Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Dalawang libo at dalawang daang taon na ang nakararaan
nang sinakop ng unang emperador na si Qin Shi Huangdi
ang anim na kaharian ng China
sa unang pagkakataon sa kasaysayan
para buoin ang China.
Para protektahan ang kanyang imperyo, itinayo niya ang unang Great Wall
at ipinagawa ang pinakapambihirang libingan sa buong mundo
para sa kanyang kabilang buhay.
Pero sa pagkamatay niya,
babagsak ang Qin dynasty dahil sa kaguluhan at digmaang sibil,
at ang lugar ng kanyang pambihirang libingan
ay nawala sa kasaysayan.
Naaalala ko, mainit no'ng panahon 'yon.
May nakitang kakaiba 'yong mga magsasakang naghuhukay ng balon.
Kaya pinapunta nila ako sa Xi'an para matingnan ko.
Ano'ng balita, ha? Tingnan mong mabuti.
No'ng una kong nakita 'yon,
masayang-masaya ako.
Pero simula pa lang 'yon.
Isang napakalaking pottery army ang unti-unting hinuhukay
sa libingan kung saan ito nakahimlay nang higit 2,000 taon.
Nakakabilib ang libingang 'to na may sukat na 50 square kilometers
at sa loob, may libo-libong piraso ng terracotta warriors.
Naiiba ang bawat piraso na umaabot sa halos 8,000
at natuklasan ito sa libingan ng unang emperor ng bansa.
Tinawag nila itong Eighth Wonder of the World.
Naaalala ko no'ng una akong pumunta sa excavation site no'ng bata ako.
Nakita ko nang malapitan 'yong 8,000 terracotta warriors.
Lahat sila, magkakaiba.
'Yon pa lang, nakakabilib na.
Eight thousand terracotta warriors ang inilibing sa tabi ng bumuo ng China.
Iyon na yata ang pinakamahalagang archaeological discovery sa lahat.
Pero ang talagang nakakabilib
ay 'yong may mas mahalagang binabantayan ang 8,000 terracotta warriors na 'to.
Ang mausoleum ng unang emperor.
Personal burial complex ito.
Sixty square kilometers,
katumbas ng laki ng Manhattan.
Nakakamanghang isipin na itinayo ito para sa isang tao.
Nang namatay ang unang emperador ng Qin,
inilibing siya sa mataas na lupa na nasa gitna ng site.
Mula nang matuklasan ang terracotta warriors
50 taon na ang nakararaan,
mas marami pang nahukay ang mga archaeologist.
Pero dahil sa laki ng site, malayo pang matuklasan nila ang lahat.
Replica ng Qin capital city ang mausoleum ng emperor.
May dalawang malalaking pader ito sa paligid ng mataas na lupa
at mga building na nakapalibot sa milyon-milyong square meters na lupain.
Maraming nakalibing sa ilalim ng lupa.
Lahat ng nakikita namin ay magaganda
at napakalinaw.
Kakaiba ang mga natuklasang ito.
May terracotta na maglilingkod sa kanya.
May terracotta acrobats na magpapasaya sa kanya.
Mga kalesang terracotta, mga kabayo.
Sa madaling salita, mundo ito ng terracotta
na ginawa para sa emperor para mamuno siya habambuhay.
Pero paanong ang isang dynasty na kayang gumawa ng kamangha-mangha
ay bumagsak nang gano'ng kabilis?
Para sa mga archaeologist,
ang unang palatandaan ay ang kondisyon kung paano natagpuan ang mga yaman.
Ang alam ng mga tao
noong hinukay namin ang mga 'yon, lahat ng terracotta warriors, nakatayo.
Pero hindi gano'n.
Basag at pira-piraso ang terracotta warriors na 'to.
Walang nakaligtas.
Kasama si Janice sa bagong grupo ng archaeologist s,
forensic scientists,
at restorers
ng isa sa naging pinakamalaking archaeological site sa mundo.
Nagkakaisa sila sa pagtuklas
sa totoong nangyari sa terracotta warriors.
Nakalabas 'yong kamay.
Nandito dapat 'yong ulo.
Dahan-dahanin mo sa banda rito.
Marami kasing folds 'yong ibabaw niyan.
Para ma-preserve natin 'yong kulay.
'Yon ang nakakabilib,
kasi makikita mo na talagang magkakaiba sila.
Maganda 'tong isang 'to.
Kaya bawat mukha, may bagong kang makikilala sa Qin dynasty.
Nakangiti siya.
Sa restoration unit, binubuo ang army ng emperor.
Bawat tao, isa-isang binubuo.
Seven, eight, nine, ten, eleven.
May 36 na malalaking piraso dito.
Kung isasama pa natin 'yong mga piraso ng armor at mga pako,
halos 400 pieces na ito para sa isang terracotta warrior.
Napakarami nito.
Minsan naiisip ko na relic doctor ako.
Sinasamahan at ginagamot ko sila hanggang sa mabuhay ulit sila.
Halos kumpleto ang terracotta warrior na 'to.
Footboard na lang ang kulang.
Kapag nakita na 'yon, puwede na natin siyang i-restore.
Ang gusto nating mangyari dito ay maitayo siya
at maibalik siya sa army niya.
Aabot ng tatlong taon bago mabuo ulit ang isang estatwa.
Buo ang mga ito noong inilibing sila.
Pero sa paglipas ng mga taon, nadurog ang bawat isa sa kanila.
Isa itong malaking misteryo
na baka dahilan ng pagbagsak ng Qin dynasty.
Ano ang nangyari?
Sa mga hukay kung saan inilibing ang terracotta warriors,
inaalam ito ng mga archaeologist
gamit ang forensic examination sa bawat ebidensiya.
Maraming theories.
Baka mga magnanakaw,
vandalism,
natural na pagkasira.
Pero walang nakakasiguro.
Ang alam namin, may malaking nangyari.
Kapag tutok na tutok ka sa trabaho,
minsan nakakalimutan mo na lahat.
Naghahanap ang mga mata namin.
inaalam namin ang pagkakaiba sa mga naunang nakita namin.
Mukhang basa 'yong lupa, at may kulay.
Red fired soil 'yan.
- Fired soil. - Oo.
At saka uling.
