Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
İki bin iki yüz yıl önce ilk imparator Qin Shi Huangdi,
tarihte ilk kez altı Çin krallığının hepsini fethederek
Çin'i kurdu.
İmparatorluğunu korumak için ilk Çin Seddi'ni inşa etti
ve ölümden sonraki hayatı için
gelmiş geçmiş en muhteşem mezarın yapılması emrini verdi.
Ama ölümünden sonra Qin Hanedanlığı kaosa ve iç savaşa sürüklendi
ve destansı mezarının yeri tarihten silindi.
Hatırlıyorum, sıcak mevsimdeydik.
SHAANXI EYALETİ, ÇİN
Kuyu kazan çiftçiler ne olduğunu bilmedikleri bir şey bulmuş.
Xi'an'a gidip incelemem söylendi.
Nasıl gidiyor? Hiçbir şeyi kaçırmayalım.
İlk gördüğümde çok heyecanlanmıştım.
Hem de bu daha buz dağının görünen kısmıydı.
Toprak askerlerden oluşan devasa bir ordu
2.000 yıldan uzun süredir bulunduğu mezardan yavaş yavaş çıkarılıyor.
İnanılmaz. Mezar tam 48 kilometrekare genişliğinde
ve içinde binlerce toprak asker var.
Her biri birbirinden farklı olan yaklaşık 8.000 heykel
ülkenin ilk imparatorunun mezarında bulundu.
Dünyanın Sekizinci Harikası diyorlardı.
TOPRAK ASKERLERİN GİZEMLERİ
Hatırlıyorum, çocukken kazı alanına ilk gittiğimde
8.000 askerle yüz yüze gelmiştim.
DR. HUI MING TAK TED QIN TARİHÇİSİ
Hepsinin yüzleri farklıydı.
Bu başlı başına hayranlık uyandırıcı bir şey.
Çin'i kuran adamla beraber gömülmüş 8.000 asker.
Tüm zamanların en önemli arkeolojik keşfi.
Ama asıl inanılmaz olansa,
8.000 askerin çok daha önemli bir şeyi koruyor olması.
İlk imparatorun mozolesini.
Burası bir anıt mezar.
Altmış kilometrekare büyüklüğünde, yani Manhattan kadar.
Bunların hepsinin tek bir kişi için yapılmış olması inanılmaz.
Qin'in ilk imparatoru, öldükten sonra
alanın tam ortasında yer alan devasa bir höyüğün altına gömüldü.
Elli yıl önce askerlerin bulunmasından bu yana
arkeologlar toprak altından sayısız parça çıkardı.
Ama alan çok büyük olduğundan her şeyi henüz bulmuş değiller.
İmparator'un anıt mezarı Qin'in başkentinin bir kopyasıydı.
Höyüğün etrafında iki devasa sur vardı,
on milyonlarca metrekarelik alanı kaplayan binalar da vardı.
Toprak altına pek çok şey gömülmüş.
Bulduğumuz her şey göz kamaştırıcı
ve çok canlı.
Eşsiz bir keşif.
İmparator'un toprak hizmetçileri var.
Onu eğlendirecek toprak akrobatlar var.
Toprak at arabaları ve atlar var.
İmporator'un sonsuza dek hüküm süreceği,
topraktan yapılmış bir dünya.
Ama nasıl oldu da
bu kadar sıra dışı bir eser inşa edebilen bir hanedanlık kısa sürede yıkıldı?
Arkeologlar için ilk ipucu
keşfedildiklerinde içinde bulundukları durumdu.
DR. LI JANICE XIUZHEN KIDEMLİ ARKEOLOG
İnsanlar şey sanıyor...
Kazı yaptığımızda toprak askerleri ayakta bulduğumuzu sanıyor.
Ama durum öyle değildi.
Toprak askerlerin hepsi parçalara ayrılmıştı.
Hiçbiri sağlam değildi.
Janice'in de aralarında olduğu çok sayıda arkeolog,
adli bilimci
ve restoratör
dünyanın en büyük kazı alanlarından biri hâline gelen bu yerde çalışıyor.
Askerlere tam olarak ne olduğunu anlamak için bir araya geldiler.
El açıkta.
Kafa burada olmalı.
Ama bu kısımda çalışırken dikkatli ol. Yüzeyde bir sürü kıvrım var...
ZHU SIHONG KAZI LİDERİ
Belki rengini koruyabiliriz.
Büyüleyici kısmı da bu
çünkü gerçekten farklı kişiliklerinin olduğu belli.
Bu iyi.
Bulduğumuz her yüz, Qin Hanedanlığı'ndan yeni biriyle tanışmak demek.
Gülümsüyor.
Restorasyon biriminde
gerçek boyutlu askerlerden oluşan imparatorluk ordusu
tek tek birleştiriliyor.
Yedi, sekiz, dokuz, on, on bir.
LAN DESHENG RESTORASYON LİDERİ
Otuz altı büyük parçamız var.
Zırh parçalarını ve çivileri de eklersek
tek bir savaşçı için yaklaşık 400 parça eder.
Çok fazla parça var.
Kendimi kalıntı doktoru olarak düşünüyorum.
Görevim onları tedavi etmek ve tekrar canlanmalarına eşlik etmek.
Genel olarak konuşacak olursak bu askerin fazla bir eksiği yok.
Sadece üstüne bastığı kısım eksik.
O da çıktığında birleştirmeye başlayabiliriz.
Nihai hedefimiz onu ayağa kaldırmak.
Sonra da ordusuna geri götürmek.
Tek bir heykeli tekrar birleştirmek üç yıl sürebiliyor.
Gömüldüklerinde sağlam olduklarını biliyoruz.
Ama o zamandan günümüze her biri parçalanmış.
Qin Hanedanlığı'nın neden yıkıldığına işaret eden en büyük gizemlerden biri bu.
Ne oldu peki?
Askerlerin gömüldüğü çukurlarda
arkeologlar tüm delilleri adli incelemeden geçirerek
cevap bulmaya çalışıyor.
Çok sayıda teori var.
Mezar soyguncuları, vandallık, doğal çöküş.
Ama kesin olarak bilmiyoruz.
