Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Unang linggo pa lang, alam na naming may kakaibang nangyayari.
Pag may nakita kang isang buto, isang ngipin, malaking bagay 'yon, tama?
Ngayon may natuklasan kaming di bababa sa 15 indibidwal…
1,500 piraso ng mga buto.
Nagkalat ang mga 'yon. Pambihira talaga.
At hindi sila tao.
Hindi sila tayo.
Nasa mapanganib na kuweba ang mga buto na 'to.
Sobrang hirap at sobrang pisikal.
Iisipin mo, "Pa'no nakakaya ng katawan 'to?"
Nakikita mo ba 'to?
Grabe.
Bakit nandito 'tong mga buto na 'to?
Bakit sa iisang species lang?
Bakit walang ibang buto, alam mo 'yon?
Itong mga boses na 'to,
itong mga ngipin at buto na 'to na parang may sinasabi sa 'yo…
Hindi pa nangyari 'to kahit saan sa mundo.
Isa ito sa pinakamalaking nangyari sa kasaysayan ng tao.
Naghuhukay ako ng mga patay. Buong buhay ko, 'yon ang ginagawa ko.
Ang totoo, hindi tao ang hinuhukay ko.
'Yon talaga ang ginagawa ko.
Noong 2013, sa Rising Star cave system sa South Africa,
may natuklasan kaming bagong species.
Sinauna itong species na 'to.
Napakaliit ng utak nito,
malaki lang nang kaunti sa chimpanzee.
No'ng unang expedition, mas marami kaming natuklasan
kaysa sa iba pang uri ng sinaunang taong natuklasan.
Tinawag namin 'yong Homo naledi.
Nilagay namin 'to sa genus na Homo kung saan nabibilang ang tao.
Namangha ang mundo sa Homo naledi at sa Rising Star.
BAGONG SPECIES NG HOMININ MULA SA KUWEBA
Pagkatapos…
may natuklasan kaming kamangha-mangha.
Tanda ko pa, magkasama kami ni Lee sa command center…
tapos pinapanood namin 'yong mga monitor ng Dinaledi Chamber.
Tapos parang aksidenteng nailawan 'yong sahig,
at kitang-kita na may pagkakaiba sa pattern ng lupa.
Do'n ka mapapaisip, "Teka, ano'ng nangyayari dito?"
Para kasing nasa likod nila kami kaya di nila nakikita.
Di ka kasi makakatayo do'n.
At makikita mo talaga 'yong ganda ng outline ng hukay na 'yon.
Anak ng ****.
May katawan sa loob ng hukay na 'yon.
May hukay sa lupa
na dating may katawan,
tapos ngayon kalansay na lang ang nando'n.
Libingan 'yon.
Isang bagay 'yon na hanggang sa sandaling ito sa kasaysayan,
akala natin tao lang ang gumagawa.
Ritwal ang paglilibing.
Ngayon, ibig sabihin ba nito naiisip ng Homo naledi ang relihiyon,
ang espirituwalidad, ang kabilang buhay?
Lahat ng mga bagay na kasama sa ritwal na ginagawa natin sa kamatayan.
Hindi ko alam. Sa ngayon, ayokong isipin 'yan.
Isa ang Homo naledi sa mga hiwaga
sa larangan ng archaeology at paleoanthropology.
Nagmula sila sa Southern Africa,
mga 250,000 o 300,000 taon na ang nakalipas,
kung saan akala natin tao lang ang nandito.
May kaugnayan ba sila sa atin o wala?
Oo, marami tayong gano'n.
Pero wala tayong alam sa pamumuhay nila.
Kailangan ng malaking team para matuklasan ang hiwagang 'to.
At lahat sila, magiging detective.
Bawat isa, aalamin ang lahat hanggang makuha ang sagot.
Parang isang piraso ng puzzle na matagal naming hahanapin ang naledi.
Makakatulong ito sa pag-aaral sa mga tao
at kung paano tayo naging makabagong tao, Homo sapiens.
UNANG ARAW
Welcome sa inyo. Apat na taon na mula no'ng nagtrabaho tayo sa ilalim.
Papunta tayo sa lugar kung saan maaaring dinala ng Homo naledi ang mga patay nila.
Ang goal dito, makita kung ano ang nasa ilalim nito.
Paano kung marami pang libingan,
kung may iba pang ritwal?
Paano kung may di pa tayo nalalaman?
Nakakatuwang-nakakainis ang pakiramdam
pagdating sa Rising Star cave system.
Mahirap sa katawan, mahirap din sa isip.
Kapag sinabi kasing archaeology,
ang naiisip ng mga tao, Lara Croft, Indiana Jones.
Gano'n ang Rising Star.
Welcome sa Rising Star.
Ito ang main entrance ng kuweba.
'Yong mga ulo n'yo, medyo mababa dito.
Unang beses ko 'to sa kuweba.
Kakaiba para sa isang scientist,
pero ang unang salitang naisip ko, "emosyonal".
'Yong mahawakan lang 'tong bagay na 'to.
Humahawak ka ng bagay na 250,000 taon ang tanda.
Interesado ako sa lahat ng tungkol sa atin, sa mga tao.
Saan tayo galing? Saan tayo pupunta? Bakit ganito tayo?
Kung nililibing nga ng naledi ang mga patay nila
150,000 hanggang 200,000 taon bago ang mga tao,
mababago nito ang lahat.
Maiisip natin, "Ano ang ibig sabihin ng pagiging tao?"
Sige.
Nandito tayo sa command center.
Ito ang entrance papunta sa Rising Star.
Gawang-tao 'tong entrance,
gawa ng mga minerong naghahanap ng lime no'ng bandang 1800s, 1900s.
Nasa sampung metro ang layo ng pinasukan ng Homo naledi,
pero wala na 'yon.
Kaya gumawa 'yong mga minero ng mga lagusan kung nasaan ang naledi.
Kilo-kilometro ng sanga-sangang kuweba.
Gumawa pa kami ng detalyadong mapa ng mga kuweba na 'yon.
Pupunta tayo ngayon sa Dragon's Back Chamber.
Hindi pa 'to nahuhukay.
Nandito 'yong chute.
May lapad na 18 centimeters at habang 12 meters ang chimney na 'to.
Dito sila dumaan sa napakahirap na daan sa chute na 'to
dala ang mga bangkay ng mga kamag-anak nila.
At ito ang Dinaledi Chamber.
At dito namin nakita 'yong mga hukay sa lupa
na may mga nakalibing na bangkay ng Homo naledi.
Hindi pa ako nakapasok at ayokong pumasok sa Dinaledi Chamber.
Imposible.
Nasa ilalim ng chute 'yon, at di ako kasya do'n.
Okay 'yong mga camera, pero wala akong two-way audio.
-Talaga? -Oo.
-Ang ganda ng mga kuha. -Oo nga.
Mukhang nandito na sila lahat sa chamber.
Papunta na ang Team Two.
Sige.
Napakahirap pumasok sa Dragon's Back.
