Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
2200 lat temu
pierwszy Cesarz, Qin Shi Huang,
jako pierwszy w historii podbija wszystkie sześć chińskich królestw
i tworzy Chiny.
By chronić swoje imperium, stawia pierwszy Wielki Mur
i rozkazuje budować najniezwyklejszy grobowiec świata,
aby mu służył w życiu pozagrobowym.
Ale po jego śmierci dynastia Qin pogrąży się chaosie i wojnie domowej,
a w historii zatrze się ślad położenia jego epickiego grobu.
Pamiętam, że wtedy była gorąca pora roku.
PROWINCJA SHAANXI, CHINY
Rolnicy znaleźli coś podczas kopania studni.
Chcieli, żebym przyjechał do Xi’an i przyjrzał się temu.
Jak idzie? Niczego nie przegapcie.
Byłem zafascynowany, gdy pierwszy raz to zobaczyłem.
A to był tylko wierzchołek góry lodowej.
Ogromna, gliniana armia jest powoli wydobywana z grobowca,
w którym leżała ponad 2000 lat.
Niezwykłe, grobowiec ma 19 kilometrów kwadratowych
i kryje tysiące wojowników z terakoty.
Odnaleziono 8000 figur, każda inna,
w miejscu pochówku pierwszego cesarza kraju.
Nazwali to ósmym cudem świata.
TAJEMNICE TERAKOTOWYCH WOJOWNIKÓW
Pierwszy raz widziałem te wykopaliska w dzieciństwie,
stałem przed 8000 wojowników.
HISTORYK QIN
A każdy był inny.
Już samo to budzi podziw.
8000 wojowników
pogrzebanych u boku twórcy Chin.
To musi być najważniejsze odkrycie archeologiczne wszech czasów.
Ale niesamowite jest to,
że tych 8000 wojowników strzeże czegoś ważniejszego.
Mauzoleum pierwszego cesarza.
Osobisty kompleks grobowy.
Sześćdziesiąt kilometrów kwadratowych, to rozmiar wielkości Manhattanu.
Zdumiewa, że wszystko zbudowano dla jednego człowieka.
Pierwszego cesarza Qin po śmierci pochowano w grobowcu
pod ogromnym kopcem w sercu tego miejsca.
Od czasu zaskakującego znalezienia wojowników 50 lat temu
archeolodzy dokonali jeszcze niezliczonych odkryć.
Ale to ogromny obszar,
więc nie są nawet blisko odkrycia wszystkiego.
Mauzoleum cesarza było wzorowane na stolicy Qin...
z dwiema ogromnymi ścianami wokół kopca
i budynkami na dziesiątkach milionów metrów kwadratowych.
Pod ziemią jest zakopane tak wiele.
Wszystko, co znajdujemy, jest wspaniałe
i tak żywe.
Odkrycie jest zupełnie wyjątkowe.
Są jego służący z terakoty.
Akrobaci z terakoty do jego zabawiania.
Terakotowe rydwany, konie.
To wszystko składa się na świat z terakoty
stworzony, by cesarz panował przez wieczność.
Ale czemu dynastia zdolna stworzyć coś tak niezwykłego
upadła tak szybko?
Dla archeologów
pierwsza wskazówka to stan, w jakim znaleziono te skarby.
STARSZA ARCHEOLOŻKA
Ludzie chyba myślą,
że odkopaliśmy stojących terakotowych wojowników.
Ale nie tak było.
Wszyscy wojownicy z terakoty byli rozbici na kawałki.
Żaden nie przetrwał.
Janice jest częścią nowej armii archeologów,
kryminalistyków
i konserwatorów
na jednych z największych wykopaliskach archeologicznych świata.
Razem próbują odkryć, co dokładnie stało się wojownikom.
Odsłonięta ręka.
Głowa powinna być tutaj.
Uważaj, gdy nad tym pracujesz.
Ma pofałdowaną fakturę...
KIEROWNIK WYKOPALISK
...może uda się zachować kolor.
To fascynujący etap.
Można dostrzec ich różne charaktery.
W dobrym stanie.
Każda twarz to nowa osoba z dynastii Qin.
Uśmiecha się.
Zespół konserwatorów
składa w całość armię cesarza
po jednym wojowniku naturalnej wielkości na raz.
Siedem, osiem, dziewięć, dziesięć, 11.
KIEROWNIK ZESPOŁU RESTAURATORÓW
Mamy 36 dużych kawałków.
Jeśli liczyć też zbroję i gwoździe,
to prawie 400 elementów na jednego wojownika.
To dużo kawałków.
Uważam się za lekarza zabytków.
Póki nie powrócą do życia, leczę ich i czuwam przy nich.
Ten wojownik jest akurat w miarę kompletny.
Brakuje tylko podstawy.
Po jej znalezieniu zaczniemy jego odbudowę.
Celem jest postawienie go na nogi,
by mógł dołączyć do swojej armii.
Jeden posąg składa się nawet trzy lata.
Wiemy, że zakopano ich w nienaruszonym stanie.
Ale na przestrzeni dziejów każdy został rozbity.
Ta jedna z większych zagadek wskazuje przyczynę upadku dynastii Qin.
Więc co się stało?
W dołach, w których pogrzebano wojowników,
archeolodzy szukają odpowiedzi,
badają każdy dowód technikami śledczymi.
Jest wiele teorii.
Rabusie grobowców, wandalizm, naturalne zawalenie.
Ale pewności nie ma.
Wiemy na pewno, że było to coś poważnego.