Sadece büyük bir olay yaşandığını biliyoruz.
İşe kendini kaptırınca insan bazen her şeyi unutuyor.
Dikkatle bakıyoruz,
daha önce gördüklerimizle arasındaki farkları bulmaya çalışıyoruz.
Toprak ıslak görünüyor. Renkli.
Kırmızı, yanmış toprak.
- Yanmış mı? - Evet.
Odun kömürü de var.
Yanmış.
Toprağın kırmızıya dönmesi
ateşin çok güçlü olduğunu ve uzun süre yandığını gösteriyor.
Çökme olduğu için parçalanmışlar.
Ama bu insan yapımı bir yıkımmış.
Toprak askerler yangında yanmış.
Peki yangını kim çıkarmış?
Asıl soru bu.
Burası sadece eski bir dünya harikası değil.
Aynı zamanda bir bakıma kocaman bir suç mahalli.
Mezar ve askerler bulunmadan önce
Qin Hanedanlığı hakkında bilinen neredeyse her şey
tek bir tarihsel kaynaktan geliyordu.
İki bin yıl önceden kalma, Shiji olarak bilinen saygın bir metinden.
Shiji, Çin tarihi hakkındaki ilk büyük kitap.
Yazarı Sima Qian.
DR. GUO JINSONG QIN TARİHÇİSİ
İlk imparatorun hayatını ve ölümünü detaylı bir şekilde anlatıyor.
Hükümdarlığının 26. yılında
ilk imparator göğün altında ne varsa birleştirdi.
Shiji, bir Qin savaşçısı olan ilk imparatorun hikâyesini anlatıyor.
İmparator altı krallığı fethederek
tarihte ilk kez Çin'i birleştirdi ve tamamına hükmetti.
Çin'e adını o verdi.
ÇİN
Ama kayıtlara göre
bu güçlü hanedanlık
10.000 nesil boyu değil,
sadece 15 yıl hayatta kaldıktan sonra yıkıldı.
Shiji'nin özel yanlarından biri de yazım şekli.
Tarihle destanı birlikte anlatıyor.
Anlatılan şeylerdern bazılarının gerçekliğine şüpheyle yaklaşıyoruz.
İddialardan bazıları başka bulgularla desteklenmiyor.
Asıl soru, ne kadarının gerçek olduğu.
Bu yüzden kazı çok heyecan verici.
Sima Qian'ın yazdıklarının doğru olup olmadığını anlama fırsatı
2.000 yıl sonra elimize geçti.
FU JIAN KAZI LİDERİ, DOĞU KAPISI
Uzunluğunu ve genişliğini ölçelim.
Alanın doğu tarafında
arkeologlar büyük bir kapının temellerini ortaya çıkardı.
Burasının bir zamanlar mozolenin ana girişi olduğu düşünülüyor.
- Uzunluk? - Yüz.
Genişlik 95.
- Doksan beş mi? - Evet.
Peki ya delik?
10,6.
Bu, Çin'de bulunan en büyük kapı.
Kendini imparator ilan ettikten sonra anıt mezarı sürekli genişletmiş.
Ulusal bir projeymiş.
Bütün imparatorluk bir araya gelip tek bir şeye odaklanmış.
İŞÇİ KÖYÜ İMPARATOR'UN ÖLÜMÜNDEN BİR YIL ÖNCE
İlk imparatorun mezarı üzerindeki çalışma kendisi daha 13 yaşındayken başlamış.
Dikkat edin.
Dikkatli olun.
Kaldırın.
Çin'in tamamını fethettiğinde
dünyanın en büyük anıt mezarını inşa etmek için gereken
büyük kaynaklara da erişmiş oldu.
Mezarda çalıştırılanlara uygulanan şiddeti araştıran Janice
depo bölümünde delilleri inceliyor.
Anıt mezarın yapımında çalışanların ne kadar zor koşullar altında yaşadığını
fiziki kalıntılardan anlayabiliyoruz.
Gördüğünüz gibi bu nispeten büyük.
Ayaklara takılanlardan değil. Yani birinin boynuna takılmış.
İlk imparator ülkeyi birleştirdiğinde
mozolesini inşa etmek için Li Dağı'na 700.000'den fazla mahkûm gönderildi.
İlk imparator insanları zorla çalıştırdı.
Devam edin.
Olabildiğince çok insanı mahkûm etti.
Çabuk!
Devam edin.
Mahkûmları, inşaatta çalışacak iş gücünün bir parçası hâline getirdi.
Qin yasaları hem çok detaylı hem de çok katıdır.
Suçluların yakınları da mahkûm edilir.
Bir talihsizlik olur da başınıza böyle bir şey gelirse
sizi çok zorlu koşullar bekliyor demektir.
Anıt mezar kompleksinde böyle çok sayıda demir boyunduruk buluyoruz.
Shiji'de Sima Qian buraya çok sayıda mahkûmun geldiğini yazar.
Statüsü farklı olanlar, zanaatkârlar da geliyormuş.
Ama bu inşaatlarda pek çok mahkûmun çalıştığını,
birçok insanın acı çektiğini biliyoruz.
Neye bakıyorsun? Yürü!
İyi bağladın mı?
Yakındaki kasabalardaki atölyeler
imparatorluğun dört bir yanından gelen zanaatkârların çalıştığı
dev bir heykel üretim merkezine dönüştürülmüştü.
Kaş biraz daha yüksek olabilir. En önemli kısım, göz.
Yedi Çin eyaletinin tümünden zanaatkârların gelip
tek bir proje üzerinde çalışması ilk kez oluyordu.
Sonuçta ortaya daha önce hiç kimsenin görmediği bir şey çıktı.
Ağzın üstündeki bölgeye dikkat et.
Bir medeniyetin 2.200 yıldan uzun zaman önce
bu kadar detaylı ve büyük ölçekli bir şey üretmiş olması
ciddi bir gelişmişlik seviyesine işaret ediyor.
25 yıldır restorasyonda çalışıyorum.
Renklerini hâlâ kaybetmemiş bir asker görmek çok nadir bir olay.
Bu, yakın zamanda çıkardığımız bir askerin başı.
Yüksek rütbeli bir subaya ait.