Lahat yata sa Rising Star mahirap pasukin.
Dahan-dahan sa paglalakad.
-Tinakot kita? -Hindi.
Nasaan sila?
Sige.
…at manood ng TV.
-Team Two, papasok na kayo? -Sige.
Welcome sa Dragon's Back.
Ito 'yong lagusan
kung saan dinala ng Homo naledi 'yong mga patay.
Parang lagusan ng Valley of the Kings.
Ano'ng nangyayari dito sa harap ng entrance ng Dinaledi Chamber?
Dito ba sila tumira?
Gumagawa ba sila ng apoy dito?
Nagdala ba sila ng mga hayop dito?
Tumigil ba sila dito, inisip nila 'yong ginagawa nila
bago nila dinala 'yong patay mula sa itaas pababa dito?
Hindi ko alam. 'Yan ang aalamin namin.
May mga gamit ba tayo?
Pakipasa mo 'to.
Sinusubukan naming buoing muli ang buhay ng isang nilalang
na nine years ago lang namin nalamang mayroon pala.
Kaya walang bakas na hindi mahalaga.
Janika, simulan natin diyan. Maraming makikita diyan sa sulok.
Pula 'yong lupa.
Parang dark brown, itim.
Malayo ang itsura sa iba.
Sa itsura nito, mukhang may apoy dati dito.
Ba't mo nasabi?
Kulay itim kasi at saka do'n lang sa lugar na 'yon.
-Oo, mukhang gano'n nga. -Mukha ngang…
-Pero mahirap 'to. -Oo.
Wala kang makikitang apoy na may mga bakas pa rin.
-Pero sa kuwebang 'to, lahat posible. -Tama ka.
Malaking bagay na naman 'yon kung maidodokumento natin.
Oo.
-Kaya… -Oo nga.
Kinokolekta namin lahat ng detalye kahit minsan mahirap,
dahil para 'to sa forensic case.
Bawat isa sa mga bakas na 'to, pattern ng pag-uugali.
Pagsasama-samahin namin ang mga bakas na 'to
para maintindihan ang buong pattern.
Bawat lipunan ng tao, may mga kaugalian sa mga namatay.
'Yong iba iniiwan sa labas ang bangkay para kainin ng mga buwitre,
'yong iba naman nililibing ang mga patay sa espesyal na libingan.
May gano'n kaya ang naledi?
Uy, Kene.
May nakita akong maliit na buto.
Bale…
-Oo, mukhang… -Mukhang maliit na tibia.
Baka daga.
-Buto ng daga. -Ilagay natin sa plastic.
Sige.
Tandaan natin 'yan.
Bilib ako sa konsepto ng archaeology
mula pa no'ng seven ako.
Kapag naghuhukay ka sa isang lugar,
para mo na ring nakikita 'yong panahon na 'yon,
kung kailan inabandona ang lugar na 'yon maraming taon na ang nakaraan.
Trauma analysis ang PhD focus ko.
Lahat ng kalupitan at karahasang nangyari noong apartheid.
Napunta ang research focus ko mula sa makabagong tao
papunta sa mga sinaunang ninuno natin.
Ano?
Siguraduhin mo.
Para lang sigurado, millimeters 'to, 'no?
Oo, millimeters.
-Pero 'yong spit, centimeters? -Ay, pu…
Pa'no i-convert ang centimeters sa millimeters?
Ba't kailangang pahirapan mo 'ko?
Sumali ako sa Rising Star team noong 2018 bilang Underground Astronaut trainee.
"Underground Astronaut", galing 'to kay Lee Berger.
Grupo kami ng researchers, scientists,
na bihasa sa archaeology at paleoanthropology.
Pinapasok namin ang mga delikadong kuweba para maghukay.
Pero may kaunting kabaliwan din kami.
Medyo iba na ngayon kasi di na ako ang junior archaeologist.
Senior na 'ko, dapat alam ko ang nangyayari.
Ako ang nagdedesisyon kung saan at paano maghuhukay.
Sinisiguro kong komportale sa trabaho 'yong mga junior Underground Astronaut.
Kahit 50 taon o 100,000 taon pa 'yong mga buto, gano'n pa rin ang skills.
Kung marunong kang tumingin ng buto,
malalaman mo ang nakaraan ng indibidwal na 'yon.
No'ng nakuha namin 'yong mga unang buto sa Rising Star,
no'ng nalaman namin na di lang kalansay ang tinitingnan namin
kundi maraming mga kalansay,
parang kinailangan naming malaman kung ano'ng nangyayari.
Bakit nandito 'tong mga buto na 'to?
Alam mo, totoo, e.
Ang dating nito parang "ultimate forensic case",
'yong kasong di nalutas 250,000 taon na ang nakaraan.
Ang unang naisip namin,
"Dinala ba 'to ng mga carnivore sa kuweba?"
At nakikita naming walang mga bakas ng ngipin o kahit ano.
May maliliit na kagat ng mga insekto sa buto,
ibig sabihin may laman 'yon no'ng nandito 'yon sa kuweba.
May bukong-bukong pa nga na buo pa.
Nasa puwesto pa 'yong mga buto.
Di mangyayari 'yon kung wala 'yong laman no'ng dinala doon.
Matagal naming pinag-aralan 'yong mga buto at ang hypothesis namin,
hinuhulog ng naledi 'yong mga bangkay sa chamber sa pamamagitan ng chute.
'Yon ang nilagay namin sa mga naunang dokumento.
SADYA AT PAULIT-ULIT
"Ritwal na pagtatapon ng patay".
PAGTATAPON NG BANGKAY
Nilabas namin ang ebidensya, at matibay 'yon.
HINUHULOG ANG MGA BANGKAY
Pero sabi ng ibang scientist, "Imposible, masyadong maliit ang utak."
May mga kritiko pa ngang nagsasabi
na mga tao ang nagdala at naglagay sa kanila doon
na parang isang ritwal, parang libingan ng mga alagang hayop.
Pero may pag-aalala.
Di ko alam kung nagkamali kami sa paglalabas ng hypothesis
na baka di naman mapatunayan, itong ritwal na pagtatapon ng mga patay.
Paano kung naipon lang 'tong mga buto na 'to?
Paano kung 'yon lang ang mahanap namin?
No'ng 2018, bumalik kami sa Dinaledi Chamber para maghukay.
At doon namin nakita ang mga hukay na 'to.
Nagkatinginan kaming lahat tapos sabi namin, "Mukhang libingan 'to."
At biglang naging malinaw ang lahat.
Naisip namin na libingan talaga ang mga 'yon.
Na hindi lang basta naipon 'yong mga buto do'n.
Mga libingan 'to sa loob ng kuweba.
Matagal naming pinag-usapan 'to
at gulong-gulo ang mga isip namin na kesyo,
"Ang paglilibing, matrabaho 'yan.
Maghuhukay ka, ilalagay mo 'yong bangkay, tatabunan mo.
Baka hindi ito 'yon."
Pero ito, ha.