Nasunog 'to.
Kapag sobrang lakas ng apoy at nagliyab nang matagal,
nagiging pula ang lupa.
Bumagsak ang mga 'yon kaya nagkapira-piraso.
Pero gawa ng tao ang pagkawasak na 'to.
Nasunog sa apoy ang terracotta warriors.
Sino ang nagsimula ng apoy?
Iyan ang tanong.
Hindi lang ito basta ancient wonder of the world.
Kung iisipin, malaking crime scene din ito.
Bago natuklasan ang libingan at ang terracotta warriors,
halos lahat ng nalalaman tungkol sa Qin dynasty
ay mula sa isang historical record.
Sa iginagalang na 2,000-year-old na libro na kilala bilang Shiji.
Sa Shiji nasusulat ang unang malaking kasaysayan ng China.
Ang main author nito ay si Sima Qian.
Naglalaman ito ng detalyadong paglalarawan
ng buhay at kamatayan ng unang emperor.
Sa ika-26 na taon ng kanyang pamumuno,
pinagkaisa ng unang emperador ang lahat sa ilalim ng langit.
Napapaloob sa Shiji ang kuwento ng unang emperador,
isang mandirigma ng Qin.
Sinakop ng emperador ang anim na kaharian,
at sa unang pagkakataon, pinag-isa niya ang China
sa ilalim ng kanyang pamumuno.
Siya ang nagbigay ng pangalan sa China.
Pero ayon sa record,
ang makapangyarihang dynasty
na nakatadhana ng 10,000 henerasyon
ay tumagal lang ng 15 taon
bago ito gumuho.
Isa sa mga natatangi sa Shiji ay ang pagkakasulat nito.
Magkasamang history at epic drama ito.
'Yong iba do'n, medyo duda pa kami kung nangyari nga ba o hindi.
Wala kaming nahanap na kahit ano para mapatunayan 'yon.
Pero ang tanong, gaano ba 'yon katotoo?
Kaya nakaka-excite ang paghuhukay.
Sa unang pagkakataon sa loob ng 2,000 taon,
may pagkakataon kaming malaman kung tama ang isinulat ni Sima Qian.
Sukatin natin 'yong haba at lapad.
Sa silangang bahagi ng site,
natuklasan ng mga archaeologist ang mga pundasyon ng napakalaking gate
na pinaniniwalaan nilang pasukan papuntang mausoleum.
- Haba? - One hundred.
Ang lapad, 95.
- Ninety-five? - Oo.
Itong butas na 'to?
10.6.
Ito ang pinakamalawak na gate na natagpuan sa China.
Matapos niyang maging emperor, patuloy na pinalawak ang site.
Naging national project 'yon.
Pinatawag nila ang buong empire para lang gawin 'yon.
NAYON NG MANGGAGAWA ISANG TAON BAGO MAMATAY ANG EMPERADOR
Nagsimulang itayo ang libingan ng emperador
noong 13 taong gulang pa lang siya.
Mag-ingat ka.
Dahan-dahan.
Iangat mo.
Noong nasakop na niya ang buong China,
ipinag-utos niyang kunin lahat ng mga kakailanganin
para itayo ang pinakapambihirang libingan sa mundo.
Sa mga storage vault, sinusuri ni Janice ang ebidensiya
ng kalupitang dinanas ng mga sapilitang nagtrabaho sa libingan.
Base sa mga nahukay,
malalaman natin kung gaano kahirap para sa mga taong nagtrabaho doon
na itayo ang mausoleum complex.
Medyo malaki ang isang 'to.
Hindi ito para sa binti, para sa leeg ng tao ito.
Nang pinag-isa ng unang emperador ang imperyo,
mahigit 700,000 preso ang ipinadala para itayo ang mawsoleo niya sa Bundok Li.
Puwersahang pinagtrabaho ng unang emperor ang mga tao.
Bilis, kilos.
Maraming tao ang hinatulan niya.
Bilis!
Bilisan ninyo!
Kinuha niya ang mga ito para magtrabaho sa mga project niya.
Napakadetalyado ng Qin legal code, at napakalupit din.
Kapag naugnay ka sa kriminal, pati ikaw, mahahatulan din.
Kung malas ka at nangyari sa 'yo 'yon,
matinding kalupitan ang naghihintay sa 'yo.
Marami kaming nakitang bakal na kadena sa loob ng mausoleum complex.
Nabanggit ni Sima Qian sa Shiji na maraming preso ang pinapunta rito,
pati na rin ibang antas ng mga tao o mga manggagawa.
Pero lalo na dito, makikita natin na maraming preso ang nandito
at maraming tao ang nagdusa.
Ano'ng tinitingnan mo? Kilos na!
Itinali mo bang maigi?
Ginawang malaking pagawaan ng terracotta
ang mga pabrika sa mga kalapit-bayan
na binubuo ng mga magagaling na manggagawa mula sa buong imperyo.
Taasan mo pa ang kilay. Ang mata ang importante.
Sa unang pagkakataon, nagsama-sama para sa isang project
ang lahat ng skilled workers sa pitong estate sa China.
At ang resulta,
ang paglikha ng isang bagay na di pa nakikita ng kahit na sino.
Mas detalyado pa sa bandang itaas ng bibig.
Para makagawa ang isang sibilisasyon ng gano'ng kadetalyado, gan'ong karami,
2,200 taon na ang nakararaan,
pinapakita lang nito kung gaano sila kagaling.
Twenty-five years na ako sa restoration,
at bihirang makakita ng terracotta warrior na may kulay pa rin.
Kakahukay lang namin ng ulo ng terracotta warrior na 'to.
Senior army officer 'to.
Noong ginawa ang terracotta warriors, lahat sila, may kulay.
Pero dahil 2,000 taon na silang nakalibing,
at dahil gumagalaw ang lupa,
natatanggal na 'yong mga kulay nila kapag nahukay na sila.
Pero itong terracotta warrior na 'to,
sa pinakailalim nakalibing 'to
kaya hindi natanggal 'yong kulay niya.
Kapag tinitingnan ko ang mga mata at facial expressions nila,
para bang buhay sila.
Para silang mga taga-Qin na nabuhay.
Sila ang simbolo ng Qin army.