İlk yapıldıklarında askerlerin hepsi renkliymiş.
Ama 2.000 yılı aşkın süredir gömülü olduklarından,
toprak da hareket ettiğinden
üzerlerindeki renkler kazı esnasında genelde kayboluyor.
Ama bu parça çok derinlerde gömülüymüş,
o yüzden renkler kaybolmamış.
Gözlerine ve yüz ifadelerine baktığımda
sanki canlılarmış gibi geliyor.
Onlar hem Qin halkının vücut bulmuş hâli hem de Qin ordusunun somut örneği.
Bence bu gerçekçi yüzler
o sırada Çin'in farklı yerlerinden gelen
gerçek insanlara dayanıyordu.
Muhtemelen İmparator'un kendi fikriydi.
Çünkü elde ettiği büyük başarıyı
görsel anlamda çok etkileyici bir şekilde temsil ediyor.
Farklı etnik grupların
imparatorluk çatısı altında ilk kez bir araya gelmesini
çok güzel sembolize ediyor.
İlk imparator olmasaydı
Çin belki de günümüzdeki Avrupa gibi
farklı devletlere bölünmüş hâlde varlığını sürdürecekti.
Askerlere bakacak olursak,
dünya tarihi bağlamında bence çok önemliler
çünkü Çin'in nasıl farklılaştığını hatta benzersiz olduğunu gösteriyorlar.
İmparator, ölümden sonrasına hazırlanmak için
hiçbir masraftan kaçınmadı, hiçbir engel tanımadı.
Ama imparatorluk için bir veliaht açıklamadığından
bu dünyada yerine bir halef hazırlamakta başarısız oldu.
Tek bir kişinin elinde çok fazla gücün toplanması,
kurduğu her şeyi, Qin devletinin tamamını yerle bir etmek üzereydi.
Shiji'de yazdığına göre
ilk imparator, doğu bölgelerinde seferdeyken hastalanmış.
Yedinci ayda ilk imparator Shaqiu'ya ulaştı.
Ölüm konusunu açmaya kimse cesaret edemiyordu.
Shiji'de anlatılana göre
bu son yolculuğunda İmparator'a eşlik eden üç kişi
Qin Hanedanlığı'nın geleceğinde çok önemli bir rol oynayacaktı.
Li Si, İmparator'un sağkoluydu. Başvezirdi.
LI SI QIN BAŞVEZİRİ
İmparatorluğun tüm işlerine o bakıyordu.
Çabuk.
Gözden düşmüş bir aileden gelen Zhao Gao
zamanla yükselerek İmparator'un en yakın hizmetkârı olmuştu.
ZHAO GAO HADIM AĞASI
Yaklaş.
Git, Si Li'yi bul.
Yaklaş.
Hu Hai'yi bul.
En önemlisi de, Zhao Gao imparatorluk mührünün koruyucusuydu.
İmparator tüm fermanlarında bu mührü kullanırdı.
Son olarak, İmparator'un en küçük oğlu Prens Hu Hai vardı.
En küçük prens olduğundan
Hu Hai veliahtlık sıralamasında fazla yukarılarda değildi.
Ama İmparator'a bu seferde eşlik eden tek oğluydu.
PRENS HU HAI EN KÜÇÜK PRENS
Hocam.
İmparator öldü.
Bu mektupta en büyük abini veliaht ilan ediyor.
Başka bir şey bırakmadı.
Bu mektup teslim edilirse
imparator olarak tahta o çıkacak.
Sana ise hiçbir şey kalmayacak.
Ne yapalım bu mektubu?
Böyle soru mu olur?
Babamın fermanı böyleyse biz ne yapabiliriz ki?
Başvezir'e söyle, bu mektubu imha edip
tahta senin geçmeni desteklesin.
Duymamış olayım.
Şu anda imparatorluğun kontrolünü kimin ele geçireceğine
sen, ben ve Başvezir karar vereceğiz.
Başvezir'e böyle bir konuyu nasıl açarım?
Senin yerine ben konuşayım.
Prens'i ikna ettikten sonra
Zhao Gao, Başvezir'i de komploya katılması için ikna etti.
Hu Hai'nin en büyük abisini veliaht ilan eden mektubu
birlikte imha edip yerine sahte bir mektup yazdılar.
Bu mektup, gerçek veliahda babasını üzdüğünü söylüyor
ve kendini affettirmek için derhâl intihar etmesini emrediyordu.
Bitti.
Bundan sonrasını bekleyip göreceğiz.
Hadi.
Planlarının işe yaraması için,
mektup yerine ulaşıp hükmünü icra edene kadar
İmparator'un ölümünü gizlemeleri gerekiyordu.
Dur.
Çabuk. Acele edin.
O yüzden dünyanın en güçlü adamının cesedi
seyahat arabasına yüklendi.
Gerçek veliaht komplocuların oyununa gelene kadar
ceset Çin'in bunaltıcı yaz sıcağında dolaştırılacaktı.
Hadi!
Zaman geçtikçe ölü imparatorun cesedi sorun hâline geldi.
Komplocular olmadık yollara başvurdu.
Sıcak havada İmparator'un arabası kokmaya başladı.
Kokuyu gizlemek için komplocular etrafını balık arabalarıyla çevirdi.
Her şeye rağmen mektup işe yaradı.
Gerçek veliaht intihar etti.
Komplocular artık başkente dönüp İmparator'un ölümünü duyurabilirdi.
Hu Hai'yi veliaht ilan eden sahte bir mektup daha yazdılar.
Hu Hai ikinci imparator olarak tahta geçti.
Ama komplocular, herkesin kolay kolay boyun eğmeyeceğinden korkuyordu.
Kayıtlardan biliyoruz ki İmparator'un ölümü nihayet açıklandığında
herkes bir etkinlikte bir araya gelecekti.
Dokuzuncu ayda ilk imparator, Li Dağı'na gömüldü.
Çin'in her yanından insanlar taziyelerini sunmaya geldi.
İmparator'un cenazesinin, inşa etmeye ömrünü adadığı
devasa anıt mezarın büyük açılış günü olması gerekirdi.
Ama komplocular cenazeyi farklı bir amaç için kullandılar.