No'ng may nakita kaming parang hinukay,
may nilagay na bangkay, tinakpan,
do'n naging malinaw lahat.
Naisip namin, "Oo nga pala, siyempre.
Libingan 'to, at malinaw na katulad nito
ang nakikita natin sa mga taong naglilibing ng mga patay nila."
Ang pinakaunang libingan ng modernong tao ay sa Israel.
Siguro nasa 100,000 hanggang 120,000 taon na 'to.
100,000 TAONG NAKALIPAS
Ang mga libingan ng naledi, nasa 236,000 hanggang 335,000.
Di lang iilang taon bago tayo.
250,000 TAONG NAKALIPAS
Daan-daang libong taon bago ang unang ebidensyang ginagawa natin 'to.
Malaking bagay 'yon.
Pero sa tingin ko walang sinabi 'yon
dahil ang gumagawa nito, hindi tao.
'Yon ang malaking bagay.
Nakakita ang mga paleoanthropologist ng daan-daang fossil bukod sa naledi
sa Cradle of Humankind.
Pero marami sa mga 'yon, pira-piraso.
Ilang mga ngipin, o bahagi ng buto ng panga.
Di tulad ng sample ng naledi
na iba't ibang mga kalansay ng mga indibidwal sa iba't ibang edad.
Gusto kong gumawa ng di pa natin nagagawa.
Kunin natin lahat ng ebidensya,
tingnan natin kung makakabuo tayo ng kalansay.
Siguro ito 'yong…
Inaalam namin kung paano 'yon tumakbo, umakyat,
kung paano ginamit ang mga daliri niya
kasabay ng paggamit niya sa paa niya, di ba?
Iyon ang dapat malaman sa pagbuo ng buong kalansay.
Sige.
-Nakuha mo? -Oo.
Sige.
Ito…
Ito 'yong tuktok ng cranium, tapos 'yong buto sa kilay.
-Tapos ilalagay natin dito, ganyan. -Oo.
Pero ngayon kailangan ng occipital.
Sige.
Alam mo, kung titingnan mo 'yong mantsa sa ngipin…
-Nakakabilib, di ba? -Dapat mas tutukan natin 'yan.
Paano kung ilagay ko sa malambot 'yong bungo nang patayo,
tapos iuurong ko 'yong iba?
Di ko gagawin 'yon.
-Hindi? -Di ko gagawin 'yon.
Mukhang di tatayo 'yong bungo.
Hindi?
Gusto ko lang makita 'yong mata.
Magpapakalunod na lang ako sa mga numero.
Mas parang mukha na 'yan.
Tingnan mo na siya sa mata.
Sige.
Makikita dito na di tao 'to. Doble ang laki ng buto ng tao sa likod.
-Sige, ayan na. -Sige.
Ang ganda nito.
Ito 'yon.
Ito.
Ang ganda.
Sasabihin ng iba, "Unggoy lang 'yan."
Di 'to unggoy. Tingnan mo.
'Yan.
Alin ang mas malapit?
'Yong pambihirang haba ng kamay na unggoy
na ginagamit din niya sa pag-akyat ng puno tapos ganito kalaki kung humawak?
Pero walang hinlalaki.
Walang prehensile thumb.
'Yang kamay na 'yan? Tulad ng kamay ko.
Katulad natin sila pero ibang-iba pa rin.
Sa kabuuan ng kalansay,
may mga katangian na katulad ng modernong tao.
May iba na katulad rin ng mga sinaunang hominin.
Bawat buto,
bawat isa, may sinasabing iba.
No'ng una inisip namin, "Dalawang klase ba 'to?
Tatlo ba?"
Kasi iba't ibang katangian 'to na magkakasama.
Pero habang dumadami ang natatagpuan naming mga buto, nakikita namin.
Pare-pareho sila,
pero 'yong pattern, ngayon lang namin nakita.
Kaya pinangalanan namin 'yon bilang bagong species.
Nasa sa 'yo kung paniniwalaan mo pag bumubuo kami ng mga hominin.
Kasi di natin alam ang itsura nila.
Balbon ba sila, maitim ba, maputi ba?
Hindi malalaman 'yon,
dahil di 'to nakikita sa kalansay.
Pero may skeletal data kami. Alam namin ang itsura ng katawan nila.
Puwede naming hulaan kung ano'ng itsura ng mga muscle nila,
tapos puwede naming lagyan ng balat, ng buhok.
Kung papasok ang naledi dito…
papasok siya nang naglalakad, di ba?
Naglalakad na parang tao, pero di eksakto.
Iba 'yong lakad niya, iba 'yong galaw niya,
iba 'yong galaw ng mahahaba niyang braso.
Kung makikita mo sila sa liwanag, malamang nakakatakot sila.
Mababa ang ilong nila, di ba?
Pango ang mga ilong nila, pango talaga, parang sa unggoy.
Katulad ng sa atin ang mga ngipin nila, pero nakausli 'yong panga nila.
'Yong buto nila sa kilay, natatakpan na 'yong mga mata nila.
Alien ang dating nila sa atin.
Walang ibang puwedeng itawag.
Baka makakakita pa tayo ng kung ano sa mata niya pag tumingin siya sa atin.
Parang itsurang tao, pero di tulad natin.
Medyo maliit sila.
Ako, maliit ako. Baka kasingtaas ko.
Siguro mga 4'8" hanggang 5'2".
Payat sila.
Payat ang mga binti, payat ang mga braso.
'Yong mga paa at binti nila, para talaga sa malayuang paglalakad,
paglalakad sa mga malawak na lugar.
Mas mahusay silang umakyat kaysa sa atin.
Baka umaakyat sila sa mga puno, o sa mga bato, o pareho,
higit pa sa ginagawa ng mga tao ngayon,
at importanteng bahagi 'to ng mga buhay nila.
Di namin alam kung may salita ang naledi.
Malabong isipin na gumamit sila ng mga salita.
Pero 'yong isiping may kakayahan silang makipag-usap,
malaki ang posibilidad no'n.
Karamihan sa komunikasyon natin ngayon bilang mga modernong tao,
karamihan do'n, di gumagamit ng mga salita.
Pinapakita natin, gumagamit tayo mga kamay.
Nakikita sa mata natin, sa kilay.
Isa pang katangian ng mga tao, maliliit ang mga ngipin natin.
Maliliit 'to.
Medyo malaki pa nga 'yong sa 'kin.
Pero pag tumingin ka sa mga gorilla, sa mga chimpanzee,
o iba pang uri ng mga primate,
madalas napakahaba ng ngipin nila.
Pag nilalabas nila 'yong mga ngipin nila,
nagbabanta sila, di ba?
Ginagamit nila 'to para makipag-usap, para magbanta.
Ang mga tao, ginagamit 'to para ngumiti.
Maganda at maliliit ang ngipin ng naledi.
Ngumingiti ang naledi.
Sigurado 'yon.
Nasa genus na Homo ang Homo naledi.
Marami at iba-iba ang genus Homo sa nagdaan 2.5 milyong taon.