Sa palagay ko, 'yong mga makatotohanang mukha nila,
base 'yon sa mga totoong tao
sa buong China noong panahong 'yon.
At baka ang emperor mismo ang nakaisip nito.
Kitang-kita sa graphic representation na ito
ang pambihirang ginawa ng emperor.
Ito ang magandang simbolo ng pagkakaisa ng iba't ibang lahi.
Ng kauna-unahang pinag-isang empire.
Kung wala ang unang emperor,
posibleng watak-watak pa rin ang China sa iba't ibang states,
tulad ng pagkawatak-watak ng Europe ngayon.
Kung titingnan natin ang terracotta warriors,
sa tingin ko, napakaimportante nito sa konteksto ng kasaysayan ng mundo,
dahil makikita dito kung paano naging kakaiba ang China,
kung di man nag-iisa.
Hindi alintana ng emperador ang gastos at walang makapipigil sa kanya
sa paghahanda para sa kabilang buhay niya.
Pero hindi niya napaghandaan ang magiging kapalit niya sa mundo.
Hindi siya nagtalaga ng tagapagmana ng kaharian niya.
Ang panganib ng sobrang kapangyarihan sa kamay ng iisang tao
ang magpapabagsak sa lahat ng ginawa niya at sa buong Qin dynasty.
Ayon sa Shiji,
nagkasakit ang emperor habang papunta sa silangang bahagi ng empire.
Sa ikapitong buwan, nakarating ang unang emperador si Shaqiu.
Walang naglakas-loob magbanggit ng tungkol sa kamatayan.
Ayon sa nakatala sa Shiji,
kasama ng emperador sa kanyang huling paglalakbay
ang tatlong tao
na malaki ang gagampanan sa hinaharap ng Qin dynasty.
Si Li Si ang kanang kamay ng emperor. Siya ang chief minister.
Walang nangyari sa empire na hindi dumaan sa kanya.
Bilis.
Mula naman sa ikinahihiyang pamilya si Zhao Gao
na ginawa ang lahat para maging pinakamalapit na lingkod ng emperor.
ZHAO GAO PANGUNAHING TAGALINGKOD
Ikaw.
Hanapin mo si Li Si.
Ikaw.
Hanapin mo si Hu Hai.
Si Zhao Gao ang tagapangalaga ng imperial seal,
na ginagamit ng emperador sa paglalabas ng mga utos niya.
At ang huli, nandoon ang pinakabata sa mga anak ng emperador,
si Prince Hu Hai.
Dahil siya ang pinakabata,
napakalayo ni Hu Hai sa line of succession.
Pero siya lang ang anak na kasama ng emperor sa paglalakbay.
PRINSIPE HU HAI BUNSONG ANAK NG EMPERADOR
Guro.
Patay na ang emperador.
Ang tanging iniwan niya ay liham para sa panganay niyang anak.
Siya ang itinalagang tagapagmana.
Kung maihahatid ang sulat na ito,
iluluklok siya bilang emperador.
At ikaw,
wala kang makukuha kahit na ano.
Ano ang dapat gawin dito?
Malinaw naman!
Kung nag-iwan ng utos ang ama namin, hindi ba dapat sundin natin ito?
Sabihan mo ang punong ministro na sirain ang liham na ito
at kuhanin mo ang dapat na para sa iyo.
Hindi maaari ito.
Sa ngayon, ang desisyon kung sino ang mamumuno sa imperyo
ay nakasalalay sa iyo, sa akin, at sa punong ministro lang.
Paano ko kakausapin ang punong ministro sa mga ganitong bagay?
Ako na ang kakausap sa kanya para sa iyo.
Matapos makumbinsi ang prinsipe,
matagumpay na nahikayat ni Zhao Gao ang punong ministro na sumali sa sabwatan.
Magkakasama nilang sinira ang sulat ng emperador
na nagtatalaga sa nakatatandang kapatid ni Hu Hai
bilang tagapagmana ng emperador.
Pinalitan nila ito ng pekeng sulat na nagsasabi sa tagapagmana
na hindi nasisiyahan ang ama niya sa kanya,
at ang agaran niyang pagpapakamatay ang tanging paraan para makabawi siya.
Nangyari na.
Hinatyin na lang natin na ang kapalaran na magdesisyon.
Halika na.
Para maisagawa ang plano nila,
kailangang ilihim ng mga nagsabwatan ang pagkamatay ng emperador
habang naghihintay sila sa mangyayari sa sulat nila.
Tigil.
Bilis. Bilisan ninyo.
Ibinalot ang bangkay ng pinakamakapangyarihang tao sa mundo
at inilagay sa karwahe.
Kasamang maglalakbay ang bangkay niya sa matinding tag-init ng China
hanggang sa malinlang ng mga magkakasabwat ang karapat-dapat na tagapagmana.
Bilis.
Habang tumatagal, naging problema nila ang bangkay ng emperador.
Desperado na ang mga magkakasabwat.
Nangangamoy na ang karwahe ng emperador dahil sa init ng panahon.
Para itago ang amoy, pinalibutan nila ito ng mga kahon ng isda.
Sa kabila ng lahat, nagtagumpay ang plano nila.
Nagpakamatay ang karapat-dapat na tagapagmana,
at malaya nang makakabalik ang magkakasabwat
para ipaalam ang pagkamatay ng emperador.
Dala nila ang isa na namang pekeng sulat
na nagsasabing si Hu Hai ang tagapagmana.
Iniluklok si Hu Hai bilang ikalawang emperador.
Pero nangangamba ang magkakasabwat
na hindi basta-basta magpapasakop ang imperyo.
Ayon sa records, nang ipinaalam na ang pagkamatay ng emperor,
inaasahang magsasama-sama silang lahat sa araw na 'yon.
Sa ikasiyam na buwan,
inilibing ang unang emperador sa Bundok Li.
Nag-alay ng parangal ang lahat sa Apat na Karagatan.
Ang libing ng emperador dapat ang pinakamahalagang sandali
para sa malawak na libingang ipinatayo niya halos buong buhay niya.
Pero dahil sa sabwatang naganap, iba ang nangyari sa inaasahan.
Nasa harap at gitna ang ikalawang emperador, si Hu Hai,
na ipinapakita ang karapatan niyang mamuno.
