk mee.
Overal hadden mensen het idee dat ze me kenden...
...doordat ze de boeken hadden gelezen.
Iedereen zei: Hoi, Stan. Er was warmte en vriendelijkheid.
Ik kreeg stemmen bij de laatste presidentsverkiezingen op universiteiten.
Zo grappig. Sommige jongeren hadden een eigen kandidaat.
Volgens mij had ik 23 stemmen. Niet genoeg om te winnen.
Wat is je favoriete personage?
Ben Grimm. Het Ding.
Ja. - En waarom?
Ik weet het niet. Zijn persoonlijkheid en wat er met hem is gebeurd.
Hij werd een monster en het was niet zijn schuld.
De Falcon, Avengers. - De Falcon?
Iron Man. - Waarom?
Ik vind het leuk wat hij doet. Hij is een geweldig personage.
Ik vind de verhalen over hem mooi en alle uitvindingen.
Wie is je favoriete schrijver?
Stan Lee.
Dit is K100 Conversations en de malle Stan Lee is hier.
Iedereen die van strips houdt, kent die naam...
...want jij bent degene die Marvel Comics heeft gecreëerd, toch?
Na een tijd, als je een levende legende wordt...
...kennen ze je naam. Ik heb Marvel Comics gecreëerd met hulp...
...van alle artiesten natuurlijk.
Het is grappig dat elke artiest met één ding moeite heeft...
...wat hij moeilijk kan oplossen.
Jack tekent extreem dunne enkels bij mannen en vrouwen.
Ik moet oppassen wat ik zeg...
...want ze zijn de getalenteerdste, maar ook de temperamentvolste groep ter wereld.
En we zouden verloren zijn zonder ieder van hen.
Maar ik krijg op mijn kop als ik iets beledigends zeg.
Kun je wat meer over Steve vertellen, want het viel me op...
...dat hij een van de weinigen is zonder foto in de eerste Marvel Annual...
...en hij staat niet op de lp die je hebt rondgestuurd.
Wil je weten waarom?
Puur persoonlijk. Steve wil geen publiciteit.
Ik weet niet wat zijn reden is. Hij zegt: Ik wil dat mijn werk voor zich spreekt.
Dat is geen exact citaat, maar ik heb het idee dat hij vindt...
...dat hij niet gepubliceerd moet worden.
Hij wil dat zijn werk bekend is en we respecteren zijn mening.
Steve had meerdere keren bij me geklaagd...
...als er artikelen waren over Spider-Man waarin ik als de maker werd genoemd...
...en ik dacht altijd dat dat klopt, want ik was degene die zei:
Ik heb een idee voor een strip, Spider-Man.
HOE STAN LEE EN STEVE DITKO SPIDER-MAN CREËREN
Steve had gezegd dat een idee hebben niets was.
Want tot het iets concreets wordt, is het maar een idee...
...en hij zei dat hij de strip moest tekenen en tot leven moest brengen...
...zodat het iets tastbaars werd.
Anders had ik alleen een idee.
Dus ik zei tegen hem: Ik vind dat degene met het idee de maker is.
Hij zei: Nee, want ik heb het getekend.
WAT ZEG JE DAARVAN, STEVEY?!! WE MAKEN TWAALF PLAATJES PER PAGINA!
IK TEKEN HET TERWIJL JIJ JE HANDTEKENING OEFENT!
In het begin bedacht ik een gedetailleerde plot.
Ik vertelde Steve erover.
Hij tekende de strip dan hoe hij wilde. Ik gaf hem geen compleet script.
Hij voegde veel dingen toe waaraan ik niet eens had gedacht.
Dan kreeg ik de pagina's met tekeningen en voegde ik de tekst toe...
...en probeerde ik alles en iedereen de juiste persoonlijkheid te geven.
Steve is heel creatief. En wij twee...
Als we plots bespreken, is er altijd discussie...
...want ik wil het op de ene manier en hij op de andere.
En ook al ben ik het niet met hem eens, dat hij het anders doet, maakt het goed...
...want dan is het niet het gebruikelijke soort plot dat wij maken.
Hij doet het hoe hij het wil, wat het dubbel zo moeilijk maakt voor mij.
Maar ik vind het wel leuk.
Ik krijg een verhaal terug en ik heb geen idee waar het over gaat...
...want ik had hem niet eens een voorbeeld gegeven.
Hij ging naar huis en deed wat hij wilde.
Ik zei: Oké, dan zeg ik wel dat jij de medebedenker bent.
Dat vond hij niet goed genoeg.
ZORGVULDIG UITEENGEZET EN GETEKEND DOOR... STEVE DITKO
Ik vind echt dat de bedenker de maker is.
Je bedenkt het en dan geef je het aan iemand om te tekenen.
We hebben de artiest Steve Ditko verloren. - Vreselijk.