En önde hükümranlığın artık kendisinde olduğunu ilan eden
ikinci imparator Hu Hai...
...hemen arkasında da onu tahta çıkaran iki komplocu vardı.
Hu Hai'nin abileri, veliahtlık konusunda hile yapıldığını anlamıştı.
Kendileri varken tahta onun geçmesi basit bir saygısızlık değildi.
Tahta yönelik birer tehdit hâline gelmişlerdi.
Hayatta kalmalarına izin verilmezdi.
Cenazeden sonra yaşanan dehşetin delilleri
kazı alanında bulundu.
Anıt mezarın iç kısmının kuzeydoğu ucunda
100 civarında küçük mezar var.
On tanesinde kazı yaptık.
Mezarlardan biri tahrip olmuş.
Ama diğer dokuzunda insan kemikleri bulduk.
Kemikler iç içe geçmişti,
cesetleri birbirinden ayırt edemedik.
Parçalanmış gibiydiler.
Toprakta inci de bulduk.
Hiç beklenmedik bir keşifti.
Bazı incilerde yaldız izleri vardı.
Sıradan insanların erişemeyeceği, çok lüks bir aksesuardı.
Bu keşfe dayanarak,
ilk imparatorun cariyeleri olduklarını düşünüyoruz.
Yeni rejimin gazabının ilk kurbanları,
imparatorluk haremindeki talihsiz genç kadınlar oldu.
Neden hedef seçildikleri tarihsel kaynaklarda açıkça anlatılmıyor.
Ama komployu dikkate aldığımızda
mantıklı bir açıklaması olabilir.
Odalıklardan bazıları
İmparator'un öldüğü sefere onunla birlikte çıkmış olabilir.
İmparator'un ölümü esnasında yaşanan garip olaylara tanık olmuş olabilirler.
Belki de Hu Hai, bu kadınların çok şey bildiğini düşündü.
Burada çok sayıda uzuv kemiği var.
PROF. CHEN LIANG ADLİ ANTROPOLOG
Bu kadınlar genelde zayıfmış.
Çok uzun boylu da değillermiş.
Boyları 1.50 ile 1.60 arasında olan kadınları seçiyorlarmış.
Kilolarını da belli bir aralıkta tutuyorlarmış.
Shiji'de yazılana göre bu kadınlara ölmeleri emredilmiş.
Ama nasıl öldükleri anlatılmıyor.
İlk imparatorun cenazesi sırasında ikinci imparator bir emir verdi.
Eski imparatorun hareminde olup da erkek çocuğu olmayan kadınların
başka bir yere gönderilmesi münasip olmazdı.
Dolayısıyla hepsine ölü imparatora eşlik etmeleri emredildi,
bu da birçok kadının ölmesi demekti.
Sence bu delik kesici aletle mi oluşmuş? Yoksa başka bir şey mi?
Öyle görünmüyor. Düzgün değil.
Öldürüldükten sonra cesetleri parçalanmış olabilir.
Ya da kesici aletlerle öldürülmüş de olabilirler.
Bronz ya da demir silah kullanmış olsalar kesik izleri düzgün olurdu.
Bu yara izi kesinlikle ölümden sonra olmuş.
Nasıl öldüğüyle bir ilgisi yok.
Öldükten sonra parçalara ayrıldılarsa
eklemlerden parçalanmış olmaları lazım.
Özellikle de profesyoneller için oralardan kesmek daha kolay.
- Parçalara ayrılmışlar gibi duruyor. - Evet.
Ama öldüklerinde bedenleri tammış.
Odalıkların nasıl öldüğünü hâlâ bilmiyoruz.
Ama bu kadınlar doğal sebeplerden ölmemiş.
Her hâlükârda...
...büyük bir vahşet yaşanmış.
Odalıklara uygulanan şiddet sadece başlangıçtı.
Yuan Zhongyi, alanın ücra bir köşesinde
komplocuların bir sonraki hamlesinin tüyler ürpertici delillerini buldu.
Araştırma yaparken
pek çok mezar bulduk.
Görünüşe bakılırsa bu mezarlardaki insanlar
genç yaşta öldürülmüş
ve uzuvları kesilmiş.
Shangjiao köyünde
17 küçük mezar bulduk.
Sekiz tanesini kazdık.
En küçükleri sanırım daha 18 yaşındaydı,
en büyükleri de 30 yaşında.
Onları kim öldürmüş?
Bilmiyoruz.
Cesetlerin kimlikleri, mezarda bulunan bir mühür sayesinde tespit edildi.
Geleneklere göre,
yüksek statülü biri öldüğünde bu mühürler de birlikte gömülürdü.
İlk imparatorun oğullarının ve kızlarının mezarları olduğunu düşünüyoruz.
PRENS JIANGLU'NUN SARAYI
Cenazeden hemen sonra
komplocular dikkatlerini Hu Hai'nin potansiyel rakiplerine yönelttiler.
Prens Jianglu, seni ve kardeşlerini tutukluyorum.
Hangi suçlamayla?
Tahta sadakatsizlik mi?
Saçmalık.
Kardeşimle görüşeceğim.
Majestelerinin talimatı gayet açıktı.
"Yarım bırakma" dedi.
Gerçek dehşet daha yeni başlıyordu.
Kanunlar tekrar yazılıp cezalar artırıldı.
Pazar yerlerinde ceset yığınları oluşmuştu.
Ekselansları'nı görmem gerek.
PRENS GAO'NUN SARAYI
Ekselansları.
Ne oldu?
Babanızın tüm vezirleri görevden alındı.
Hızlı davranmışlar.
Daha kötüsü de var.
Dün Xianyang'daki pazarda
erkek kardeşlerinizden 12 tanesi idam edildi.
Kız kardeşlerinizse...
...parçalara ayrıldı.
Kaçmalısınız Ekselansları. Ailenizi de alıp gidin.
Ekselansları.
Prens Gao'nun ve kraliyet ailesinin sorunu,
kaçacak yerlerinin olmamasıydı.
Ben suç işlemedim.
Halka açık infazdan kurtulanlara tek bir çıkış yolu sunulmuştu.
Ben suç işlemedim!