Suportado siya ng dalawang kasabwat na nagluklok sa kanya doon.
Alam na siguro ng mga kapatid ni Hu Hai na may nangyaring sabwatan.
Hindi lang basta pang-iinsulto na siya ang naging tagapagmana bago sila.
Ngayon, naging banta na sila sa pamumuno.
Mga banta na hindi dapat hayaang mabuhay.
Natuklasan sa site ang mga ebidensiya
ng nangyaring lagim pagkatapos ng libing.
Sa northeast corner ng loob ng mausoleum,
may nasa isang daang maliliit na puntod.
Sampu nito ang hinukay namin.
Sira ang isa sa mga puntod.
Pero do'n sa siyam, nakakita kami ng mga buto ng tao.
Halo-halo 'yong mga buto
kaya hindi namin makilala ang mga bangkay.
Parang pinagpuputol ang mga ito.
May nakita rin kaming perlas sa lupa.
Hindi namin inaasahan ang mga nakita namin.
May bakas pa ng pagkakatubog sa ginto 'yong ibang perlas.
Mamahaling accessory 'to na hindi makikita sa mga karaniwang tao.
Batay sa natuklasan,
sa palagay namin, mga babae ito ng unang emperor.
Ang unang nakaranas ng poot ng bagong pamumuno
ay ang mga kawawang dalaga ng imperial harem.
Hindi malinaw sa records ang dahilan kung bakit sila ang pinuntirya.
Pero dahil sa naganap na sabwatan,
may makukuha tayong posibleng paliwanag para dito.
Puwedeng kasama sa paglalakbay
ang ilan sa mga babae nang namatay ang unang emperor.
Maaaring nasaksihan nila
ang mga kakaibang pangyayari sa pagkamatay ng emperor.
Baka naisip ni Hu Hai na maraming alam ang mga babaeng ito.
Maraming limb bones dito.
Karaniwang payat ang mga babaeng ito.
At hindi rin sila gaanong matangkad.
Pumili sila ng mga babae na may taas na 4'9" hanggang 5'2".
Kontrolado rin ang timbang nila.
Ayon sa Shiji, ipinapatay ang mga babaeng ito.
Pero walang nabanggit kung paano sila namatay.
Noong libing ng unang emperador,
nagbigay ng utos ang ikalawang emperador.
Sa mga babae ng dating pinuno,
hindi tama na ipadala sa ibang lugar ang mga walang anak na lalaki.
Kaya ipinag-utos sa lahat na samahan ang namatay na emperador,
na nagresulta sa pagkamatay ng maraming babae.
Itong butas na 'to, chopping injury kaya ito?
O iba pa?
Parang hindi. Hindi kasi malinis.
Maaaring pinatay sila at saka pinagpuputol.
O maaari ring pinagtatadtad sila hanggang sa mamatay.
Kung gumamit sila ng bronze o iron, malinis dapat ang pagkakaputol.
Patay na siya bago pa ang mga injury na ito.
Walang itong kinalaman sa kung paano siya namatay.
Kung pinagpuputol sila pagkatapos nilang mamatay,
sa mga joints ginawa 'yon kung saan mas madaling putulin,
lalo na kung ito ang hanapbuhay ng gumawa no'n.
- Kaya pinagpuputol nga sila. - Oo, tama 'yan.
Pero buo ang mga katawan nila nang namatay sila.
Hindi pa rin natin alam kung paano namatay ang mga babae...
pero hindi dahil sa natural na dahilan ang pagkamatay nila.
Kung paano man sila pinatay,
siguradong napakalupit no'n.
Simula pa lang ang kalupitan dinanas ng mga babae.
Natuklasan ni Yuan Zhongyi sa liblib na sulok ng site
ang nakakakilabot na ebidensiya ng ginawa ng nagsabwatan.
Habang naghahanap kami,
nakakita kami ng maraming libingan.
Mukhang pinatay ang mga nakalibing doon.
Pinagpuputol
sa murang edad.
Sa Shangjiao village,
may nakita kaming 17 maliliit na libingan.
Hinukay namin ang walo doon.
Parang 18 taong gulang lang ang pinakabata,
at ang pinakamatanda ay 30.
Sino ang pumatay sa kanila?
Hindi namin alam.
Nakilala ang mga bangkay dahil sa personal seal sa puntod.
Ayon sa tradisyon,
kasama itong inililibing sa mga labi ng taong may mataas na katayuan.
Sa tingin namin, libingan ito
ng mga anak ng unang emperador.
PALASYO NI PRINSIPE JIANGLU
Pagkatapos ng libing,
ibinaling ng magkakasabwat ang atensiyon nila
sa mga potensiyal na makakalaban ni Hu Hai.
Prinsipe Jianglu, inaaresto kita at ang mga kapatid mong lalaki.
Sa anong sala?
Pagtataksil sa pamunuan?
Isa itong kalokohan!
Gusto kong makita ang kapatid ko.
Malinaw ang utos ng Kamahalan sa akin.
Alisin lahat ng mga sagabal.
Nagsimula na ang tunay na lagim.
Pinahigpit ang batas at malupit ang parusa.
Nagkalat ang mga bangkay sa pamilihan.
Kailangan kong makita ang Kamahalan.
PALASYO NI PRINSIPE GAO
Kamahalan.
Ano ang balita?
Wala na ang lahat ng ministro ng ama mo.
Mabilis silang kumilos.
Mas masama pa ang mangyayari.
Kahapon, sa pamilihan sa Xianyang,
12 sa mga kapatid mong lalaki ang pinatay.
Ang mga kapatid mong babae...
pinagpuputol sila.
Tumakas ka na, Kamahalan.
Isama mo ang pamilya mo at tumakas ka na.
Kamahalan.
Ang problema ni Prince Gao at ng buong royal family
ay wala silang ibang matatakbuhan.
Wala akong ginawang krimen.
Isa na lang ang natitirang paraan para sa mga nakaligtas sa pagbitay.
Wala akong ginawang krimen!
Sa pagtatapos ng unang taon ng paghahari ni Hu Hai,
ayon sa mga record, karamihan sa mga kapatid niya ay patay na.
Isa sa mga pinakamahalagang natuklasan sa site
ang maaaring maging susi
para mapatunayan na hindi ito alamat, kundi katotohanan.