Kasama tayo, ang Homo sapiens.
Ang genus na Homo ang nag-iisang genus sa mundo
na kayang kumuha ng bato, tumingin sa bato,
at malaman na sa batong 'to…
makakagawa ng gamit.
Nagawa nila ang batong 'to na maging ganito.
Wala kaming matibay na ebidensya
ng koneksyon sa pagitan ng Homo naledi at paggamit ng bato.
Pero alam naming may kakayahan ang Homo naledi
dahil bawat miyembro ng genus Homo,
may gano'ng kakayahan.
Kakayahang makaisip ng mga bagay at gawin itong totoo.
At…
turuan ang iba kung paano gawin 'yon.
Bahagi ang Homo naledi ng pamilya ng genus Homo
na gumagawa ng mga bagay na 'to.
'Yong kumplikadong pamumuhay, kumakain ng mga halaman at hayop,
binabago ang paligid nila.
'Yong pagmamalasakit sa isa't isa.
At sa kaso ng Homo naledi,
ginagawa din nila, base sa mga nakita namin,
ang paglilibing ng mga patay.
Itong ibang kaisipang 'to, itong isip ng naledi,
may aspeto silang tulad sa atin, naglilibing ng mga patay.
At di namin inaasahan 'to, pero nakita namin 'to sa naledi.
Walang kinalaman 'to sa laki ng utak tulad ng mayroon tayo ngayon.
Mayroon tayong magandang kuwento ng lumalaking utak.
Ang di maiiwasang paglaki ng maliit na utak patungo sa malaki.
At itong malaking utak na 'to
ang nagbibigay-daan para magawa natin ang mga kakaibang kaugalian ng mga tao.
Wala 'yang sinabi sa Homo naledi.
Ang kakaiba sa utak ng naledi, maliit 'to, di ba?
Kasinglaki lang ng orange ang utak ng naledi,
one-third lang kumpara sa atin.
Iisipin mo, "Baka mahina ang utak nila?"
Maliit lang kasi ang utak nila.
Pero hindi totoo 'yon, di ba?
Wala 'yon sa laki ng utak. Nasa kayang gawin ng utak 'yon.
PANGALAWANG ARAW
Iikutin namin 'yong buong kuweba ngayon.
Balak naming umakyat sa Dragon's Back,
ipapakita namin kay Agustin 'yong chute.
'Wag kang lalayo, Agustin.
-'Wag kang mawawala. -Nakatingin ako sa malayo.
Mag-ingat ka dito, Agustin.
-Madulas 'to. -Sige.
Gamitin mo 'yong mga tapakan.
-Antayin mo munang makapasok ako. -Sige.
Gusto namin isa-isa ang pasok,
para pag nasa loob ka na, gumuho man o ano…
-Oo. -Hindi dapat, pero puwedeng mangyari.
Halika dito.
-Sige lang, kahit saan. -Sige.
Puwede kang tumayo.
Nandito ka na kung nasaan ang mga naledi.
-Pag dumulas ka… -Oo.
-Nakikita mo 'yong tibia? -Oo.
-Nakikita mo kung ga'no kahaba at kanipis? -Oo.
Mahirap isiping naledi tibia 'yan.
-Oo nga. -Patayin mo 'yong ilaw, tingnan mo 'to.
-Ang kapal ng cortex na 'yan. -Grabe, oo.
Oo.
-Wow. -Nakikita mo?
Oo.
Grabe!
Grabe! Ang ganda nito!
Ito ang Dragon's Back.
John, nasaan 'yong pinakita mo sa 'kin,
'yong iniisip n'yong may discoloration?
-Nandiyan lang ba… -Nandito 'yon.
-Grabe! -Oo nga.
-'Yan… -Grabe.
-Mukhang… -Apoy na ganito kalaki.
-Oo. -Tama?
-Oo. -Tama.
Nakita n'yo.
Totoo 'yan.
Nakakabilib.
Apoy nga 'yan.
Apoy talaga, 100 percent.
May gumawa ng apoy tapos nagluto.
Diyan sa lupa.
Homo naledi 'yan.
Kasinghalaga nito 'yong mga nakita naming buto sa Dinaledi Chamber.
Gano'n din ang edad nito.
Siguro nasa 250,000 taon.
-Ito 'yong sunog na buto. -'Yong sunog na buto.
-Ang haba… -Ang ganda.
Ito…
Ito, parang maliit…
na buto ng antelope.
-Galing sa binti o sa ano? -Sa braso, oo.
Kasinglaki ng spring buck.
-'Yan ang kinakin ng naledi! -Wow!
Pambihira.
May mga archaeologist na nagsabi,
"Imposibleng gumawa ng apoy ang Homo naledi."
At ngayon, mukhang may ebidensya na tayo.
Malaking bagay 'to.
Magaling.
Mahirap isiping naglalakbay sila sa mga mapanganib na lugar
nang walang apoy.
Sa mga nalaman natin, lumalabas na ito ang daan papunta sa Dinaledi, tama?
Walang ibang daan?
Walang ebidensya
ng iba pang pasukan papunta sa Dinaledi Chamber.
-Oo. -Ito lang talaga ang daan.
Pag nahulog ka o nadulas ka, humawak ka lang.
Kami ang lalapit sa 'yo, tutulungan ka namin.
O kaya sasabihin namin sa 'yo ang gagawin depende sa nararamdaman mo.
Basta alisin mo lang 'yong isa, tapos 'yong isa naman.
Dapat laging may isang matitira sa lubid.
May ilaw ka ba?
Sige…
-Agustin? -Ano?
Nakikita mo 'yong patag sa likod?
Ito?
Oo, pumunta ka diyan.
Sige.
-'Yong sa tuntungan, 'no? -Oo, matibay 'yan.
Sige.
'Wag mong gagawin 'to sa dilim.
Hindi. Nagbibiro ka ba?
May paborito kang tapakan? Aakyat lang ako…
-Nilagay ko 'yong tuhod ko. -Oo.
Tapos umakyat ka gamit 'yong lubid.
Mas madali kung gagamitin ko 'yong katawan ko.
Ayan.
Ayos.
Isipin mo 'to, Agustin. Tumingin ka sa 'kin.
-Kinailangan nilang tumawid dito. -Oo.
-Tinatalon namin dati 'yan. -Oo.
-May dala kang bangkay… -Hindi nga?
Tumatalon kami. Tinatalon namin 'yan para makatawid.
-Isipin mo… -Oo.
Di maitatawid ang bangkay dito.
-Hindi talaga. -Dahil babagsak.
Hindi nga.
-Napapaisip ako… -'Yong pag-abot…
Napapaisip ako, baka magandang maghanap ng Homo naledi diyan sa ibaba.
Para do'n sa isang nahulog nila.
Handa ka nang makita 'yong chute?
Oo.
-Sige. -Sige.
Nasa itaas ka na ng chute.
-'Yan ang chute? -Oo, 'yan.
Grabe!