Hu Hai'nin saltanatının ilk yılı sona erdiğinde
kayıtlara göre kardeşlerinin çoğu ölmüştü.
Kazı alanında bulunan en önemli delillerden biri
bunun sadece efsane değil, gerçek olduğunu kanıtlayabilir.
Alanın batısında, İmparator'un mezarına yakın bir yerde
devasa bir kazı gerçekleştiriliyor.
Çok sayıda büyük mezar keşfedildi.
Daha önce bu mezarları açma girişiminde bulunan hiç olmamıştı.
Normalde izin verilmezdi.
Ama yağmur suyundan zarar görmeleri riski istisnai bir karara yol açtı.
Mezarlardan birinin açılmasına izin verildi.
Bu mezarda kazı yapma fırsatı ilk kez elimize geçiyor.
Başka fırsatımız olmayabilir.
JIANG WENXIAO KAZI LİDERİ
Ne zaman aşağı insem hâlâ şaşırıyorum.
Mezar çok hassas bir şekilde inşa edilmiş.
Çok derin, çok geniş.
Antik mezarların çoğu soyulmuş.
O yüzden tabut kısmını bulma konusunda pek umutlu değildik.
Ama soyulmadığı ortaya çıktı.
Çok şaşırdık.
Tabut çok çürümüş ama cenaze hâlâ içinde.
Zırh, arbalet ve kılıç da dâhil bir sürü silah da bulundu.
Bu mezarın bizi bu kadar heyecanlandırmasının sebebi
Qin Hanedanlığı'ndan gerçek bir askere ait olması.
Binlerce toprak asker bulduk zaten
ama gerçek bir Qin askerinin mezarını açma fırsatımız hiç olmamıştı.
Hem de ilk imparatorun mezarına oldukça yakın bir yerde.
Kimdi bu kişi?
Bu kişi her kimse,
çok nüfuzlu ve İmparator'a çok yakın biri olduğu belli.
Kimliğini tespit edebilirsek
İmparator'un ölümünden sonra olanları anlamamıza yardımcı olabilir.
Tabutun yanında bulunan olağanüstü parçaları inceleyip
mezardaki kişinin kimliği hakkında daha fazla bilgi edinebilmek için
Janice çağrıldı.
Yeşim bir disk. Dışta bir daire ve bir çerçeve var.
İnce bir desen de var.
- Dış halka. - Evet. Orta kısımda.
Tamamı geometrik bir desen oluşturuyor.
Yeşim parça, kılıcın kınına takılmış bir süstü.
Birinci mezardaki gömü malzemeleri gerçekten büyüleyici.
Daha önce hiç görmediğimiz,
altından deve ve dans eden heykel gibi nesneler var.
Bu parçaya bakacak olursak
mezardaki kişi kraliyet ailesi mensubu olabilir.
Süslemeler çok detaylı.
Bunlar oldukça egzotik nesneler.
Anıt mezar kompleksinde ilk kez böyle şeyler buluyoruz.
Şimdi asıl soru, tarihini tespit edip edemeyeceğimiz.
Çıkarıp bakalım.
Savaşan Devletler Çağı'nın son dönemlerinden.
Evet.
Han Hanedanlığı zamanından değil.
Daha önce kalıba dökülmüş.
Bulduğumuz bu paralara Ban Liang diyoruz.
Paraların boyutlarına ve diğer özelliklerine bakarak
Qin döneminin sonlarından kalma olduklarını anlayabiliyoruz.
Paralar, mezardaki kişinin
Qin toplumunun en zenginlerinden biri olduğunu
ve Qin Hanedanlığı'nın son döneminde gömüldüğünü gösteriyor.
Kaç parça çıkarıldı?
- 5.000 ila 6.000 civarı. - 5.000 ila 6.000 mi?
Bu mezarda 6.000 madenî para bulmak beklenmedik bir şey.
Tam bir hazine.
Şu arbalete bir bakalım.
Toprak askerlerin yanında bulunanlardan daha küçük.
Korkuluğu da var.
Tetik korkuluklu arbaletler o zamanlar çok nadirdi.
Bu tür arbalet tetikleri, Qin Hanedanlığı'nın son döneminden kalma.
O yüzden bu mezarla ilgili oldukça dar bir zaman aralığı belirleyebiliyoruz.
Büyük ihtimalle İmparator'un ölümünden
Qin Hanedanlığı'nın yıkılmasına kadar olan zaman.
Üç dört yıllık bir zaman.
Bu zaman diliminde Qin'in ilk imparatorunun yanına
kim gömülmüş olabilir?
Ve neden?
Tarihi daraltınca mezardakinin kim olabileceğine dair liste de kısalıyor.
Bu gizemli asker, İmparator'un ölümü ile Qin'in yıkılması arasında gömüldüyse
tüm şartları karşılayan çok az sayıda aday kalıyor.
İlk imparator öldükten sonra oğullarının sonu kötü oldu.
O yüzden bu mezarda büyük bir aristokratın
ya da komutanın yattığı fikri akla daha yatkın.
Arkeologlar tabutun içinde mühür bulabilirlerse
mezardaki kişinin kimliğini kesin olarak tespit edebilirler.
Ama tabutun durumu göz önünde alındığında bulmaları yıllar sürebilir.
Başta tabutu olduğu yerde araştırmak istiyorduk.
Tahtalara dikkat edin.
Ama yazla kış arasında büyük bir sıcaklık farkı var.
Altın, yeşim ve değerli metallerden yapılmış parçalar
açık havaya maruz kaldığından hızlı hareket etmeleri gerekiyor.
Olduğu yerde temizlersek
sıcaklık ve nem oranındaki büyük değişiklikler
çıkarılan eşyaları ve kalıntıları kötü etkileyebilir.
Önce paketleyip sonra da araştırmak için kapalı bir alana götüreceğiz.
Şu sütundaki nesnelere bakın.
Bir şekilde korumamız lazım.
Tabutu ve etrafındaki tonlarca ağırlığındaki toprağı
olduğu gibi paketleyip
her şeyi laboratuvara tek parça hâlinde taşımayı planlıyorlar.
Büyük bir ağırlık söz konusu olduğundan tabutu çıkarmak çok riskli.