Czasami w ferworze pracy można zapomnieć o całym świecie.
Wytężamy wzrok,
szukamy różnic, porównujemy z już nam znanymi.
Ziemia jest wilgotna. Zabarwiona.
Czerwona, wypalona.
- Wypalona? - Tak.
I węgiel drzewny.
Spalone.
Tylko długo płonący, bardzo gorący ogień
zmienia kolor ziemi na czerwony.
Strzaskane figury to efekt zawalenia,
ale wywołanego przez człowieka.
Terakotowi wojownicy spłonęli w pożarze.
Kto podłożył ogień?
To jest pytanie.
To coś więcej niż starożytny cud świata.
To w pewnym sensie ogromne miejsce zbrodni.
Aż do odkrycia grobowca i wojowników
prawie cała wiedza o dynastii Qin
pochodziła z jednego historycznego źródła.
Szanowanego tekstu sprzed 2000 lat znanego jako Shiji.
Shiji to pierwsza ważna historia Chin.
Głównym autorem jest Sima Qian.
HISTORYK QIN
Zawiera szczegółową relację z życia i śmierci pierwszego cesarza.
W 26 roku swojego panowania
pierwszy cesarz zjednoczył wszystkich pod niebiosami.
Shiji opowiada historię pierwszego cesarza, wojownika Qin.
Cesarz podbił sześć królestw i zjednoczył Chiny
pod swoją całkowitą kontrolą po raz pierwszy w historii.
Qin
I dał im nazwę.
CHINY
Ale z podania wynika,
że potężna dynastia
przeznaczona panować 10 000 pokoleń
przetrwała tylko 15 lat i upadła.
Shiji jest wyjątkowa także przez to, jak ją napisano.
Łączy historię i epicki dramat.
Jesteśmy sceptyczni co do tego, czy pewne rzeczy miały miejsce.
Nie mamy innego źródła na poparcie niektórych twierdzeń.
Ile z tego jest prawdą? To najważniejsze pytanie.
Dlatego te wykopaliska są takie ekscytujące.
Pierwszy raz od 2000 lat możemy ustalić,
czy było tak jak pisał Sima Qian.
KIEROWNIK WYKOPALISK, BRAMA WSCHODNIA
Zmierzmy długość i szerokość.
Po wschodniej stronie
archeolodzy odkryli fundamenty monumentalnej bramy,
która była kiedyś, jak sądzą, głównym wejściem do mauzoleum.
- Długość? - Sto.
Szerokość to 95.
- 95? - Tak.
A otwór?
10,6.
To pierwsza tak szeroka brama znaleziona w Chinach.
Po tym, jak ogłosił się cesarzem, teren był w ciągłej budowie.
To miało rangę narodową.
Na tym skupiał się wysiłek całego imperium.
WIOSKA ROBOTNIKÓW ROK PRZED ŚMIERCIĄ CESARZA
Prace nad grobowcem ruszyły, gdy cesarz miał zaledwie 13 lat.
Uważajcie.
Ostrożnie.
Podnoś.
Zanim podbił całe Chiny,
rozkazał gromadzić ogromne zasoby
do budowy najwspanialszego kompleksu na Ziemi.
W skarbcach magazynu Janice bada dowody
brutalności wymierzanej zmuszanym do budowy grobowca.
Z pozostałości tych przedmiotów
poznajemy, jak ciężko było ludziom,
którzy pracowali nad budową kompleksu mauzoleum.
Widać, że są dość spore.
Inne od tych dla nóg. Te były raczej na szyję.
Gdy pierwszy cesarz zjednoczył imperium,
wysłano ponad 700 000 skazańców do budowy mauzoleum na górze Li.
Pierwszy cesarz mobilizował ludzi siłą.
Idźcie.
Skazywał jak najwięcej osób.
Ruchy!
Ruszać się.
I czynił ich częścią siły roboczej pracującej nad jego projektami.
Kodeks karny Qin był bardzo obszerny i surowy.
Jeśli coś łączyło cię z przestępcą, ciebie także skazywano.
Jeśli przytrafiło się ci to nieszczęście,
czekało cię coś bardzo brutalnego.
W kompleksie mauzoleum znajdujemy wiele takich żelaznych kajdan.
W Shiji Sima Qian wspomina, że przybywało tu wielu skazanych,
ludzi o innym statusie oraz rzemieślników.
Ale głównie po tym poznajemy, jak wielu było skazanych
i jak wiele osób cierpiało.
Na co się patrzysz? Ruszaj!
Dobrze związałeś?
Warsztaty w pobliskich miastach
przekształcono w ogromne linie produkcyjne terakoty,
które angażowały rzemieślników ściągniętych z całego imperium.
Brwi mogą być nieco wyżej. Najważniejsze jest oko.
Pierwszy raz rzemieślnicy wszystkich siedmiu chińskich państw
pracowali razem nad jednym projektem.
W rezultacie stworzyli coś,
czego nikt wcześniej nie widział.
Zwróć uwagę na obszar nad ustami.
Jeśli cywilizacja produkuje coś tak bardzo drobiazgowo
na taką skalę ponad 2200 lat temu,
to uzmysławia nam jej niezwykły poziom finezji.
Pracuję przy renowacji od 25 lat.
Stosunkowo rzadko trafiamy na wciąż w pełni pomalowanego wojownika.
To głowa wojownika, którą ostatnio wykopaliśmy.
Należy do starszego oficera armii.
Każdy wojownik powstał pomalowany.