Bababa ka, 12 metro pahaba
hanggang makababa ka na sa Dinaledi Chamber.
At 'yan lang ang daan.
Kahit anong sukat pa ang sabihin mo.
Ang hirap isipin nito.
Kung dadaan ka diyan
para maglibing ng bangkay…
-Kaya sinama kita dito. -Oo.
Tama ka, walang ibang daan.
Gusto kong makita mo 'yong pagpunta dito mula sa simula.
Naalala ko no'ng una akong umakyat dito.
Kasama ko 'yong anak ko, si Matthew, 15 siya.
Pinapunta ko siya do'n sa butas para kumuha ng picture.
Ang bait kong tatay, 'no?
-Para malaman ko na totoo 'yon. -Oo.
Tapos 45 minuto akong nakaupong mag-isa dito sa dilim.
Pakipatay mo muna 'yong ilaw.
Ngayon isipin mo 'yong pagpunta dito nang walang ilaw.
Oo. Kailangan may apoy sila.
Kunwari Homo naledi ako na may apoy
tapos kapamilya kita.
May panggatong tayo.
Dadaan tayo sa madilim at mapanganib na lugar.
At gagamitin ko 'yan para maglakad papunta dito.
Tapos gagawa ako ng maliit na apoy dito.
Kapag pumasok ka sa mga kuwebang 'to,
kahit pa sabihing naledi ka at kaya mo, mahirap pa rin.
Ano'ng gagawin mo?
Kasama mo ang pamilya mo at may apoy kayo.
-Kailangan mo ng magdadala ng apoy? -Hindi.
Nakita mo? Ayan.
Binabago ng apoy ang tingin mo, ang pakiramdam mo, ang buhay mo sa mundo.
Iba ang nakikita mo.
Iba ang naririnig mo.
Iba ang utak at katawan mo sa mga kuwebang 'to.
Pero magkasama kayo.
'Yong pag-akyat sa Dragon's Back,
habang iniisip 'yong mga pinagdaanan ng mga Homo naledi
habang binubuhat 'yong mga namatay nila
daang-daang taon na ang nakalipas.
'Yong isipin lang 'yong dinanas nila
para buhatin 'yong mga bangkay ng mga namatay nila.
At siguro sinasabi ng kultura mo na ngayon, ginagawa natin ito.
Mga tatlo, apat, lima silang nagbuhat ng bangkay
tapos pumasok sila sa madilim na kuwebang 'to.
Pagkatapos kailangan nilang gumapang
habang kinakaladkad 'yong bangkay.
Malambot pa kaya 'yong bangkay o matigas na?
Naaagnas na kaya 'yon? Itinali ba nila?
Tapos nakatingin sila pababa sa chute.
'Yong napakahirap na chute.
Bumaba sila.
Nagagalusan sila, nasasaktan sila,
para lang maibaba ang patay nilang kaibigan
at mailagay sa dapat nitong kalagyan.
Tapos papasok sila sa Dinaledi Chamber.
Maghuhukay sila ng butas.
Baka sama-sama silang naghukay.
O baka may nagtuturo sa kanila.
Di ko alam, pero sama-sama silang gumagawa no'n.
Kung titingnan natin ang ginawa ng naledi,
naiisip ko, ano'ng mangyayari pag may namatay sa lipunan natin?
May mga espesyalista tayong humahawak sa sitwasyong 'to.
May mga pari, may punerarya,
manggagamot.
Kapag may namatay, nagsasama-sama ang mga tao
at may namumuno ng isang ritwal.
May inusal ba sila?
Kumanta ba sila?
Umupo ba sila at naghawak-kamay pagkatapos ilibing 'yong bangkay?
Kung iisipin natin,
bakit ka magpapakahirap magbuhat at maglibing ng bangkay, di ba?
Lalo na sa isang espesyal na lugar tulad ng ginagawa ng naledi.
Sa tingin ko madaling sagutin 'yan.
Makapangyarihan ang pag-ibig.
Sasabihin mo, "Di ko kakayaning makitang magkasira-sira ang katawan mo."
"Di ko kakayaning makitang naaagnas ang katawan mo."
Pabalik-balik sila sa mga lagusang 'to
at inilibing nila ang mga patay nila nang paulit-ulit.
'Yong…
Mahal nila 'yong mga namatay nila.
Dinadala nila 'yong mga patay nila para sa paglipat
mula sa buhay papuntang kamatayan.
Kinakaladkad nila 'yong sarili nila, gumagapang sila palabas.
At gusto kong mapunta do'n sa sandaling 'yon
no'ng lumabas sa kuweba 'yong unang tatlo, apat, lima sa kanila
pagkatapos nilang makipagsapalaran
sa nakakapagod, emosyonal, at nakaka-traumang pangyayari.
Tapos lalabas sila sa liwanag.
Ano'ng gagawin nila?
Magyayakapan ba sila?
Maghihiwa-hiwalay ba sila?
Puwede kang manood ng mga unggoy buong araw. Ako, kaya ko.
Hinahayaan nila 'yong maliit.
Tapos hahabulin niya.
Magkakilala sila, sabay silang lumaki
at magkasama nilang ginagawa 'to.
'Yong magkakasama sila, pinapanood ang isa't isa.
Karaniwang pakikisalamuha 'to ng primates.
Pag namatayan 'tong mga unggoy na 'to…
pag namatay ang anak nila, nanay nila, kaibigan nila…
mararamdaman nila 'yon, masasaktan sila,
tulad ng nararamdaman natin pag nawalan tayo.
Papalibutan nila 'yon, gagalaw-galawin nila.
Kung sanggol 'yon, bubuhatin pa 'yon ng nanay.
Pero di lahat sa kanila gumagawa no'n. Hindi laging gano'n.
'Yong nakikita natin sa naledi, 'yong nakikita natin sa atin,
pag may namatay na miyembro ng komunidad o ng pamilya,
nagsasama-sama tayo,
at ginagawa natin ang tama at ang dapat para sa indibidwal na 'yon
at sa komunidad.
Ginawa ng Homo naledi sa mga patay nila ang di ginagawa ng kahit anong hayop…
bukod sa mga tao.
Tanungin mo ang sarili mo…
"Tayo ba sila?"
Konektado ba tayo pagdating sa pagmamahal at malasakit sa iba?
'Yong pananagutan sa iba.
Mahirap mang paniwalaan,
pero ito ba ang ibig sabihin ng maging tao?
Noong 2017, nagsasagawa ng paghuhukay ang team ko sa ilalim ng chute.
Nakaupo ako sa command center.
At 'yong mga scientist do'n, 'yong mga explorer,
kumakaway sila sa camera para mapansin ko.
Pagtingin ko sa ibaba, may maliliit na daliri.
Makikita mo 'yong mga buto at joints.
Tapos may iba pang buto do'n.
May ilang buto sa kamay, buto sa may pulso.
Parang mga buto ng maliit na indibidwal.
Baka kalansay ng bata 'to.
Pambihira talaga.