Böyle bir şey daha önce hiç denenmedi.
Çelik levhalar tek tek yerleştirilebilir.
Buradan ya da diğer taraftan çalışabiliriz.
Evet, iki taraf da olur.
Girişe kadar ray döşememiz gerekiyor.
Sonra da 50 ila 100 ton kapasiteli bir vinç kullanırız.
Burası engebeli olduğundan yüklemek zor olacak, asıl sorun o.
Arkeolojik açıdan çok zorlu bir işe girişiyoruz.
Eminim tüm sorunları çözeriz.
İmparator'un mezarının yanında Fu Jian'ın yürüttüğü araştırma
buradaki binalara ne olduğu sorusuna cevap arıyor.
Burada eskiden bir kule varmış. Nasıl yıkıldığını öğrenmek istiyorum.
En çok merak ettiğim bu.
Toprak askerlere verilen hasar buraya kadar uzanıyorsa
basit bir soygundan fazlası yaşanmış demektir.
O zaman, yaşananların çok farklı bir açıklaması olmalı.
Kırık fayanslar bulduk.
Birinin üzerinde yazı var.
"Shui" gibi görünüyor.
"Zuo Shui."
Bence Zuo Shui, Qin Hanedanlığı'nda bir imalatçıydı.
Kulenin parçası olabilir.
Birinci ve ikinci çukurlarda insan yapımı hasar var.
Ama hepsinin aynı anda yapıldığına dair kesin bir kanıt yok.
Askerlerin olduğu çukurlardaki yangınları soyguncular çıkarmış olabilir.
Ama bu mezarın çok yakınında da aynı anda yangın olduysa
kasıtlı bir yıkım gerçekleştirilmiş demektir.
İlk imparator öldüğünde mahkûmlar hâlâ orada çalışıyordu.
Mezarın üzerine höyük inşa ediyorlardı.
Ama ilk imparatorun ölümünden neredeyse bir yıl sonra
imparatorluğun doğu kısmında büyük bir ayaklanma başladı.
Bu ayaklanmanın
anıt mezar inşaatı üzerinde büyük bir etkisi olacaktı.
İmparator'a bir sorun olduğunu söylemeye cesaret ettiklerinde
durum çoktan kontrolden çıkmıştı.
Kalkın.
Üç yüz bin kişilik bir isyancı ordusu başkente doğru ilerliyordu.
O zaman yakın bölgelerdeki askerlerimizi çağırıp hepsini öldürün.
Majesteleri, haydutlar çok yaklaştılar ve çok kalabalıklar.
Yakın bölgelerden asker çağıracak zaman yok.
Onları durduracak gücümüz yok mu yani?
Konuşsana!
Majesteleri, Li Dağı'nda mahkûm işçiler var.
Askere alınıp karşı saldırı için kullanılmalarını öneriyorum.
Hemen öyle yapın.
İş bitmeden de bir daha keyfimi bozmayın.
Majesteleri İmparator'un emriyle
15 yaş üzeri tüm erkekler silah altına alınıp savaşacak.
Niye savaşalım? Savaş bizim ne işimize yarayacak ki?
- Sessizlik! - Bekle!
Majesteleri için savaşan herkes affedilecek.
Hu Hai'nin eğitimsiz mahkûmlardan oluşan ordusu,
babasının Çin'i fethederken kullandığı disiplinli ordudan çok farklıydı.
Yazı var mı diye bakalım.
Janice, toprak askerlerin olduğu çukurlarda bulunan
gerçek silahları inceliyor.
Anıt mezardaki nesnelerin her birinin ardında
büyük bir hikâye var.
Tam bu noktada görülüyor.
Yazı gayet açık.
Toprak askerlerin yanında çok sayıda bronz silah vardı.
Piyadeler için mızraklar ve baltalar vardı.
Okçular için de arbaletler.
Bulunan farklı silahlara ve nasıl gruplandırıldıklarına bakarak
savaş taktiklerinin esnek olduğunu anlayabiliyoruz.
Askerî birliğin önünde çok sayıda okçu ya da arbaletçi var.
Düşman iyice yaklaşana kadar ok atıyorlar.
Sonra okçular arkaya geçiyor.
Düşmanla göğüs göğüse savaşmayı piyadeler üstleniyor.
Qin Hanedanlığı'nda kullanılan özel bir taktik.
- Saldırıya hazırlanın. - Hazır ol!
- Ateşleri söndürün! Sıraya girin! - Söndürün!
Çabuk!
Atları gönderin, şunları dağıtsınlar.
Kaçarlarken hepsini kılıçtan geçireceğiz.
Hücum!
Silahları inşaat aletleri olan mahkûmlar...
...kurbanlık koyun gibi olurdu.
Yerlerinizde kalın!
Ama Qin tarafında savaştıklarından
antik dünyanın en iyi silahlarına
ve mağlubiyet nedir bilmeyen komutanlara sahiptiler.
Yerlerinizde kalın!
Şimdi! Saldırın!
Qin silahları ve taktikleri büyük fark yarattı.
Mahkûm ordusu her şeye rağmen galip geldi.
İsyancılar durduruldu.
Liderleri yakalandı.
Ama isyan dalgası bir kere başlamıştı.
Mezardaki çalışmalar yarım kaldı.
Bu tarihsel kaynakta mahkûmların gitmesinden sonra
İmparator'un anıt mezarından bir daha söz edilmiyor.
Sonrasında ne olduğunu kimse bilmiyor.
İmparator'un mezarını korumak için inşa edilen devasa höyük
işini yapmış gibi görünüyor.
İçeriye kimsenin girdiğine dair bir delil yok.
Ama anıt mezarın geri kalan kısmı için aynı şeyi söyleyemiyoruz.
Restorasyon biriminde kasıtlı tahrip belirtileri inceleniyor.
Yine bir Qin şaheseri olan
büyük bir akrobat heykeli tekrar birleştiriliyor.
Şiddet uygulandığı açık.
MA YU KIDEMLİ RESTORATÖR
Çok ilginç.
Kesilip parçalandığını gösteren izler var.
Bu çukurda yaptığımız kazıda her yerin tahrip edildiğini gördük.