Ale byli pogrzebani przez ponad 2000 lat
i z powodu osiadania gruntu
przy wykopywaniu zwykle odpada wierzchnia kolorowa warstwa.
Ale ten fragment był zakopany na samym dnie,
więc przetrwał.
Kiedy patrzę im w oczy i na wyrazy ich twarzy,
wydają się jak żywi.
To wcielenie ludu Qin, a także uosobienie armii Qin.
Te realistyczne twarze
były oparte na prawdziwych ludziach
z całych Chin tamtej epoki.
Możliwe, że był to pomysł samego cesarza.
Bo to bardzo potężna obrazowa prezentacja
wyczynu, który osiągnął.
Fantastyczny symbol integracji różnych grup etnicznych
pierwszego zjednoczonego imperium.
Gdybyśmy nie mieli pierwszego cesarza,
możliwe, że Chiny nadal byłyby podzielone
na różne państwa,
trochę jak obecny podział w Europie.
Takie spojrzenie na wojowników
jest bardzo ważne w kontekście historii świata, globalnych dziejów,
bo widać jak Chiny stały się inne, może nawet wyjątkowe.
Cesarz nie szczędził środków,
nic nie mogło wstrzymać jego przygotowań do życia w zaświatach.
Ale nie zdołał zadbać o swoją sukcesję na Ziemi,
odmawiając ogłaszania dziedzica swojego państwa.
Zagrożenie skupienia wielkiej władzy w rękach jednego człowieka
miało zniweczyć cały budowany przez niego świat Qin.
Według Shiji
pierwszy cesarz zachorował podczas objazdu wschodnich części imperium.
Miesiąca siódmego pierwszy cesarz dotarł do Shaqiu.
Materii śmierci nikt nie śmiał wspominać.
Historia zapisana w Shiji
mówi, że w ostatniej, fatalnej podróży cesarza
udział brały trzy postacie, które okażą się kluczowe
dla przyszłości dynastii Qin.
Li Si był prawą ręką cesarza, pierwszym ministrem.
PIERWSZY MINISTER QIN
Wiedział o wszystkim, co działo się w imperium.
Szybko.
Zhao Gao pochodził ze zhańbionej rodziny, ale zapracował na pozycję
najbliższego sługi cesarza.
PIERWSZY EUNUCH
Ty!
Znajdź Li Siego!
Ty!
Znajdź Hu Haia!
Co najistotniejsze, Zhao Gao był strażnikiem cesarskiej pieczęci,
której cesarz potrzebował do wydawania wszystkich rozkazów.
I wreszcie najmłodszy z synów cesarza,
książę Hu Hai.
Jako najmłodszy wiekiem
raczej nie był wysoko w linii sukcesji.
Ale jako jedyny syn towarzyszył cesarzowi w podróży.
NAJMŁODSZY SYN CESARZA
Nauczycielu.
Cesarz nie żyje.
Zostawił tylko list do najstarszego syna
mianujący go dziedzicem.
Po doręczeniu tego listu
zostanie cesarzem.
A ty zostaniesz z niczym.
Co należy z tym zrobić?
Jak to co?
Ojciec zostawił rozkazy, jak inaczej czynią lojalni poddani?
Niech pierwszy minister zniszczy list
i wesprze twoje prawo do tronu.
Nie słucham tego.
W tej chwili o przejęciu władzy w imperium
decydujemy tylko my i pierwszy minister.
Miałbym o czymś takim mówić z ministrem?
Więc porozmawiam z nim w twoim imieniu.
Po przekonaniu księcia
Zhao Gao namówił pierwszego ministra, by ten dołączył do spisku.
Razem zniszczyli cesarski list
nazywający następcą najstarszego brata Hu Haia
i zastąpili go fałszywym listem,
w którym ojciec zdenerwowany na prawowitego dziedzica
za powetowanie uznaje jedynie jego natychmiastowe samobójstwo.
Gotowe.
Oddajemy się w ręce losu.
Wyjść.
By ich spisek się udał,
spiskowcy musieli zachować śmierć cesarza w tajemnicy
i czekać na reakcję na list.
Stać.
Pospieszcie się!
Więc martwe ciało najpotężniejszego człowieka na świecie
załadowano do powozu.
Jego zwłoki miały być wożone w skwarnym chińskim letnim upale,
aż prawowity dziedzic da się nabrać spiskowcom.
Jedźcie!
Z czasem ciało martwego cesarza stało się problemem.
Spiskowcy sięgali po desperackie metody.
W czasie upałów powóz cesarza zaczął cuchnąć.
By ukryć zapach, spiskowcy otoczyli go wozami z rybami.
Pomimo tych przeciwności list zadziałał.
Prawowity dziedzic odebrał sobie życie,
a spiskowcy mogli wrócić do stolicy
z wieścią o śmierci cesarza
i sfałszowanym listem ogłaszającym Hu Haia dziedzicem.
Hu Haia ogłoszono drugim cesarzem.
Ale spiskowcy obawiali się, że imperium nie ulegnie tak łatwo.
Wiemy z zapisów, że gdy wreszcie ogłoszono śmierć cesarza,
wszyscy uczestniczyli w jednym wydarzeniu.
Miesiąca dziewiątego pierwszy cesarz spoczął na górze Li.
Hołd oddali wszyscy z Czterech Mórz.
Pogrzeb cesarza miał wieńczyć
budowę rozległego grobowca za jego dorosłego życia.
Ale ze spiskiem w tle to wydarzenie wygląda inaczej.