'Yong magbilang ng buto ng mga bata no'ng sinaunang panahon…
Kayang-kayang gawin ng isang kamay 'yon, di mo pa gagamitin lahat ng daliri mo.
Baka anak ito ng ibang species, hindi tao,
na daan-daang libong taon ang tanda.
Malay ba natin kung ano'ng nasa loob?
Baka may mga butil ng pagkain, baka may DNA, baka may proteins.
Baka ito ang unang pagkakataong may nakuhang ganito.
Pero madaling masira 'yon.
Ayokong hukayin 'yon.
Kaya naisip namin, "Paano mailalabas 'to papunta sa lab nang di nasisira?"
Binalot namin ng plaster.
Naka-plaster jacket tulad ng ginagawa sa fossil ng dinosaur,
tapos inilabas nang buo sa kuweba.
Napakahirap gawin no'n.
Malaking plaster 'to
tapos ilalabas mo sa makitid na chute na higit seven inches lang ang lapad.
Dinala ko 'yon sa medical CT scanner
sa Charlotte Maxeke Hospital na pinapasukan ng asawa ko.
Radiologist siya.
Makikita mo dito ang katawan ng bata.
Nakabaluktot siya na parang sanggol.
Pambihira, alam mo 'yon, may laman 'yon.
Tapos may nakita kaming di kapani-paniwala.
Iba ang density no'n.
Isang bato.
No'ng una, di namin pinansin 'yong bato.
Sa totoo lang, hindi naman bato ang hinahanap namin.
Buto ang hinahanap ko, di ba?
Bihira ang mga bato sa chamber na 'yon.
Bihira kaming makakita no'n, 'yong mga nalalaglag lang.
Pero di tulad ng karaniwan 'tong batong 'to.
Parang gamit nila 'to.
Tinawag namin 'yong "hugis-tool na bato".
At kapansin-pansin na nasa kamay pa 'to.
Kilala ang genus na Homo sa paggamit ng bato.
Alam mo kung ano'ng wala sa atin?
Fossil ng miyembro ng genus na Homo
na may hawak na bato na parang sinasabing, "Akin 'to."
Wala tayo no'n.
Hanggang ngayon.
Kung gamit nga itong bato na 'to,
ito ang unang halimbawa ng gamit na hawak ng kamay.
Tapos siyempre, nasa libingan pa.
Kung maglalagay ka ng importanteng bagay kasama ng patay,
ano'ng ibig sabihin no'n?
Isa na naman 'yong dagdag na kaugalian sa mga namatay.
Parang…
Parang higit pa 'yon sa inaasahan mo.
Kung handa kang pumasok sa panganib at gumawa ng kung ano-ano
para madala ang mga patay sa isang lugar,
at para bigyan sila ng mga gamit,
para ibigay mo 'yon sa patay hanggang sa hukay,
ibig sabihin may halaga sa 'yo ang buhay at kamatayan,
at posibleng pati ang kabilang buhay.
Ba't mo bibigyan ng gamit ang bangkay kung di mo iniisip na magagamit nila 'to?
Kung talagang ginamit nga nila ang batong 'to.
'yong batang 'yon ang magiging pinakasikat
na natuklasan sa kasaysayan ng archaeology.
Pero base sa mga kuhang hawak namin,
hindi namin masabi kung gamit nga 'to.
Kailangan ng mas magandang kuha.
Kailangan ng higher resolution scanner.
Hindi sapat 'yong medical CT.
Wala kang mapapatunayan kahit kanino,
kaya nandito kami.
BAWAL PUMASOK MAY PAGLIKAS NA NAGAGANAP
Nagpunta ako dito sa lugar na 'to na may napakalaking machine,
dahil nag-iisa lang to sa mundo…
na puwedeng tumanggap sa batang 'to na nasa plaster jacket…
Hahawakan ko sa ilalim.
…at i-scan 'to hanggang sa micrometer,
at mabigyan kami ng kuha…
Dapat nasa 45 degrees.
…ng batong 'yon at ng makinis na gilid nito,
para malaman namin kung gamit nga 'yon o hindi,
o baka kahugis lang.
-Mag-test tayo. -Sige.
Sige.
Walang tao dito.
Halos katulad 'to ng X-ray sa ospital,
mas malakas nga lang 'to.
Pag sinabing bit, ibig sabihin 10 to the power of 14 more power.
Ibig sabihin, one at zero, tapos may kasunod pang 14 na zero.
Ito 'yong tipo ng X-ray na di mo gugustuhing gamitin sa 'yo.
Kung wala kang sakit bago ang X-ray, siguradong patay ka dito.
Halimbawa, sa charcuterie.
Kukuha ka ng sausage tapos hihiwain mo.
'Yon ang ginagawa namin.
'Yong fossil ang sausage, tapos hinihiwa namin 'yong sausage.
Pero hindi kutsilyo ang ginagamit.
Di ka talaga naghihiwa. Virtual na hiwa ang tawag do'n.
Kapag nahiwa mo na 'yong sausage,
pagsasamahin mo lahat ng mga hiwa,
tapos may three-dimensional sausage ka na.
Mga 20 microns ang dumadaan sa scanner.
Itong pagkuha ng data na 'to, sobrang bagal nito.
Ano?
Gusto mong makita 'yong unang resulta?
Oo. Sobra.
Sa 3-D na tayo.
Ang ganda.
Puwedeng i-zoom sa gilid? 'Yong nasa itaas na gilid?
-Ito? -Oo.
Puwede itong…
Diyan sa gilid, parang may tinanggal diyan.
Pero totoong gilid 'yan, di ba?
Oo.
-Medyo matulis 'tong isang 'to. -Oo.
Parang blade, di ba?
Pag may nakita kang napakatalim na gilid na nakakurba
na parang ginawa para ipangkaskas o para gamitin sa kahoy o sa kung saan,
tapos may makikita ka pang parang micro flakes sa gilid,
lumalabas na 'yong gilid niyan, parang ginawa.
Pakiramdam ko, gamit talaga 'tong batong 'to.
Para sa akin, mukhang matagal ginamit 'tong batong 'to.
Malaki ang posibilidad na gamit nga 'to.
At malaki ang mababago sa kung paano natin tingnan ang mundo.
At saka…
nakakatuwa at medyo nakakatakot din.
Mas nakakatuwa kaysa nakakatakot.
Marami na rin akong mga natuklasan noon, pero…
kung gamit nga ito, ito na ang pinakamalaking natuklasan ko.
Sigurado 'yan.
Tinitingnan mo
ang posibilidad na may ibang nilalang na inisip ang kabilang buhay
bago pa ito ginawa ng mga tao.
PANG-APAT NA ARAW
Madalas di ako komportableng pag-usapan ang espiritwalidad,
kasi hindi naman 'yon science.
Pero binuksan ni Agustin at ng team niya ang isip ko
tungkol sa mga sagrado at espesyal na lugar.
'Yong taong maraming kaalaman ang dapat pumasok sa Dinaledi Chamber
para makita 'to, maranasan 'to,
at sagutin ang mga tanong na di makukuha sa video.