Akrobat heykelinin gömülü olduğu çukurda yapılan incelemede
kırmızı bir toprak parçası bulundu.
Burayı tahrip eden ateş o kadar güçlüydü ki
çukurun dibindeki bronz bir kazanı eritip düz bir plaka hâline getirmişti.
Arkeolojik çalışmalarımız sırasında pek çok çukuru
kırmızı, yanmış toprak sayesinde bulduk.
Bronz kuşların olduğu çukur.
Akrobat çukuru.
Bu yanan bölgeleri birleştirip bir bütün olarak düşünürsek
az sayıda kişinin elinden çıkmadıklarını anlayabiliriz.
Bu ölçüde bir tahribat
yüzlerce hatta binlerce kişinin elinden çıkmış olmalı.
Ama bunu yapanlar kimdi?
Gerçek askerin mezarında
Jiang Wenxiao'nun tabutu çıkarma planına onay verildi.
Şurada, Profesör Chen.
Ama taşıma çok riskli olacağından
ekip önce açıktaki kemiklerden numune almak istiyor.
- Bu kıyafetle yürümek kolay değil. - Dikkatli ol.
Numuneler, askerin yaşını belirlemeye yardımcı olabilir.
Burada, bak. Numune olarak bunu alalım.
Kafatasının parçası.
Kafatası tam değildi.
Sadece küçük bir kısmı korunmuş.
Kötü durumda uzuv kemikleri de bulduk.
Bu, femurun üst kısmı.
Kalça kemiği de burada.
Şu, kaval kemiği.
Kafa burada. Vücut bu tarafta.
- Başı güneyde. - Doğru.
Ayaklar da kuzeyi gösteriyor.
Femurun üst kısmına bak.
Kemik oldukça kalınmış.
Yani erkek olma ihtimali daha yüksek.
Numune olarak bunu alalım.
Femurun bir kısmını aldık.
İlk imparatorun ailesinden miydi
yoksa kan bağı olmayan bir devlet adamı mıydı?
Bunu merak ediyoruz.
Gizemli asker üst düzey bir devlet görevlisi idiyse
o zaman komploculardan biri olması ihtimalini göz önüne almalıyız.
İki yıl kan döküldükten sonra Hu Hai'nin imparatorluğu çökmeye başladı.
Komplocular da birbirlerine düşman oldular.
İlk ölen Başvezir oldu.
Zhao Gao'nun ihanetine uğrayıp İmparator tarafından ölüme mahkûm edildi.
Li Si "beş ceza" denen cezalara çarptırıldı.
Ayrıca belinden ikiye kesilme cezası verildi.
Başvezir aradan çıkıncı
Zhao Gao gözünü İmparator'un kendisine dikti.
Majesteleri, imparatorluğunuzun sona erdiğini bildirmeye geldim.
Zhao Gao'ya söyle, artık imparator olmayacaksam
en azından bir vilayete kral olayım, ona zorluk çıkarmam.
Zhao Gao yakında yeni imparatoru belirleyecek.
Krallara ihtiyacımız yok.
O zaman vali olayım!
Hayal kurma zamanı çoktan geçti.
O zaman bir şey istemiyorum, halktan biri olarak yaşayayım.
Bana verilen talimat öyle değil.
Siz de çok iyi biliyorsunuz, işleri yarım bırakmak olmaz.
Kaynakta anlatılan doğruysa
gizemli mezardaki kişi İmparator Hu Hai olamaz.
Sıradan bir mezara törensiz olarak gömüldü.
Ama Zhao Gao kurduğu komploların sonuçlarıyla yüzleşmek üzereydi.
Hu Hai'nin yerine kendince kontrol etmesi kolay birini seçti.
Ama yeni imparator farklı düşünüyordu.
Seni tahta ben çıkardım. Ne cüretle beni bekletirsin?
Kim oluyorsun da benim emirlerime karşı çıkıyorsun?
Cevap ver!
Zhao Gao!
İmparator'un yaptığı ilk şey...
Sen de kimsin?
...Zhao Gao'yu öldürmek oldu.
Nereye gömüldüğüne dair bir kayıt yok.
İlk değerlendirmemiz erkek olduğu yönünde.
Ama hakkında daha çok şey öğrenmek için DNA testi yapmak istiyoruz.
Kemiklerden çok küçük parçalar alıp...
...teste göndereceğiz.
Bir de diş bulduk.
Küçük azı dişi.
Dişin gelişim durumunu görebiliyoruz, minede hiç hasar yok.
Buradan anlıyoruz ki, hayattayken
yetersiz beslenme sorunu yaşamamış.
Dentin hiç açığa çıkmamış.
Genç bir insan olmalı.
Büyük ihtimalle yaşı 18 ile 22 arasındaymış.
Yani genç bir adammış.
Askerin genç yaşta ölmüş olması komploculardan biri olmadığını gösteriyor.
Onlar genç değildi.
Yaşı öğrenilince prenslerden biri olması ihtimali de arttı.
Shiji'de bir prens hakkında verilen bir detay
askerin mezarında bulunan her şeye farklı bir gözle bakmamızı sağlıyor.
Komplonun ilk günlerinde Hu Hai kardeşlerini öldürürken
kardeşlerinden Prens Gao cesurca bir karar verdi.
Kaçmalısınız Ekselansları. Ailenizi de alıp gidin.
Kaçmayı Prens Gao da istiyordu.
Ama ailesinin tutuklanıp katledilmesinden korkarak
kaçmak yerine ikinci imparatora bir mektup yazdı.
Eski imparator öldüğünde benim de ölmem gerekirdi. Ama yapamadım.
Oğlu olarak,
tebaası olarak üzerime düşeni yapmadım.
Sorumluluklarını yerine getirmeyenler bu dünyada itibar göremez.
Babama eşlik etmek için izin istiyorum.
Tek talebim, Li Dağı'nın eteklerindeki anıt mezara gömülmek.
Umarım İmparator bana acır ve talebimi kabul eder.
Talebinizi İmparator'a ileteceğim
ve en kısa zamanda bu konuyla ilgilenmesini tavsiye edeceğim.
Diğer kardeşlerinin başına gelen şeyi ailesinin yaşamasını istemeyen Prens Gao
intihar etmeyi teklif etti.