Sa kanluran ng site, malapit sa libingan ng emperador,
may malaking paghuhukay na nagaganap.
Ilang malalawak na libingan ang natuklasan.
Wala pang nagtangkang buksan ang mga ito.
Karaniwang ipinagbabawal ito.
Pero dahil sa banta ng pinsala ng tubig-ulan
kaya humantong sa di-karaniwang desisyon.
Ang hukayin ang isa sa mga libingan.
Ngayon lang mangyayari na huhukayin ang libingang 'to.
Kaya ito lang ang pagkakataon.
Tuwing bumababa ako dito, bilib na bilib pa rin ako.
Pulido ang pagkakagawa ng libingan.
Napakalalim, napakalaki.
Ninakawan ang karamihan sa mga sinaunang libingang 'to,
kaya wala kaming masyadong inaasahan sa nitso.
Pero lumalabas na hindi pala 'to ninakawan.
Gulat na gulat kami.
Nabubulok na ang kabaong. pero nandoon pa rin ang nakalibing.
At maraming armas ang nahukay.
May armor, mga pana, at mga espada.
Ang nakaka-excite sa puntod na 'to
ay dahil totoong warrior ito ng Qin dynasty.
Libo-libong terracotta warriors na ang natuklasan namin,
pero wala kaming pagkakataon para makahukay ng totoong Qin warrior.
At malapit ito sa puntod ng unang emperor.
Sino kaya siya?
Kung sino man ang taong ito,
maliwanang na mahalaga at malapit siya sa emperor.
Kung makikilala natin kung sino siya,
puwedeng maging susi ito para malaman ang nangyari pagkamatay ng emperor.
Ipinatawag si Janice
para suriin ang mga pambihirang artifact na natagpuan kasama ng kabaong.
Baka makatulong ang mga ito para malaman kung sino ang may-ari ng libingan.
Jade disc 'to. May bilog sa labas at saka may frame.
May manipis na pattern din.
- 'Yong bilog niya sa labas. - Oo, sa gitna.
Geometric pattern 'yang lahat na 'yan.
Palamuti sa sword sheath ang jade na 'to.
Napakaganda ng burial materials sa Tomb One.
'Yong iba sa mga 'yon, hindi pa natin nakikita kahit kailan,
tulad ng gold camel at dancing figure.
Base dito, masasabi natin
na maaaring may royal status ang taong nakalibing doon.
Pulido ang pagkakagawa.
Kakaibang bagay ang mga 'to
na ngayon lang natagpuan
sa mausoleum complex.
Ang tanong ay kung masasabi ba natin kung anong panahon 'to.
Ilabas mo, tingnan natin.
Mula pa ito sa Warring States period.
Oo. Oo nga.
Hindi ito pinanday noong Han Dynasty.
Mas nauna pa ito.
Lahat ng baryang natuklasan namin, Ban Liang ang tawag.
Itong mga ganitong barya, 'yong sukat ng mga barya, pati ang itsura,
siguradong mga barya ng Qin 'to, noong mga huling panahon ng Qin.
Ebidensiya ang mga baryang ito
na isa sa pinakamayaman sa Qin ang nasa libingan,
at inilibing siya sa pagtatapos ng Qin dynasty.
Ilang piraso na ba ang nahukay?
- Nasa 5,000 hanggang 6,000. - Nasa 5,000 hanggang 6,000?
Hindi pangkaraniwang makakita ng 6,000 barya sa libingang 'to.
Kayamanan ito.
Tingnan natin itong pana.
Mas maliit ito kumpara sa nakita sa hukay ng terracotta warriors.
At saka may casing ito.
Bihira ang mga panang may trigger casings noong panahong 'yon.
Itong mga ganitong crossbow trigger, sa bandang huli na ito ng Qin dynasty.
Kaya maliit lang 'yong timeframe ng libingang 'to.
Mula siguro sa pagkamatay ng emperor
hanggang sa bago bumagsak ang Qin dynasty.
Kaya mga tatlo, apat na taon.
Sino ang posibleng inilibing kasama ng unang emperor ng Qin
noong panahong ito?
At bakit?
Dahil sa pagtukoy ng timeframe, lumiliit ang listahan
ng posibleng nakalibing sa puntod.
Kung inilibing ang mystery warrior
sa pagitan ng pagkamatay ng emperor at ng pagbagsak ng Qin,
kaunti lang ang posibleng puwedeng nakalibing dito.
Nagkasira-sira ang mga anak ng unang emperor
matapos ang pagkamatay niya.
Kaya mas gusto kong maniwala na ang libingan na 'to
ay pag-aari ng tinitingala sa lipunan o ng army chief.
Kung may makikitang personal seal ang mga archaeologist sa loob ng kabaong,
mapapatunayan nila kung sino ang may-ari ng libingan.
Pero dahil sa kondisyon ng kabaong, aabutin ito nang ilang taon.
Noong una, gusto naming doon mismo pag-aralan ang kabaong.
Dahan-dahan sa kahoy.
Pero malaki ang pagkakaiba ng temperature ng winter at summer.
Dahil exposed ang mga ginto, jade, at mamahaling metal,
kailangan nilang kumilos agad.
Kung lilinisin namin 'yon sa site,
baka magkaroon ng malaking epekto sa mga labi
'yong pagbabago sa temperature at humidity.
Kaya gusto muna naming ibalot 'yon at dalhin sa loob para mapag-aralan.
Tingnan n'yo 'yong mga nando'n sa poste.
Kailangan maprotektahan natin ang mga 'to.
Ang plano ay babalutin muna ang kabaong
kasama ng mga lupang nakapalibot dito,
pagkatapos ay kukuhanin at dadalhin ito sa lab nang buo.
Dahil sa bigat nito, magiging delikado ang pagkuha sa kabaong.
Hindi pa ito nagagawa kahit kailan.
Puwedeng isa-isahin 'yong steel plates.
Puwede nating gawin dito o kaya sa kabila.
Oo, puwede sa parehong side.
Kailangan naming maglagay ng tracks sa daanan.
Tapos gagamit kami ng crane na kaya ang 50 tons, 100 tons
para hilahin 'yon pataas.