DINALEDI PAGHUHUKAY
Sige, gaya ng dati, maghahanda tayo, magbi-briefing.
Ang iba lang, bababa ako sa Dinaledi ngayon.
Ngumingiti si Maropeng, o.
Ang sabi ko dati, di ako papasok do'n,
pakiramdam ko kaya ako, pumayat ako, kaya bababa ako.
Tumigil ka, Maropeng.
Noong una kong narinig 'yon, sabi ko…
"Mahaba-habang araw 'to."
Di ko naisip na makakapunta ako sa chamber na 'yon.
Malapit na akong mag-57.
Kung papasok man ako sa loob ng cave system na 'yon,
nauubusan na ako ng oras.
Kinakabahan ako dahil delikado 'yong mga lagusan na 'yon.
Maayos na ang pangangatawan niya.
Nagwo-work out pala siya, di niya sinasabi sa amin.
-Maayos. -Maayos?
Babay.
-Sana suwertehin ako. -Oo naman.
-Mukhang okay naman, Maropeng. -Sige, mabuti.
Sige.
Do'n ako dadaan sa mismong dinaanan ng Homo naledi
no'ng dinala nila 'yong mga bangkay sa paglilibingan nila.
Itong pag-akyat sa Dragon's Back,
ilang beses na naming nagawa 'to kasama siya.
Pero 'yong pababa sa chute…
ibang level na 'yon.
-Puwede nang magsimula? -Oo.
-Bale… -Tumabi na si Maropeng.
Oo nga. Papasok ako dito.
Tapos ganito?
-Oo, kumakapit ka… -Oo.
Sige, aayusin ko lang 'tong paa ko.
-Oo. -Ganyan.
Oo.
Ano'ng… Sige.
Puwede ka nang bumaba.
Sige.
-Ganito? -Baba 'yong mga binti.
-Walang harang sa mga binti? -Oo, walang harang.
Ay.
Nakabitin ako do'n.
Ano? Oo. Magaling.
-Oo. -Sige.
'Yan, magaling. Sige.
-Ganito? -Oo, ibaba mo 'yong buong katawan mo.
Ganyan.
Oo, ganyan.
Madali lang do'n sa may tuktok?
Hindi diyan. Okay?
Saan ako pupunta?
-Talaga? -Oo.
Sige. Oo.
Naipit ako dito.
Umakyat ka pa nang kaunti.
Naipit na 'ko dito.
Sige.
Naipit na 'yong dibib ko. Wala na halos lugar.
Oo.
May martilyo ka?
Sige.
Nakalabas na 'ko.
Nasa baba ka na.
Ibaba mo na 'yong paa mo.
Sandali.
Tatabi ako?
Nanamnamin ko muna 'to.
-Grabe. -Nasa loob ka na.
-Ito… -Ilang taon inabot?
Higit walong taon.
Magaling.
-Di ako makapaniwalang nandito ako. -Oo. Grabe.
-Di ko naisip na makakapunta ako dito. -Oo nga.
Grabe.
Nasa baba na si Lee.
Hay, naku.
-Nasa loob ka ng… -Hill Antechamber.
HILL ANTECHAMBER LAGUSAN PAPUNTANG DINALEDI
Nakita ko 'to sa TV.
-Ngayon nandito ka na. -Di ako makapaniwala.
Oo.
-Nandito ka na. -Grabe.
Magaling!
Ngayon gusto kong pumunta sa lagusan papuntang Dinaledi.
Grabe.
Tingnan n'yo 'tong nakikita ko.
Mga gasgas 'to.
Mga pictograph.
Pambihira 'to.
Itong buong pasukan sa sulok na 'to, puno ng mga gasgas.
At nasa eksaktong lugar 'to kung maglalagay ka ng palatandaan dito.
"Doon ka bumalik."
"Bumalik ka sa Dinaledi."
-Hindi ba 'yan natural na… -Mukhang hindi 'yan natural.
Paano magiging natural 'yan dito? Sa direksiyon na 'to?
Paano mo gagawin 'yon? Tingnan mo, wala diyan.
Kung pupunta ka dito, wala dito, di ba?
At sa tingin ko ganito rin 'yon.
Nakikita mo 'to?
Hindi ba parang nakaukit 'yan?
Tingnan mo, nakaukit 'yan.
Pambihira.
Tumingin na ako ng symbology, tumingin na ako ng rock art,
pero walang gano'n dito sa mga maliliit na utak na 'to.
Kung naledi 'to…
Ibang level na 'to.
Pambihira.
Pababa na tayo sa lagusan papuntang Dinaledi.
Papatayin ko na 'tong black light ko
tapos bubuksan ko 'yong headlight ko
sa unang pagkakataon.
Nasa Dinaledi Chamber na ako.
Sige.
Uulitin ko, di ko akalaing makakarating ako dito.
Pag tumingin ka sa taas, makikita mo 'tong magandang bato sa taas.
Ngayon ko nakita sa unang pagkakataon
'yong libingan, 'yong tinatawag naming Feature One.
Grabe. Sana…
Sana makita 'to ng lahat sa totoong buhay,
dahil walang duda, kung titingnan mo 'to mula dito,
makikita mo na libingan talaga 'to.
Kitang-kita naman sa gilid nito.
Nakakabilib talaga.
Kailangan mong pumunta sa mga lugar na 'to
dahil napakatahimik dito.
Tahimik, parang nitso.
Makikita mo kung bakit sila pumunta dito.
Walong taon kong pinanood 'to…
akala ko talaga di ako makakapunta dito.
Emosyonal ako dahil ginugol ko ang buhay ko dito,
at nakita kong naglabas-masok ang mga tao dito.
Sinugal ko ang buhay ng mga tao dito…
At wala akong masabi, talagang napakaganda nito.
Salamat sa inyo.
Mamamatay ako na iba ang iniisip kong itsura ng lugar na 'to.
Di ko sana makikita 'to.
Umusog ka pa banda do'n. 'Yan.
'Yan!
Nagpa-panic ako. Nagpa-panic talaga ako.
Wala kasi ako, di ko alam ang nangyayari.
Oo, 'yong chute.
Alam ko kung gaano kahirap 'yon,
tapos nakaupo lang ako dito, naghihintay…
Naiisip ko, "Naku, may nangyari ba? May naipit ba?"
Si Berg-Berg 'yon.
Ang galing.
-Uy. -Nakabalik ka na.
Oo, nakabalik na 'ko.
'Yon ang pinakamatindi, nakakatakot, at pinakamagandang nagawa ko sa buhay ko.
Sigurado 'yan.
Grabe.
Di kapani-paniwala.
Tapos 'yong…
Dose-dosenang bangkay ang nakalibing do'n.
Parang may mga nakaukit sa bato.
Nakaukit?
-Gusto mo ng tulong? -Oo.
Yakap naman diyan.
Kahit lahat kayo yayakapin ko. Grabe.
Sige.