Prens Gao'nun yaptığı bence kahramanca ve cesurca bir hareketti.
Hikâyesinin Sima Qian'ın ilgisini çekip Shiji'ye girmesinin nedeni de bence bu.
Sima Qian ayrıca
Prens Gao'nun mektubunu okuyunca Hu Hai'nin sevindiğini de yazıyor.
Prens Gao'nun isteğini kabul etmekle kalmamış,
cenazesi için 100.000 bronz sikke vererek onu ödüllendirmiş.
Shiji'de yazılanlar doğruysa
Prens Gao'nun anıt mezar alanında bir yere gömüldüğünü varsayabiliriz.
Ama şimdiye kadar mezarının yeri tespit edilemedi.
Gizemli askerin Prens Gao olduğunu kanıtlayabilirsek
çok büyük bir keşif olur.
Mezardaki kişi genç olduğundan
Prens Gao olması tabii ki mümkün.
Ama sırf bundan yola çıkarak kesin bir şey söyleyemeyiz.
Güvenli bir şekilde laboratuvara götürüp incelemeyi tamamlamalıyız.
Sorun yok. Devam et, sorun yok. Devam et.
Bir saat içinde bitirmemiz gerek.
Çek.
Çekme. Dur!
Tekerlek sıkıştı.
Çelik ray bükülmüş ama sorun olmaz.
Devam et.
- Dışarıda yağmur yağıyor mu? - Yağıyor!
Plastik örtüyü getirin!
Çekme artık. Dur!
Ne mi hissediyorum? Çok mutluyum.
Çok büyük bir projeyi başarıyla tamamladık.
Umarım mezardaki kişinin kimliğini tespit etmemizi sağlayacak
mühür ya da benzeri bir şey bulabiliriz.
Beklentimiz yüksek.
Bitti.
İki bin yıldan uzun süredir anlatılan pek çok hikâye var.
Elimizdeki bulgularla
bu insanların gerçek olduğunu kanıtlayabileceğiz.
Mesela Zhao Gao ve Hu Hai'nin
efsane ya da masal kahramanı değil gerçek insanlar olduğunu göstereceğiz.
Bu isimlerin tarihteki varlığı kanıtlanacak.
İlk toprak askerin keşfinden 50 yıl sonra
alanın her yerinde
planlı bir tahribat yapıldığına dair kesin kanıtlar bulundu.
Toprak kırmızı.
Yapıldıktan kısa bir süre sonra bu bina yangında tahrip olmuş.
Qin anıt mezarının her yerinde yanık izleri var.
İzlerin ne zamandan kaldığını bilmiyoruz.
Ama askerlerin olduğu çukurlardaki hasar nispeten erken bir dönemde,
ahşap henüz çürümeden gerçekleşmiş.
Odun kömürü.
Doğu kapısında kazı yaparken de durum aynıydı.
- Yanmış. - Evet, öyle.
Bu binalarda da aynı şekilde yanık izlerine rastladık.
Yani tahribatın tamamı aynı zamanda,
Qin Hanedanlığı'nın son döneminde olmuş gibi.
Qin yıkılırken çok kan döküldü.
Asi bir general
ordusuyla başkente gelip Hu Hai'nin halefinin kellesini uçurdu.
Asi ordusu başkentteki herkesi katletti, üç ay boyunca yangınlar hiç durmadı.
Asi ordusunun
anıt mezarı tahrip ettiğine dair yazılı bir belge yok.
Ama başkente yakın olduğundan hedef alındığını tahmin edebiliriz.
Bence anıt mezardaki soygun, tahribat ve yangınlar
bu asi ordusunun eseri.
Kalabalıktılar, güçlüydüler, fırsatları ve zamanları vardı.
Muhtemelen bazı askerler
zorla inşaatta çalıştırılan eski mahkûmlardı.
Neyin nerede gömülü olduğunu biliyorlardı.
Hey, aşağıdalar!
İntikam aldılar.
Ortalık durulduğunda, Qin Hanedanlığı
insanlık ve adaletten uzak bir yönetim sergilediği için ortadan kalkmıştı.
Bence anıt mezarın tahrip edilmesinin sebebi
Qin Hanedanlığı'nın insanları haksız yere mahkûm edip
zorla inşaatta çalıştırmasıydı.
Ama sergilenen sanatsal başarı bu şiddetin eseri değildi.
Bugün Çin dediğimiz yerin farklı bölgelerinden gelen
farklı kültürel unsurların bir araya gelmesinin sonucuydu.
İlk imparatorun Çin'i birleştirme vizyonu kalıcı oldu.
Qin Hanedanlığı'yla birlikte ortadan kalkmadı.
Bugün bile güçlü bir şekilde hayatta.
Bence toprak askerler son tahlilde
üretildikleri koşullardan dolayı tahrip edildiler.
Ama 2.200 yıl önce
insanların neler yapabildiğini de gösteriyorlar.
Bunca zaman sonra bile
insan ruhunun yüceliğinin bir göstergesi olmaya devam ediyorlar.
Hâlâ kendilerine hayran bırakabiliyorlar.
Ayağını bastığı kısım.
Ömrümü tamamen arkeolojiye adadım.
Üzerinden 48 ya da 49 yıl geçti.
Toprak askerleri dünyaya tanıtmak
bizim üzerimize düşen bir görevdi.
Bu görevi yerine getirmek bizim için bir onurdu.
Bu askerler benim en yakın arkadaşlarım.
Dünyanın her yerinde sevildiklerini görünce
çok mutlu oluyorum.
Zaman zaman zorlandık
ama zorluk büyük olursa arkasından gelen sevinç de büyük olur.
En güzel çiçeklerin ter dökülerek sulananlar olması gibi...
...toprak askerler de bizim için
en büyük mutluluk oldu.
TOPLAM 8.000 TOPRAK ASKERDEN SADECE 1.200'Ü BİRLEŞTİRİLDİ
GİZEMLİ ASKERİN KİMLİĞİNİ TESPİT ETME ÇALIŞMASI HÂLEN DEVAM EDİYOR
Alt yazı çevirmeni: Salih Bayram