Na czele drugi cesarz, Hu Hai,
znaczył swoje prawo do rządzenia.
Za nim dwaj spiskowcy, którzy go tam umieścili.
Najstarsi bracia musieli wiedzieć, że sukcesję Hu Haia sfingowano.
Jego nagły awans z ich pominięciem nie był tylko osobistą zniewagą.
Dla tronu byli teraz realnym zagrożeniem,
któremu nie można było pozwolić żyć.
Dowód na horror, który rozegrał się po pogrzebie,
odkryto na terenie wykopalisk.
W północno-wschodnim rogu środkowej części nekropolii
jest około 100 małych grobowców.
Przeszukaliśmy dziesięć z nich.
Jeden został zniszczony.
Ludzkie kości były w pozostałych dziewięciu.
Kości były tak pomieszane,
że nie mogliśmy odróżnić jednego ciała od drugiego.
Wyglądały na poćwiartowane.
W ziemi znaleźliśmy też perły.
To było bardzo nieoczekiwane znalezisko.
Niektóre perły miały ślady pozłacania.
To był luksusowy dodatek, poza zasięgiem zwykłych ludzi.
To odkrycie pozwala nam sądzić,
że to mogą być konkubiny pierwszego cesarza.
Gniew nowego reżimu pierwsze poczuły nieszczęsne młode kobiety
z cesarskiego haremu.
Z podań historycznych nie wynika jasno, czemu stały się celem.
Ale w kontekście spisku
znajdujemy możliwe logiczne wytłumaczenie.
Być może niektóre konkubiny
uczestniczyły w ostatniej podróży cesarza
i widziały
dziwne wydarzenia otaczające śmierć cesarza.
Może Hu Hai myślał, że konkubiny wiedziały za dużo.
Mamy tu wiele kości kończyn.
ANTROPOLOŻKA ŚLEDCZA
To raczej szczupłe kobiety.
Nie były też zbyt wysokie.
Wybrali kobiety o wzroście 150-160 cm.
Ich wagę też utrzymywano w pewnych granicach.
Shiji wspomina, że te kobiety skazano na śmierć,
ale nie ma wzmianki, jak zginęły.
Drugi cesarz wydał rozkaz podczas pogrzebu pierwszego cesarza.
Te kobiety z haremu byłego władcy,
które nie miały synów, niewłaściwie odsyłać gdzie indziej.
Dlatego wszystkim kazano towarzyszyć zmarłemu cesarzowi,
co doprowadziło do śmierci wielu kobiet.
To dziura od cięcia? Czy coś innego?
Nie wygląda na to. Nie jest równa.
Mogły zostać najpierw zabite, a potem poćwiartowane.
A może naprawdę porąbano je na śmierć.
Broń z brązu lub żelaza zostawiłaby równe cięcie.
To zdecydowanie pośmiertny uraz.
Nie ma związku z przyczyną jej śmierci.
Jeśli ćwiartowano by je po śmierci,
to w stawach, które łatwiej przeciąć,
zwłaszcza jeśli ktoś się na tym zna.
- Więc zostały poćwiartowane. - Tak.
Ale zginęły w jednym kawałku.
Wciąż nie wiemy, jak zginęły konkubiny,
ale nie zmarły z przyczyn naturalnych.
Ale jakkolwiek je zabito... To było okrutne.
Brutalność wymierzona konkubinom była dopiero początkiem.
Przerażające dowody następnego ruchu spiskowców
odkrył Yuan Zhongyi w odległym zakątku wykopalisk.
Podczas naszej eksploracji
znaleźliśmy wiele dołów pogrzebowych.
Wyglądało na to, że tych ludzi zamordowano
i okaleczono
w młodym wieku.
W wiosce Shangjiao
znaleźliśmy 17 małych grobowców.
Wykopaliśmy osiem z nich.
Najmłodszy miał zaledwie 18 lat,
najstarszy 30.
Kto ich zabił?
Nie wiemy.
Identyfikację ciał umożliwiła osobista pieczęć znaleziona w grobie.
Zgodnie z tradycją zakopywano je ze szczątkami osób o wysokim statusie.
Sądzimy, że to były groby synów i córek pierwszego cesarza.
PAŁAC KSIĘCIA JIANGLU
Zaraz po pogrzebie
spiskowcy zwrócili uwagę na potencjalnych rywali Hu Haia.
Książę Jianglu, aresztuję ciebie i twoich braci.
Pod zarzutem?
Nielojalność wobec tronu?
Co za absurd!
Żądam audiencji u brata.
Cesarz wydał mi jasne rozkazy.
„Zakończ to”.
Prawdziwy terror dopiero się zaczął.
Prawo stało się surowe, a kary dotkliwe.
Na targu piętrzyły się stosy trupów.
Muszę widzieć Pana.
PAŁAC KSIĘCIA GAO
Panie.
Jakie wieści?
Wszystkich ministrów twego ojca zabito.
Działają szybko.
To nie wszystko.
Wczoraj na targu w Xianyang
stracono 12 twoich braci.
A twoje siostry
rozerwano na strzępy.
Uciekaj, Panie. Zabierz rodzinę i uciekaj.
Wasza Wysokość.
Problem w tym, że książę Gao i cała rodzina królewska
nie mieli dokąd uciec.
Jestem niewinny.
Tym, którym oszczędzono publicznej egzekucji,
pozostawiono jedno wyjście.
Jestem niewinny!
Do końca pierwszego roku panowania Hu Haia
według zapisów nie żyło większość jego braci i sióstr.