Ang problema, lubak-lubak dito, hindi pantay, kaya mahirap i-load.
Malaking hamon 'to.
Magagawan namin ng paraan ang mga problemang 'to.
Malapit sa puntod ng emperador, iniimbestigahan ni Fu Jian
ang nangyari sa mga gusaling dating nakatayo rito.
Parang may tower yata dito.
Gusto kong malaman kung paano ito nasira.
Importante sa akin 'yon.
Kung aabot dito ang pinsalang nangyari sa terracotta warriors,
ibig sabihin, hindi lang ito pagnanakaw.
Lalabas na may iba pang paliwanag dito.
May nakita kaming sirang tiles.
May mga nakaukit pa dito sa isa.
Parang "Shui" 'yong nakaukit.
"Zuo Shui".
Parang manufacturer yata si Zuo Shui noong Qin dynasty.
Puwedeng bahagi ito ng tower.
Sa una at pangalawang hukay, malinaw na tao ang may gawa ng mga sira.
Pero walang direktang ebidensiya na sabay-sabay nangyari 'yon.
Maaaring gawa ng mga magnanakaw noon ang sunog sa hukay ng terracotta warriors.
Pero kung nagkaroon ng sunog dito at malapit ito sa libingan,
ebidensiya ito na plano talaga itong sirain.
No'ng namatay ang unang emperor, nagtatrabaho pa rin doon 'yong mga preso.
Ginagawa nila 'yong mataas na lupa sa ibabaw ng libingan.
Pero halos eksaktong isang taon matapos mamatay ang unang emperor,
nagkaroon ng malaking pag-aalsa sa bandang silangan ng empire,
at magkakaroon ito ng malaking epekto sa pagtatayo ng mausoleum.
Nang may nangahas nang magsabi sa emperador na may problema,
malala na ang sitwasyon.
Tumayo ka.
May mga rebelde na diumano'y binubuo ng 300,000 katao
ang papunta sa kabisera.
Tawagin ang mga puwersa sa mga kalapit-distrito.
Patayin ang mga rebelde.
Kamahalan, nasa malapit na ang mga bandido
at marami sila.
Wala nang oras para tumawag ng puwersa sa mga kalapit na distrito.
Sinasabi mo bang wala tayong magagawa para pigilan sila?
Bakit hindi kayo magsalita?
Kamahalan, maraming bilanggong manggagawa sa Bundok Li.
Iminumungkahi ko na sila ang gamitin natin sa pag-atake.
Gawin mo nang mabilisan.
At huwag mo na akong abalahin pa hanggang matapos ito.
Sa utos ng Mahal na Emperador,
lahat ng lalaking higit 15 taong gulang ay inuutusang humawak ng armas at lumaban.
Bakit kami lalaban? Ano'ng kinalaman namin sa digmaang 'to?
- Tahimik! - Sandali!
Sinumang bilanggong lalaban ay ipapawalang-sala ng Kamahalan.
Walang binatbat ang puwersa ng mga bilanggo ni Hu Hai
sa kinatatakutan at disiplinadong hukbo
na kasama ng kanyang ama sa pagsakop sa China.
Tingnan natin kung may nakaukit.
Pinag-aaralan ni Janice ang mga armas
na natagpuan sa mga hukay kasama ng terracotta warriors.
'Yong mga nakita naming mga bagay na galing sa mausoleum complex,
may malaking kuwento sa likod nito.
Makikita mo mismo dito.
Malinaw ang nakasulat.
Malaking bilang ng mga bronze na armas ang gamit ng terracotta warriors.
Mga sibat o mga halberd para sa infantry.
Mga pana para sa mga mamamana.
At makikita natin sa iba't ibang armas na 'to
at kung paano nagsasama-sama ang mga ito
ang iba't ibang taktika sa giyera na ginagamit ng mga warrior.
Lahat ng may hawak ng pana, nasa harap ng military formation.
Magpapaulan sila ng mga pana bago pa man makalapit ang mga kalaban.
Tapos lilipat sa likod 'yong mga may hawak ng pana.
Magkakaroon ng malapitang labanan ang infantry sa kalaban.
'Yan ang taktika ng Qin dynasty.
- Humanda sa pag-atake. - Humanda sa pag-atake!
- Patayin ang apoy! Balik sa puwesto! - Patayin ang apoy!
Kilos!
Lusubin ninyo gamit ang mga kabayo para magkawatak-watak sila.
Aatake tayo habang tumatakbo sila.
Atake!
Isang hukbo ng mga preso na mga pala ang gamit na armas,
aakalain mong wala silang kalaban-laban.
Sandali lang!
Pero Qin ang ipinaglalaban nila,
kaya gamit nila ang mahuhusay na armas ng sinaunang mundo,
at may mga pinuno sila na walang alam kundi ang pagkapanalo.
Manatili sa puwesto!
Ngayon na! Atake!
Atake!
Malaki ang nagawa ng mga armas at taktika ng Qin.
Sa kabila ng lahat, nanaig ang mga preso.
Umatras ang mga rebelde
at tinugis ang mga pinuno nila.
Pero nagsimula na ang paghihimagsik
at inabandona na ang paggawa sa libingan.
Pagkatapos umalis ng mga preso,
wala nang nabanggit tungkol sa libingan ng emperor
sa historical record na 'to.
Walang nakakaalam sa nangyari pagkatapos noon.
Nagawa ng mataas na lupang itinayo para protektahan ang libingan ng emperador
ang trabaho nito.
Walang ebidensiya na napasok ang loob nito.
Pero sa ibang bahagi ng mausoleum ng emperador,
iba ang nangyari.
Mga ebidensiya ng sinadyang pagsira ang pinag-aaralan sa restoration unit.
Binubuo ngayon
ang isa pang obra maestra ng Qin, ang malaking estatwa ng acrobat.
Makikita dito ang ebidensiya ng karahasan.
Maganda 'tong isang ito.
May mga bakas na nagpapakitang pinutol at binasag ito.
Noong naghukay kami, natuklasan namin
na sirang-sira 'yong buong site.
Nang pinag-aralan nila ang hukay kung saan nakalibing ang acrobat,
may nakita silang pulang lupa.