Op een dag belde hij en hij zei: Ik ga weg.
Dat was dat.
Hij was zo'n populaire artiest.
We hebben mensen gevonden om hem te vervangen...
...en het boegeroep zal veranderen in gejuich.
Steve en ik werkten geweldig samen.
Ik vond hem de perfecte partner.
Zijn tekeningen waren geweldig.
Zijn gevoel voor verhalen was briljant.
Ik was kapot toen Steve niet meer met ons samenwerkte.
Jullie hebben meer strips uitgebracht dan wie dan ook.
Ja, wij zijn de grootste.
Is er geen probleem met controle?
Dat is een van onze grootste problemen, ja.
Ik zou niets liever willen dan één tijdschrift maken...
...dat ik zelf kan schrijven en redigeren.
Maar helaas zijn we meer een massaproductiebedrijf.
We zijn allemaal gefrustreerd.
We zouden allemaal graag een week aan één verhaal werken.
Helaas is dat, door de economische aspecten van dit vak, volkomen onmogelijk.
We produceren zo'n twee stripboeken per dag. Net lopendebandwerk.
Als je de oude Charlie Chaplin-film Modern Times hebt gezien...
Charlie Chaplin werkt daarin aan een lopende band.
Hij heeft twee moersleutels en dingen komen langs.
Hij moet de bouten aandraaien.
En hij gaat naar huis en maakt nog steeds die bewegingen.
Soms voelen wij ons ook zo. We weten niet eens waar we aan werken.
De pagina's komen langs en...
Controleer dat. Verander die titel. Voeg de tekst toe en maak het af.
Zo gaat het. Twee boeken per dag.
In die tijd was iedereen hard aan het werk.
Er was veel druk om alles op tijd af te hebben.
Omdat ze niet veel betaald krijgen per pagina...
...en veel pagina's per dag moeten maken om rond te komen...
...zeiden de artiesten dat ze niet konden laten zien hoe goed ze zijn.
Ergens rond die tijd ging Kirby weg.
JACK KIRBY HEEFT ONVERWACHT AANGEKONDIGD...
...ONZE VERRASTE, MAAR VASTBERADEN STAF TE VERLATEN.
IN 1970 VERLIET JACK KIRBY MARVEL COMICS.
We spreken live met Jack Kirby.
En nu kondigen we de zeer speciale gast aan...
...je collega, Stan Lee.
Ik wil Jack een fijne verjaardag wensen.
Stanley, bedankt voor het bellen. Hopelijk ben je gezond en blijf je gezond.
Ik doe mijn best. Jij ook. Wat we ook samen deden...
...of wie wat deed, en daar zal altijd discussie over blijven...
Maar ik denk dat het eindproduct echt meer was dan de som van de delen.
Ik vind dat er iets magisch gebeurde als we samenwerkten.
Ik heb er nooit spijt van gehad. Het was een geweldige ervaring voor me.
Als het product goed was, was ik tevreden.
Uiteindelijk maakt het niet uit wie wat heeft gedaan.
Ik zal dit zeggen. Elk woord in die scripts was van mij.
Ik wil niet... - Elk verhaal.
Ik wil geen controverse. Wat ik wil...
Ik heb zelf ook wat regels geschreven boven elke tekening...
Ja, die heb ik gezien. - Die kwamen niet in het boek.
Jack, geef eerlijk antwoord. - Ik mocht niet...
Heb je ooit een verhaal gelezen nadat het af was? Volgens mij niet.
Volgens mij heb je mijn verhalen nooit gelezen.
Je was altijd bezig met het volgende. Je hebt nooit iets gelezen als het af was.
Wat erin geschreven stond, was niet...
Ik was geïnteresseerd in de actie.
Dat weet ik en je dacht: het maakt niet uit.
Iedereen kan tekst toevoegen. Het draait om wat ik teken.
Misschien heb je gelijk. Ik ben het er niet mee eens.
Nee, ik zeg alleen dat het schrijven en tekenen...
...en het maken van een strip van één individu moet komen.
Ik vind dat je de kans moet krijgen het helemaal zelf te doen.
Het succes van Marvel had te maken met...
Er moest meer aandacht zijn voor de personages...
...dan voor de ego's van de mensen die hen creëerden.
Dat je een ego-probleem noemt, is wel grappig.
Ik ben bang dat die problemen nu pas naar boven komen.
Toen Jack en ik de strips maakten, was er geen ego-probleem.
We deden gewoon ons best.
Nu begrijp je...
...hoe het er echt aan toeging.
IN 1972 WERD STAN UITGEVER.
HIJ STOPTE MET ZIJN DAGELIJKSE SCHRIJFWERK...
...EN MOEST EEN ANDERE HOOFDREDACTEUR AANWIJZEN.
Mijn gast is niet alleen een oude vriend en partner...