Teraz jedno z najważniejszych znalezisk
może pozwolić udowodnić, że to nie tylko legenda, ale fakt.
Na zachód od tego miejsca, blisko grobowca cesarza,
trwają wielkie wykopaliska.
Odkryto szereg ogromnych grobowców.
Nigdy wcześniej nie próbowano ich otwierać.
Zwykle jest to zabronione.
Ale obawa, że deszcz wywoła szkody,
doprowadza do wyjątkowej decyzji.
Jeden z grobowców zostanie odkopany.
Okazja do wykopania grobowca jest zupełnie bezprecedensowa.
To jedyna okazja.
KIEROWNIK WYKOPALISK
Jestem zawsze zdumiony, gdy tam schodzę.
Grobowiec zbudowano tak precyzyjnie.
Tak głęboko, jest tak duży!
Większość starych grobowców zrabowano,
więc nie liczyliśmy, że w komorze z trumną coś będzie.
Ale okazało się, że nie została zrabowana.
Byliśmy zdumieni!
Trumna jest bardzo zepsuta, ale właściciel grobowca wciąż tam jest.
I odkryto tam wiele broni, w tym zbroje, kusze i miecze.
Ten grobowiec jest taki ekscytujący,
bo to prawdziwy wojownik z dynastii Qin.
Znaleźliśmy już tysiące wojowników z terakoty,
ale nie mieliśmy okazji wydobyć prawdziwego wojownika Qin.
I jest on całkiem blisko grobowca pierwszego cesarza.
Kim on był?
Kimkolwiek była ta osoba, była bardzo ważna i bardzo blisko cesarza.
Ustalenie jego tożsamości
może być kluczowe w zrozumieniu, co stało się po śmierci cesarza.
Sprowadzono Janice,
by zbadała czy niezwykłe artefakty znalezione wraz z trumną
pomogą ustalić tożsamość właściciela grobowca.
To jadeitowy dysk. Jest zewnętrzny krąg i rama.
Jest też cienki wzór.
- Zewnętrzny pierścień. - Tak. W środku.
Całość wygląda jak wzór geometryczny.
To jadeitowy element ozdoby pochwy.
W pierwszym grobowcu przedmioty pogrzebowe są fascynujące.
Niektóre widzimy po raz pierwszy.
Na przykład złotego wielbłąda i tańczącą postać.
Na podstawie tego możemy sądzić,
że właściciel grobowca mógł mieć status królewski.
Jest pięknie udekorowany.
To dość egzotyczne przedmioty.
Znajdujemy je po raz pierwszy w tym kompleksie mauzoleum.
Pytanie, czy uda się ustalić przedział czasowy.
Wyjmij i się przyjrzyj.
Późny okres Walczących Królestw.
Tak.
Odlewano je tylko do dynastii Han.
Musiała powstać wcześniej.
Wszystkie te odkryte monety nazywamy Ban Liang.
Rozmiar tych monet i ich charakter
wskazuje, że są na pewno z późnego okresu dynastii Qin.
Monety są jasnym dowodem,
że właściciel grobowca należał do najbogatszych w społeczeństwie Qin
i tym samym datują jego pogrzeb na koniec dynastii Qin.
Ile ich odkopano?
- 5000 do 6000. - Do 6000?
To niezwykłe znaleźć 6000 monet w tym grobowcu.
To prawdziwa fortuna.
Przyjrzyjmy się tej kuszy.
Mniejsza od tych w dołach z terakotowymi wojownikami.
I ma osłonę.
Kusze z osłoną spustu były wtedy bardzo rzadkie.
Ten typ spustów kusz pochodzi z później dynastii Qin.
A to zawęża nam okno czasowe dla tego grobowca.
Pewnie gdzieś z okresu po śmierci cesarza
i przed upadkiem dynastii Qin.
Czyli trzy, cztery lata.
Kogo można było pochować z pierwszym cesarzem Qin
w tym czasie?
I czemu?
Zawężenie dat skraca listę kandydatów, którzy mogą być w grobie.
Jeśli tajemniczego wojownika pochowano
między śmiercią cesarza a upadkiem Qin,
to może być tylko kilku kandydatów.
Po śmierci pierwszego cesarza jego synów spotkał marny koniec.
Dlatego spodziewam się raczej grobu
wysokiego szlachcica lub dowódcy armii.
Jeśli archeolodzy znajdą osobistą pieczęć w trumnie,
będą mieć niezbity dowód na tożsamość właściciela grobowca.
Ale stan trumny oznacza, że to może potrwać lata.
Początkowo chcieliśmy zbadać trumnę na miejscu.
Uważaj na drewno.
Ale między zimą a latem jest duża różnica temperatur.
To elementy złota, jadeitu i cenne metale
narażone na działanie żywiołów,
więc muszą działać szybko.
Jeśli zaczniemy na miejscu,
drastyczna zmiana w temperaturze i wilgotności
może mieć duży wpływ na wykopywane relikty i szczątki.
Więc najpierw ją zapakujemy, potem przeniesiemy do środka i przebadamy.
Zobaczcie tamte przedmioty na filarze.
Musimy je jakoś zabezpieczyć.
Plan zakłada zapakowanie trumny
wraz z tonami otaczającej ją ziemi
i zabranie do laboratorium wszystkiego w jednym kawałku.
Przy tak ogromnej wadze wydobycie trumny jest bardzo ryzykowne.
Niczego podobnego jeszcze nie próbowano.
Gdyby przełożyć stalowe płyty jedna po drugiej.