Sa sobrang tindi ng apoy na sumira sa mga ito,
natunaw at napipi ang bronze cauldron na nakita sa ilalim ng hukay.
Habang nagtatrabaho kami, marami pa kaming nakitang hukay
dahil sa mahalagang palatandaan ng pula at sunog na lupa,
kabilang na ang hukay ng Bronze Birds
at ng acrobat.
Kung pagsasamahin ang lahat ng ito,
kapag binuo natin ang kuwento,
imposibleng nagawa ito ng ilang dosenang tao lang.
Kakailanganin ng daan-daan, o kahit libo-libong tao pa,
para gawin ang pinsalang ito.
Pero sino ang gumawa nito?
Sa Warrior's Tomb,
pinayagan na ang plano ni Jiang Wenxiao na kunin ang kabaong.
Dito, Propesor Chen.
Pero dahil magiging delikado ang paglilipat,
gusto ng team na kumuha muna ng mga sample sa mga na-expose na buto.
- Mahirap maglakad sa suit na 'to. - Magdahan-dahan ka.
Makakatulong din ang mga sample para malaman ang edad ng mandirigma.
Dito, tingnan mo. Kunin nating sample ito.
Bahagi ng bungo ito.
Hindi kumpleto ang bungo.
Maliit na bahagi na lang ang buo.
May nakita kaming limb bones na di maganda ang kondisyon.
Ito 'yong sa taas ng femur.
Ito 'yong hip bones.
'Yon ang shin bone.
Dito ang ulo, diyan ang katawan.
- Nasa south ang ulo. - Tama.
Tapos nasa north naman ang mga paa.
Tingnan mo 'yong taas ng femur.
Medyo makapal ang buto.
Mukhang lalaki 'to.
Kumuha tayo ng sample nito.
Kumuha kami ng bahagi ng femur.
Gusto naming malaman kung kapamilya ng unang emperor ang nakalibing doon
o kung taong may mataas na katungkulan na hindi niya kaano-ano.
Kung mataas na opisyal ng gobyerno ang mystery warrior na ito,
posibleng isa siya sa mga nakipagsabwatan.
Matapos ang dalawang taong pagdanak ng dugo,
gumuguho na ang imperyo ni Hu Hai.
Nag-away-away na ang mga nagsabwatan.
Ang punong ministro ang unang namatay.
Hinatulan siya ng kamatayan ng emperador matapos traydurin ni Zhao Gao.
Inihanda ang limang parusa para kay Li Si.
Paghati sa katawan ang naging hatol sa kanya.
At nang wala na ang punong ministro,
ang emperador naman ang pinagplanuhan ni Zhao Gao.
Kamahalan, ipinapaalam ko sa iyo na bilang na ang oras mo bilang emperador.
Kung hindi na ako magiging emperador,
sabihin mo kay Zhao Gao
na hindi ko siya hahadlangan.
Hiling ko lang na maging hari ng isang probinsiya.
Magtatalaga ng bagong emperador si Zhao Gao.
Walang silbi sa amin ang mga hari.
Markes na lang kung ganoon!
Tapos na ang pangangarap nang gising.
Wala na akong hihilingin
kundi ang mabuhay bilang karaniwang mamamayan.
Napag-utusan ako.
Kamahalan, alam na alam mo na dapat alisin ang lahat ng sagabal.
Kung tama ang nakatala,
tiyak na hindi si Emperador Hu Hai ang nasa misteryosong libingan.
Inilibing siya nang walang seremonya sa libingan ng karaniwang tao.
Subalit may kahihinatnan ang lahat ng pagpaplano ni Zhao Gao.
Madaling kontrolin ang pinili niyang kapalit ni Hu Hai,
pero may sariling plano ang bagong emperador.
Ako ang nagluklok sa iyo.
Bakit mo ako pinaghihintay?
Sino ka para suwayin ang utos ko?
Sino ka?
Zhao Gao!
Kaya ang una niyang ginawa...
Sino ka?
...ay patayin si Zhao Gao.
Walang nakatala kung saan siya inilibing.
Sa preliminary investigation namin,
lumalabas na lalaki ito.
Pero gusto naming magsagawa ng DNA test para mas makilala siya.
Kailangan naming kumuha ng maliliit na bahagi ng buto...
para ma-test ang mga 'to.
May nakita rin kaming ngipin.
Premolar niya ito.
Makikita dito ang development ng ngipin. Wala itong sira sa enamel.
Pinapakita dito na noong nabubuhay siya,
sapat ang nakukuha niyang nutrisyon.
Walang dentin exposure kaya mukhang bata pa ang may-ari nito.
Nasa pagitan ng 18 at 22 ang edad ng taong ito.
Lumalabas na bata pa ang taong ito.
Ayon sa ebidensiya, bata nang namatay ang mandirigma,
kaya hindi ito ang isa sa mga kasabwat.
Matatanda na sila.
Maaaring prinsipe ang taong ito batay sa kanyang edad.
At ang isang detalye sa Shiji tungkol sa isang prinsipe
ang nagbibigay ng bagong liwanag sa lahat ng natagpuan
sa libingan ng mandirigma.
Noong mga unang araw ng sabwatan,
noong pinapatay ni Hu Hai ang mga kapatid niya,
gumawa ng matapang na desisyon ang isa sa kanila, si Prince Gao.
Tumakas ka na, Kamahalan.
Isama mo ang pamilya mo at tumakas ka na.
Gustong tumakas ni Prinsipe Gao.
Pero dahil sa takot na papaslangin din ang pamilya niya,
nagbigay siya ng liham para sa ikalawang emperador.
Sinundan ko dapat ang dating emperador sa kamatayan,
pero nabigo ako.
Bilang anak, hindi ako naging tapat.
Bilang tao, hindi ako naging tapat.
At walang puwang sa mundong ito ang taong hindi tapat.
Susundan ko ang dating emperador sa kamatayan.
Ang tanging hiling ko lang
ay mailibing ako sa mawsoleo
sa paanan ng Bundok Li.
Umaasa ako na maaawa ang emperador
at ibibigay ang aking hiling.
Ipapaalam ko sa emperador ang kahilingan mo
at sasabihan ko siya na pagtuunan ng pansin ang bagay na ito.