Pambihira 'to.
Parang wala na akong lakas.
Alam mo, dati sinabi ko sa mundo
na di ako pupunta do'n.
-At nagpunta ka ngayon. -Oo nga. Di ako makapaniwala.
-Babalik ka bukas? -Hindi na.
Di ko maintindihan ang nangyari sa akin.
Ibig kong sabihin, naging ibang tao ako. Ibang-iba.
MAKALIPAS ANG APAT NA BUWAN
'Yong pagpunta natin sa Dinaledi, ang lalim pa rin ng epekto sa akin.
No'ng nakita ko 'to…
nag-hallucinate ako.
Ewan ko kung nakapanood na kayo
ng tungkol sa mga mathematician, mga physicist,
'yong biglang may lumilitaw na mga numero sa paligid nila?
'Yon ang nangyari sa akin.
'Yon ang tipong di dapat nangyayari sa tulad ko,
pero nangyari.
Di ko makakalimutan no'ng lumabas ako
tapos sinabi ko na may mga nakaukit do'n.
-Pero di ko pinakita sa inyo. -Oo.
Tapos naalala ko nasa phone ko pala.
Nakita ko 'yong picture tapos pinakita ko sa inyo,
tapos napatalon si Agustin,
tapos si John naman tiningnan agad 'yong phone niya,
tapos sabay ninyong pinakita sa akin.
Hash mark 'to na gawa ng mga Neanderthal
60,000 taon na ang nakalipas sa Southern Spain, Gibraltar.
Sa kanan, may hash mark na halos kapareho ng nasa kaliwa.
Gawa ito ng Homo naledi,
at halos magkapareho 'to.
HOMO NALEDI 250-300,000 TAONG NAKALIPAS
Ito naman ang picture ng gawa ng sinaunang Homo sapiens.
Ito ang Blombos,
ang pinakaunang art na ginawa ng Homo sapiens.
HOMO SAPIENS 80,000 TAONG NAKALIPAS
Homo naledi.
HOMO NALEDI 250-300,000 TAONG NAKALIPAS
Kumbinsido akong nakita natin ang tatlong species
na gumuguhit ng pare-parehong pattern.
Nakakaloka.
Binabago nito ang kahulugan ng pagiging natatangi natin.
Lumalabas na di pala tayo natatangi at espesyal tulad ng inaakala natin,
dahil baka natutunan natin 'to sa iba.
Di tayo espesyal.
Paanong nangyaring hindi ito
magkakaparehong hugis na nasa isip na natin mula pagkapanganak?
Genetic 'to.
Paanong nangyari na di likas sa atin 'yan,
na di ito ang Rosetta Stone ng isipan,
'yong salita at mga simbolo na nasa isipan natin?
'Yong batong ginamit nila
na nakalibing sa ibaba ng mga nakaukit na 'to.
Galing ito sa Blombos.
Sige, pagsamahin natin 'yong dalawa.
HOMO SAPIENS 80,000 TAONG NAKALIPAS
HOMO NALEDI 250-300,000 TAONG NAKALIPAS
Hihimatayin na si Kene.
At saka…
Kapansin-pansin 'yan.
Kung mag-uukit ako ng kasingtigas ng flowstone na 'yan,
gusto ko ng batong kasya sa kamay ko,
'yong may matulis na kayang-kayang ipambutas.
Masasabi ko na itong batong ginamit ng Homo naledi,
may malaking posibilidad na ito
ang pinakamatandang ebidensyang meron tayo ng gamit
ng miyembro ng genus na Homo para makagawa ng imagery.
Ano'ng boto mo, Kene? Gamit ba 'to o hindi?
Ballpen 'yan.
Bato na hugis ballpen.
Alam mo, nakakatawa.
Paligoy-ligoy tayo dahil walang gustong magsabi,
takot tayo sa sasabihin ng mga tao
pag sinabi nating gumawa ng art ang Homo naledi.
-Tama. -'Yon ang ginawa nila.
-Gamit ang batong ginawa para do'n. -Di ba?
'Yong gamit na 'yon,
ilalagay nila sa kamay ng namatay nila,
para madala nila 'to.
Bakit ba tayo naglilibing ng patay?
Maraming magsasabi na nililibing natin ang patay
dahil naniniwala tayo na may kabilang buhay,
at 'yong paglalagay ng patay sa lupa, kasama 'to sa lagusan na 'yon,
ito 'yong nagkokonekta sa kabilang mundo.
Nakikita ba ng naledi
na ang kamatayan ang paglipat, ang daan papunta sa ibang lugar?
Mahirap alisin ang idea na 'to
dahil literal na gumawa ang naledi ng lagusan sa isa pang lugar
para mailibing ang namatay nila.
Gumagawa ang mga tao ng mga lugar na may pambihirang kahulugan.
Nagtatayo sila ng matataas at malalawak na lugar
dahil gusto nilang maramdaman ng iba na maliit sila.
Pumunta ka sa Dinaledi Chamber, mararamdaman mong napakaliit mo.
Hindi mo magagawa ang ginagawa ng naledi
maliban na lang kung desidido ka, kung talagang naniniwala ka
na 'yong mga imahe, ilaw, apoy, 'yong pakikipagkaibigan,
'yong pagbabago, 'yong mga nakaukit sa bato…
'yong pakikipag-ugnayan sa namatay,
lahat ng ito, may kahulugan.
Kung paniniwala ang pag-uusapan,
tingnan na lang natin 'tong daan-daang panahon na ito,
at masasabi nating, "May butil…
may simula,
may matibay na ebidensya
sa pambihirang kakayahang ito,
sa paniniwala at sa relihiyon…
na patuloy na lumalago, kahit ano'ng mangyari,
sa mga modernong tao."
Matatawag ko bang "espirituwalidad" ang ginagawa nila
kung nakita ko 'to sa mga tao?
Oo.
Pero hindi sila tao.
Kahit ilang taon akong nag-aral,
hindi ko masasabing alam ko ang pakiramdam na maging naledi.
Di ko makikita sa mga buto ang buhay nila.
Ang Rising Star system ang pinakamayamang hominid site na natuklasan.
Pero marami pang bagay na wala sa atin.
Pakiramdam ko dumating na tayo sa punto
na mapupunta tayo sa sitwasyon
na hindi sapat para maunawaan kung sino sila.
At sa huling expedition na 'yon,
nakakatuwa kung paano nangyari
na sa Dragon's Back, natuklasan natin 'yong apuyan, tapos apoy.
Tapos mga simbolo.
Tapos mga pagkain naman.
Kapag alam mo ang kinain ng isang tao,
alam mo ang kaluluwa nila.
Alam mo ang ginagawa nila.
Tapos meron na tayong kultura
ng iba pang species.
Pinapakita nito
ang pagiging kakaiba ng tao
sa ibang bagay,
at dapat lang itong irespeto.
Dapat 'tong irespeto ng buong…
sangkatauhan.
Tagapagsalin ng Subtitle: Janice Ruth Geronimo