Możemy działać z tej strony albo z tamtej.
Tak, z obu będzie dobrze.
Wyłożymy szyny na chodniku.
Podniesiemy to dźwigiem o ładowności 50-100 ton.
Ale niełatwo będzie to załadować, bo pełno tu nierówności i wybojów.
To ogromne wyzwanie archeologiczne.
Ale oczywiście sobie poradzimy.
W pobliżu grobowca cesarza
dobiega końca śledztwo Fu Jiana w sprawie losu budynków,
które tu kiedyś stały.
Sądzimy, że była tu wieża. Chcę wiedzieć, jak została zniszczona.
Na tym mi zależy.
Skoro aż tutaj widać ślady uszkodzeń wojowników,
to nie mógł być tylko rabunek.
To wskazuje na zupełnie inne wyjaśnienie.
Znaleźliśmy połamane płytki.
Na jednej widać postacie.
Ta postać to chyba „Shui”.
To „Zuo Shui”.
Myślę, że Zuo Shui był wytwórcą za dynastii Qin.
To może być część wieży.
Widać, że wojowników w dołach 1 i 2
uszkodził człowiek.
Ale nie ma dowodów, że wszystko zrobiono w tym samym czasie.
Pożary w dołach z wojownikami mogli wywołać starożytni rabusie.
Ale jeśli w tym samym czasie pożar płonął tak blisko grobowca,
wskazywałoby to na celowe dokonanie zniszczeń.
Pierwszy cesarz zmarł,
gdy skazańcy wciąż wznosili wielki kopiec nad grobowcem.
Ale prawie dokładnie rok po śmierci pierwszego cesarza
wybuchło powstanie we wschodniej części imperium,
co w istotnym stopniu wpłynęło na budowę mauzoleum.
Zanim ktokolwiek odważył się powiedzieć cesarzowi o problemie,
sytuacja wymknęła się spod kontroli.
Wstać.
Armia rebeliantów, licząca podobno 300 000 ludzi,
zmierzała w stronę stolicy.
Więc zbierzcie siły z okolicznych powiatów i zabijcie ich.
Wasza Wysokość, bandyci są już blisko i są liczni.
Nie ma czasu na wzywanie sił z pobliskich powiatów.
Mówisz, że nie mamy sił, by ich zatrzymać?
Oniemiałeś?
Panie, na górze Li pracuje wielu skazańców.
Pokornie radzę oddać ich na służbę Waszej Wysokości
i wykorzystać do ataku.
Zrób to, natychmiast.
A do tego czasu nie zawracaj mi głowy.
Z rozkazu Jego Cesarskiej Mości
chwytają za broń i walczą mężczyźni powyżej 15 roku życia.
Niby czemu mamy walczyć? Co nam po tej wojnie?
- Cisza! - Czekaj!
Jego Wysokość ułaskawi walczących skazańców.
Zgrai niewyszkolonych skazańców Hu Haia
daleko było do przerażającej, zdyscyplinowanej armii,
z którą jego ojciec podbił Chiny.
Sprawdźmy, czy jest inskrypcja.
Janice bada prawdziwe bronie
znalezione w dołach przy wojownikach z terakoty.
Gdy badamy przedmioty z kompleksu mauzoleum,
widzimy, że każdy skrywa wielką historię.
Widać go w tym miejscu.
Napis jest wyraźny.
Terakotowi wojownicy byli wyposażeni w wiele broni z brązu.
Włócznie albo halabardy dla piechoty.
Kusze dla łuczników.
Różne bronie dają nam pewne pojęcie
o elastyczności ich manewrów, jak się przemieszczali podczas bitwy.
Łucznicy i kusznicy
byli na przedzie formacji wojskowej.
Wypuszczali strzały, zanim wróg podszedł bardzo blisko.
Potem kusznicy przechodzili na tył formacji,
a piechota walczyła w zwarciu z wrogiem.
To była unikalna taktyka w dynastii Qin.
- Szykować atak. - Szykować atak!
- Gasić ogień! Do szeregu! - Gasić!
Szybko!
Wyślij jazdę, niech ich rozproszą.
Wyrżniemy ich, gdy będą uciekać.
Atakować!
Armia skazańców uzbrojona w narzędzia do kopania
byłaby jak owce prowadzone na rzeź.
Stać w formacji!
Ale walka po stronie Qin
dawała im dostęp do najlepszych broni starożytnego świata
obok dowódców, którzy nie znali porażki.
Utrzymać pozycje!
Teraz! Do ataku!
Broń i taktyka Qin robiła różnicę.
Wbrew przeciwnościom armia skazańców przetrwała.
Rebelianci zostali powstrzymani.
A ich przywódcy wytropieni.
Ale fala buntu już ruszyła.
A prace nad grobowcem zarzucono.
Po odejściu skazańców
nie ma więcej wzmianek o grobowcu cesarza
w tym historycznym zapisie.
Nie są znane jego dalsze losy.
Wielki kopiec zbudowany, by chronić grobowiec cesarza,
spełnił swoją funkcję.
Nie ma dowodów, by ktokolwiek się do niego włamał.
Ale co do reszty cesarskiego mauzoleum,
to już inna historia.
Znamienne ślady celowego niszczenia
bada zespół konserwatorów.
Kolejne arcydzieło Qin,
wyjątkowy posąg akrobaty,
jest składany na nowo.
Wyraźnie widać ślady przemocy.
STARSZY KONSERWATOR
To jest bardzo ciekawe.
Są ślady, widać, że był cięty i rozbijany.