Inalok ni Prinsipe Gao na patayin ang sarili niya
para iligtas ang pamilya niya at hindi matulad sa mga kapatid niya.
Magiting at matapang ang ginawa ni Prince Gao.
At ito siguro ang dahilan
kung bakit nakuha nito ang atensiyon ni Sima Qian
at napasama ito sa Shiji.
Sinabi rin ni Sima Qian
na natuwa si Hu Hai sa sulat ni Prince Gao.
Hindi lang niya pinayagan ang hiling ni Prince Gao...
binigyan pa niya ito
ng 100,000 bronze coins para sa libing niya.
Kung tama ang Shiji,
masasabi natin
na nakalibing si Prince Gao sa paligid ng mausoleum.
Pero sa ngayon, hindi pa nakikilala ang libingan niya.
Kung mapapatunayang si Prince Gao nga ang mystery warrior,
isa 'tong napakalaking discovery.
Dahil bata pa ang nakalibing sa puntod,
posible na baka si Prince Gao nga 'yon.
Pero hindi natin masisigurado base lang doon.
Kaya dapat na madala ito sa lab para matapos namin ang trabaho.
Sige, ligtas 'yan. Sige na. Sige.
Kailangang matapos 'to ng isang oras.
Hila.
Sandali, tigil!
Naipit na 'yong mga gulong.
Bumaluktot 'yong steel tracks, pero okay lang 'yan.
Sige, sige.
Umuulan ba?
Umuulan!
Kumuha kayo ng plastic, takpan n'yo!
Wag n'yo nang hilahin. Tama na!
Ano'ng nararamdaman ko? Sobrang saya siyempre.
Nagawa namin itong malaking project na 'to.
Sana may makita kaming personal seal o katulad na artifacts
na magpapatunay ng identity ng tao sa libingan.
Malaki ang tiwala namin dito.
Tapos na.
Lahat ng kuwentong kumalat sa loob ng higit 2,000 taon,
ngayong may mga natuklasan na,
mapapatunayan na lahat ng mga taong ito ay totoo.
Tulad ni Zhao Gao, tulad ni Hu Hai,
mga totoong tao sila, hindi lang sila alamat,
hindi sila kuwento lang.
Lahat ng mga taong 'to, nabuhay sa kasaysayan.
Ngayon, 50 taon mula ng natuklasan ang unang terracotta warrior,
katibayan ng planadong pagwasak
ang natagpuan sa buong site.
Nakita mo 'yong pulang lupa?
Parang nasira sa sunog ang building na 'to pagkatapos maitayo.
Sa buong Qin mausoleum, may bakas ng pagkasunog.
Hindi kami sigurado kung kailan naiwan ang mga bakas.
Pero ang sigurado, naunang nangyari 'yong mga sira sa hukay ng mga warrior
bago pa nabulok 'yong mga kahoy doon.
Uling galing sa kahoy 'yan.
Gano'n din ang sitwasyon no'ng hinuhukay namin 'yong east gate.
Nasunog 'to.
Oo, tama.
Sa mga building na 'to,
may nakita rin kaming bakas ng pagkasunog.
Nangyari lahat ng pinsalang ito
sa huling bahagi ng Qin dynasty.
Nang bumagsak na ang Qin,
naging marahas ito
sa kamay ng isang rebeldeng heneral.
Dinala niya ang hukbo niya sa kabisera
at pinugutan ang pumalit kay Hu Hai.
Sinira ng mga rebelde ang kabisera,
at tatlong buwang nagliyab ang apoy dito.
Walang nasusulat
na sinira ng mga rebelde ang mausoleum ng unang emperador.
Pero dahil malapit ito sa kabisera, magiging pangunahing target ito.
Para sa akin, 'yong pagnanakaw, pagsira, at pagkasunog ng mausoleum,
gawa ito ng mga rebelde.
Marami sila, malakas sila, at nasa kanila ang oras at pagkakataon.
Baka ilan sa mga sundalong ito,
mga preso na sapilitang pinagtrabaho sa mausoleum.
Kaya alam nila kung ano ang mga nakalibing at kung saan.
Hoy, nandito sila!
Naghiganti sila.
Nang natapos na ang lahat,
bumagsak ang Qin
dahil hindi naging makatao at makatuwiran ang pamumuno nila.
Dahil sa malupit na pamamaraan ng mga Qin at ang pagpaparusa nila sa mga tao,
humantong ito sa pagkawasak ng mausoleum.
Pero hindi bunga ng kalupitang ito ang pambihirang artistic creativity nila.
Bunga ito ng pagsasama-sama ng iba't ibang elemento ng kultura
mula sa iba't ibang bahagi ng tinatawag nating China ngayon.
Buhay ang pangarap ng unang emperor para sa pinag-isang China.
Nakaligtas ito sa pagbagsak ng Qin dynasty.
At buhay na buhay pa rin ito hanggang ngayon.
Sa tingin ko, nawasak ang terracotta warriors
dahil sa mahirap na kondisyon kung paano sila nilikha.
Pero pinapakita rin nito
kung ano ang kayang gawin ng mga tao 2,200 taon na ang nakararaan.
Para sa akin, kahit sa tagal ng panahon,
paalala ang terracotta warriors na 'to sa kagandahan ng tao.
At hanggang ngayon, namamangha pa rin tayo sa kanila.
Ito ang footboard niya.
Itinuon ko ang buong buhay ko sa archaeology.
Nasa 48 o 49 years na.
Tungkulin namin na makilala
ang terracotta warriors sa buong mundo.
Malaking karangalan ito para sa amin.
Mga kaibigan ko na ang terracotta warriors na 'to.
Kapag minahal sila ng mga tao sa buong mundo,
sobrang saya ko.
Mahirap kung minsan,
pero sa kabila ng matinding hirap, mahahanap natin ang kasiyahan.
Tulad ng mga bulaklak na mas gumaganda kapag nagpapawis...
ang terracotta warriors na ito
ang nagbigay sa amin ng kaligayahan.
SA KASALUKUYAN, 1,200 PA LANG SA 8,000 TERRACOTTA WARRIORS ANG NABUBUO
PATULOY PA RING INAALAM KUNG SINO ANG MYSTERY WARRIOR
Nagsalin ng Subtitle: Janice Ruth Geronimo