...en een van de echt getalenteerde kopstukken van ons vak.
Roy Thomas, redacteur emeritus van Marvel Comics.
Een van de beste schrijvers in de strip- wereld of welk ander vakgebied dan ook.
Je kwam als geroepen. Weet je nog?
Je nam The Fantastic Four over, The Avengers, The X...
Je zorgde voor bijna alle verhalen. - De meeste.
En je was heel goed. Je kreeg je eigen fanbase.
Ik begon je te haten toen de fans van je begonnen te houden.
Toen ik uitgever werd, schreef ik bijna niet meer.
Toen ik schreef, had ik de totale controle.
En de verhalen ontwikkelden zich zoals ik dat wilde.
Maar zodra je stopt met het schrijven van een serie...
...en andere schrijvers het overnemen, moeten ze het op hun manier doen.
Strips begonnen met mannelijke helden...
...want in die tijd, jaren geleden, was niemand bezig met vrouwelijke helden.
Maar nu, als uitgever, heb ik ontdekt dat 10% van onze lezers vrouwen zijn.
Dus we proberen dat publiek te vergroten.
De laatste maanden en jaren...
...hebben we steeds meer vrouwelijke personages toegevoegd.
Eén personage is een barbaar, Red Sonja, in de prehistorie.
Ze heeft een zwaard en is geweldig.
Een ander personage is Medusa. En de Black Widow.
Een nieuw personage heet Ms. Marvel. Zij wordt groots.
Voor het eerst in alle jaren dat ik daar werkte...
...gaf ik de artiesten de vrijheid de boeken te maken...
...zoals zij dat wilden.
VAL VOOR EEN TERRORIST!
Het is nu best moeilijk. Het enige wat ik betreur...
...is dat we niet continu samen zijn. Roy schrijft thuis.
En we hebben wat van de perfecte controle verloren over alle personages.
Soms wil ik een bepaalde schurk gebruiken. Dan zeg ik tegen Roy:
Ik breng dr. Octopus terug in het volgende deel.
Roy zegt dan: Dat kan niet. Dat heb ik net al in The Avengers gedaan.
En dat maakt het wel moeilijk.
Er zijn vast momenten waarop dingen niet zo goed samengaan.
Maar daar moeten we mee leven, want we zijn zo gegroeid.
DE BOOM WAAR SPIDER-MAN WERD GEBOREN
Ik heb het toppunt van luiheid bereikt.
Ik ben nu de uitgever. Ze hebben me naar boven geschopt.
En ik moet zorgen dat de anderen alles schrijven...
...maar ik mis het schrijven wel.
GEEF HEM WATER ALS IK WEG BEN- STAN
Toen ik de uitgever werd, werd ik een grote zakenman.
Ik wilde altijd al een belangrijke persoon worden...
...maar ik ben geen zakenman.
Ik heb geen interesse in verkoopcijfers en zo.
De raad van bestuur wilde dat ik een vijfjarenplan bedacht.
Waar zijn we over vijf jaar en hoeveel budget hebben we nodig?
Maar alles wat met zaken te maken heeft, vind ik saai.
Dus ik bleef de uitgever, maar in plaats van alleen een zakenman zijn...
...reisde ik het land door om Marvel Comics te promoten.
Bedankt, cultuurliefhebbers.
STRIPS - LEE GEEFT EEN PRACHTIGE TOESPRAAK
Ik ging naar universiteiten, tv-shows en radioshows om Marvel te promoten.
De superheld van de stripwereld, Stan Lee.
Ik heb strips altijd gezien als een krachtiger cultureel middel...
...dan ze ooit hebben kunnen laten zien.
Ik wil die nu die kans geven.
Ik wil strips veel belangrijker maken dan ze ooit zijn geweest.
Het is eigenlijk een religieuze kruistocht, vind ik.
Inderdaad.
Ik werkte inmiddels al vele jaren bij Marvel.
Ik had een permanente positie gehad en ik was het waard.
Dit is wat we moeten doen.
Ik heb alles gemarkeerd.
Maar het bedrijf werd verkocht.
Een van de nieuwe eigenaren zei:
Stan, maak je geen zorgen. Jullie worden beter dan ooit.
En hij zou iedereen nieuwe contracten geven.
Het nieuwe contract dat ik kreeg, was...
...in plaats van een permanent contract, een contract voor twee jaar...
...waar ik totaal niet blij mee was.
Ik baalde er altijd van dat, toen ik de verhalen schreef...
...ik nooit dacht: ik moet ergens auteursrecht op aanvragen en het bezitten.
Alles was altijd van het bedrijf.
Zakelijk gezien was dat dus een vergissing.
Ik was er kapot van. Ik kon er niet veel aan doen.
In een reeks opzettelijke en dodelijke, terroristische aanslagen...