Już gdy odkrywaliśmy ten dół, wokół widać było poważne zniszczenia.
Oględziny dołu z zakopanym akrobatą
ujawniły pas czerwonej ziemi.
Strawił ją tak intensywny ogień,
że stopił na płaski talerz kocioł z brązu na dnie dołu.
Tak odkryliśmy wiele dołów podczas prac archeologicznych.
Czerwona, spalona ziemia była ważną wskazówką
przy dole brązowych ptaków
i dole akrobaty.
Jeśli zliczyć wszystkie podpalenia
i potraktować jako jedną całość,
to nie mogło być dzieło kilkudziesięciu osób.
By wyrządzić takie szkody, trzeba setek, może nawet tysięcy ludzi.
Ale kto to zrobił?
Przy grobowcu wojownika
plan Jianga Wenxiao na wydobycie trumny
dostał zielone światło.
Tam, profesorze Chen.
Ale z uwagi na ryzyko
zespół chce najpierw pobrać próbki odsłoniętych kości.
- Trudno się w tym chodzi. - Ostrożnie.
Próbki mogą też pomóc ustalić wiek wojownika.
Jest tutaj. Wezmę jako próbkę.
To część czaszki.
Czaszka nie była kompletna.
Zachowała się tylko mała część.
Znaleźliśmy też kości kończyn w złym stanie.
Górna część kości udowej.
Tu jest kość biodrowa.
Tam jest goleń.
Głowa tu, ciało tam.
- Głowa na południu. - Zgadza się.
I stopy wskazują na północ.
Spójrz na szczyt kości udowej.
Kość była dość gruba.
Więc to raczej mężczyzna.
Wezmę próbkę.
Pobraliśmy fragment kości udowej.
To chcemy wiedzieć.
Jest z rodziny pierwszego cesarza
czy to niespokrewniony wysoki rangą mąż?
Jeśli tajemniczy wojownik był wysokim urzędnikiem państwowym,
będziemy musieli wziąć pod uwagę, że mógł być jednym ze spiskowców.
Po dwóch latach rozlewu krwi imperium Hu Haiego się rozpadało.
I wtedy spiskowcy zwrócili się przeciw sobie.
Najpierw zginął pierwszy minister,
skazany na śmierć przez cesarza, bo padł ofiarą podstępu Zhao Gao.
Dla Li Siego przygotowano pięć kar.
Został potępiony przez przecięcie w pasie na pół.
Kiedy pierwszego ministra już nie było,
Zhao Gao za cel obrał samego cesarza.
Informuję o końcu panowania Waszej Wysokości jako cesarza.
Jeśli nie będę cesarzem,
powiedz to Zhao Gao,
to choć królem komanderii, nie będę wchodził mu w drogę.
Zhao Gao niedługo znajdzie nowego cesarza.
Nie potrzebujemy królów.
Chociaż markizem!
Czas na sny na jawie dawno już minął.
Błagam tylko o proste życie zwykłego człowieka.
Dostałem rozkazy.
Wasza Wysokość dobrze wie, że takie problemy trzeba zakańczać.
Jeśli tak było,
możemy być pewni, że to nie cesarz Hu Hai zajmuje tajemniczy grobowiec.
Pochowano go bez ceremonii w plebejskim grobie.
Ale spiski Zhao Gao wkrótce miały się na nim zemścić.
Wybrał następcę Hu Haia, by łatwo nim kontrolować,
ale nowy cesarz miał własne pomysły.
Obsadziłem cię na tronie. Śmiesz kazać mi czekać?
Kim jesteś, by nie słuchać moich rozkazów?
Kim?
Zhao Gao!
To pierwsze, co zrobił.
Kim jesteś?
Zamordował Zhao Gao.
Nie wiadomo, gdzie go pochowano.
Wstępna analiza sugeruje, że był to mężczyzna.
Ale zrobimy test DNA, by dowiedzieć się o nim więcej.
Weźmiemy bardzo małe fragmenty kości
i wyślemy do badań.
Znaleźliśmy też ząb.
Przedtrzonowiec właściciela.
Ząb jest rozwinięty, brak wad szkliwa,
co wskazuje, że temu osobnikowi nie brakowało pożywienia za życia.
Nie ma odsłoniętej zębiny, więc to raczej młody człowiek.
W wieku mniej więcej od 18 do 22 lat.
Był młodym mężczyzną.
Skoro wojownik umarł młodo, to nie może być żaden ze spiskowców.
Byli za starzy.
Ten wiek wskazuje bardziej na to, że mógł być księciem.
A jeden detal w Shiji na temat pewnego księcia
rzuca nowe światło na znaleziska w grobie wojownika.
Na wczesnym etapie spisku,
kiedy Hu Hai mordował braci i siostry,
jeden z nich, książę Gao, podjął śmiałą decyzję.
Uciekaj, Panie. Zabierz rodzinę i uciekaj.
Książę Gao chciał uciekać.
Ale obawiał się, że aresztują i zgładzą jego rodzinę.
Dostarczył więc list do drugiego cesarza.
Pisane mi było odejść wraz z cesarzem.
Ale zawiodłem.
Byłem nielojalny jako syn.
I nielojalny jako poddany.
A w tym świecie nielojalność nie okrywa sławą.
Chcę dołączyć w śmierci do cesarza.
Proszę tylko o pochowanie w mauzoleum u podnóża góry Li.
Mam nadzieję, że cesarz zlituje się i spełni moją prośbę.
Przekażę twoją prośbę cesarzowi
i poproszę, by zajął się tym, gdy tylko będzie mógł.
Książę Gao proponował, że się zabije,
by oszczędzić swojej rodzinie losu i cierpienia jego braci i sióstr.
Uważam, że książę Gao postąpił bohatersko i odważnie.
I może dlatego Sima Qiana ta historia zainteresowała na tyle,
że znalazła się w Shiji.
Sima Qian mówi nam też,
że Hu Haia zachwycił list od księcia Gao.
Nie tylko przystał na prośbę księcia Gao,
ale też nagrodził go 100 000 brązowych monet na pogrzebanie.
Jeśli Shiji ma słuszność,
możemy założyć,
że książę Gao został pochowany gdzieś w pobliżu mauzoleum.
Ale jak dotąd nie zidentyfikowano jego grobowca.
Jeśli udowodnimy, że tajemniczy wojownik to książę Gao,
to będzie niebywałe odkrycie.
Skoro właściciel grobu był młody,
to mógł być książę Gao.
Ale na tej podstawie tego nie stwierdzimy.
Przeniesiemy go bezpiecznie i dokończymy pracę w laboratorium.
Zabezpieczone. Można ruszać.
Musimy się uwinąć w godzinę.
Ciągnij.
Nie ciągnij. Stop!
Koła utknęły.
Wygięta stalowa szyna, ale będzie dobrze.
Dalej.
Na zewnątrz pada?
Pada!
Nakryjcie folią!
Nie ciągnijcie. Stop!
Jak się czuję? Jestem bardzo szczęśliwy.
Ukończyliśmy duże przedsięwzięcie.
Mamy nadzieję znaleźć pieczęć lub podobne artefakty
pozwalające dowieść tożsamości właściciela grobowca.
Wierzymy w to.
Gotowe.
Te opowieści krążyły od ponad 2000 lat.
Ostatnie odkrycia
pokażą, że te postacie istniały naprawdę.
Zhao Gao, Hu Hai
byli prawdziwymi ludźmi, nie postaciami z legend czy opowieści.
To wszystko postacie historyczne.
50 lat po odkryciu pierwszego wojownika z terakoty
niezbite dowody systematycznej destrukcji
znaleziono na całym terenie.
Czerwona ziemia.
Myślę, że pożar zniszczył ten budynek niedługo po jego wybudowaniu.
W całym mauzoleum Qin są ślady palenia.
Nie wiemy, kiedy pozostawiono te ślady.
Ale z całą pewnością uszkodzenia w dołach z wojownikami
powstały, zanim zgniło drewno.
To węgiel drzewny.
To samo odkryto przy pracach na wschodniej bramie.
Spalone.
Tak.
Na tych budynkach znaleźliśmy te same ślady spalenizny.
Więc te wszystkie zniszczenia
mogą być z późnego okresu dynastii Qin.
Upadek dynastii Qin
nastąpił gwałtownie
z rąk zbuntowanego generała,
który poprowadził armię na stolicę i ściął głowę następcy Hu Haia.
Armie rebeliantów wyrżnęły stolicę, a pożary płonęły przez trzy miesiące.
Nie ma pisemnego dowodu,
że armia rebeliantów niszczyła mauzoleum pierwszego cesarza.
Ale było ono blisko stolicy i mogło być głównym celem.
Moim zdaniem rabowanie, niszczenie i spalenie mauzoleum
należy przypisać tej armii rebeliantów.
Mieli do tego dość sił, była do tego okazja i czas.
Może wśród żołnierzy byli skazańcy
zmuszani do pracy przy budowie.
Więc wiedzieli, gdzie wszystko zakopano.
Są tutaj!
To była zemsta.
Gdy ziścił się plan niebios,
dynastia Qin upadła, bo rządy jej były nieczłowiecze i nieprawe.
Sądzę, że okrutny sposób mobilizacji i karania ludności za czasów Qin
doprowadził do zniszczenia mauzoleum.
Ale nie z tego okrucieństwa wyrósł wysoki poziom artystycznej kreatywności.
Jego źródłem było połączenie elementów kulturowych
z różnych stron Chin, które znamy dzisiaj.
Przetrwała wizja zjednoczonych Chin pierwszego cesarza.
Przetrwała upadek dynastii Qin.
I jest żywa także dzisiaj.
Myślę, że finalnie wojowników zniszczyły
trudne okoliczności, w których powstali.
Ale oni są dowodem na to, co potrafili zrobić ludzie 2200 lat temu.
Dla mnie nawet po tylu latach
wojownicy są pamiątką wspaniałości ludzkiego ducha.
I wciąż zapierają dech w piersiach.
To jego podstawa.
Archeologii poświęciłem całe życie.
Minęło 48 czy 49 lat.
Żeby świat usłyszał o wojownikach,
to było zadanie, które na nas spoczywało.
To był dla nas zaszczyt.
Wojownicy to moi najdrożsi przyjaciele.
Jeśli świat ich uwielbia,
to bardzo mnie cieszy.
Bywało ciężko,
ale największy trud przynosi największą radość.
Docenia się piękno kwiatów pracowicie podlewanych.
Podobnie terakotowi wojownicy
radują nas najbardziej.
DO DZIŚ ZŁOŻONO ZALEDWIE 1200 Z 8000 TERAKOTOWYCH WOJOWNIKÓW
PRÓBY ZIDENTYFIKOWANIA TAJEMNICZEGO WOJOWNIKA NADAL TRWAJĄ
Napisy: Paweł Zatryb