Het is tijd voor verandering.
Ja, dat kunnen we.
Stel een camera op. We moeten deze jongeman niet laten wachten.
Marvel kwam tot een overeenkomst.
Jongens, aan de kant. Iedereen.
Ze gaven me de titel voorzitter emeritus, een eretitel.
Daar was ik heel blij mee.
En actie. Camera. Auto.
Is het gelukt?
Stan, bedankt voor je komst. Het is ons echt een genoegen.
Vergeef ons als er veel handtekeningen worden gevraagd voor je weggaat.
Maar dank je wel. Het is een eer dat je hier bent.
Bedankt. - Bedankt.
Zo veel mensen zeggen me:
Ik wil je bedanken voor al het plezier dat je hebt gebracht.
En ik doe dit al sinds de jaren 40.
Mensen die de boeken toen hebben gelezen, kennen die nog en zijn die blijven lezen.
En nu hebben ze zelf kinderen. Sommigen hebben kleinkinderen.
Ik denk vaak aan de vroege jaren 60, de kantoortuin...
...en aan de personages uit de verbeelding van Stan Lee...
...Jack Kirby, Steve Ditko en alle medebedenkers. Ongelofelijk.
En als we rond de tafel zitten om deze films te ontwikkelen, denk ik:
Konden we maar 5% benutten van die smeltkroes van verbeelding.
We proberen te evenaren wat de strips al vele decennia zo goed hebben gedaan.
Toen ik die boeken schreef, hoopte ik dat ze zouden verkopen...
...zodat ik mijn baan behield en de huur kon blijven betalen.
Ineens zijn die personages wereldberoemd geworden.
Er worden topfilms over gemaakt en ik krijg er kleine cameo's in.
Cut. Dames en heren, het zit erop voor de maker van Iron Man, Mr Stan Lee.
Het feit dat ik werk met personages die ik heb gecreëerd...
Actie.
Superhelden in New York? Laat me niet lachen.
En het feit dat ze zo prachtig worden geregisseerd...
Is het gelukt?
Is dat Captain America? Hij was toch groter?
Met zulke professionals werken... - O, man. Ik kan m'n baan wel schudden.
En ze houden allemaal van de personages.
Bent u Tony Stank?
Ik had nooit verwacht dat het zoiets zou worden.
Waar was ik voor ik onderbroken werd?
Met creatieve mensen werken, vooral mensen die films maken...
...is zo opwindend.
Het is overweldigend als ik erover nadenk.
De sixties waren leuk, maar nu betaal ik de tol daarvoor.
En cut.
Ik neem deze...
...en hou die hier in bewaring.
Hebben jullie nog nooit een ruimteschip gezien?
Actie.
Vertrouw me, ware gelovige.
Ik zou gek zijn als ik me niet voldaan zou voelen.
Het was leuk te zien hoe de wereld al Stans werk heeft ontdekt.
Zelfs als er films en tv-shows voor nodig waren.
De wereld moet nu wel toegeven dat hier toch iets van waarde in zit.
Mijn hemel, hoe is het?
De oorsprong van al die dingen ligt in wat Stan heeft gedaan met Jack en Steve.
Je kunt alles wat ze nu doen, terugleiden.
Het komt allemaal voort uit de fontein die werd losgelaten...
...toen Stan en Jack en Ditko samenkwamen...
...een geweldig triumviraat vormden en een heel universum creëerden.
Geen van hen had het zonder de ander kunnen doen.
Geef een hartelijk applaus voor Mr Stan Lee.
2017 DIPLOMA-UITREIKING UCLA EXTENSION
Bedankt.
Ik heb best veel tijd besteed...
...aan een toespraak van 25 pagina's die ik zou kunnen geven...
...maar ik keek ernaar en zei: Zou ik deze toespraak willen horen?
Dus ik heb hem verscheurd.
Ik sta hier nu dus weerloos...
...en ik kan jullie alleen dit zeggen:
Als je een idee hebt dat je echt goed vindt...
...laat je dan niet ompraten door een idioot.
Dat betekent niet dat elk idee dat je krijgt, geniaal zal zijn...
...maar als je iets echt goed vindt...
...iets wat je wilt doen, iets wat iets voor je betekent...
...probeer het dan te doen. Want je kunt pas je beste werk leveren...
...als je doet wat jij wilt doen...
...en als je het doet zoals het volgens jou moet...
...en als je er trots op kunt zijn als je het hebt gedaan...
...wat het ook is.
Je kunt zeggen: Dat heb ik gedaan en ik vind het best goed.
Dat is een geweldig gevoel.
Ik wil jullie allemaal alle succes wensen.
Doe je ding. Wat het ook is, doe je uiterste best.
Daar zul je blij om zijn.
Excelsior.
Vertaling: Mijke Smits-de Wit