Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Lang geleden waren de vlakten van Oost-Afrika...
...de thuisbasis van onze verre voorouders.
Om niet meer te achterhalen redenen besloten sommigen van hen weg te gaan.
Ze trokken naar het noorden, waar ze de neanderthalers werden.
Hun aantallen groeiden mettertijd.
Hun grondgebied strekte zich uit van Rusland tot de Atlantische kust.
Kleine stammen zwierven over deze uitgestrekte wildernis.
Tegen alle verwachtingen in wisten ze er meer dan 300.000 jaar te overleven.
Totdat ze plotseling...
...verdwenen.
Slechts op enkele plekken zijn hun resten bewaard gebleven.
Eén van de belangrijkste daarvan...
...bevindt zich in het Midden-Oosten.
Het is een archeologische schatkamer, diep in de bergen van Koerdistan.
De Shanidar-grot.
De Shanidar-grot wordt beschouwd...
...als een van 's werelds meest vereerde grotten...
...in de tijd van de neanderthalers en de Homo sapiens.
Op een plek waar altijd volop leven is geweest...
...vinden we mogelijk antwoorden op vragen.
Vragen die nog altijd raadselachtig zijn.
Wie waren de neanderthalers?
Waarom waren ze zo lang zo succesvol?
En waarom zijn ze uiteindelijk verdwenen?
De Shanidar-grot ligt in de uitlopers van het Bradost-gebergte...
...al voelt het niet juist om ze uitlopers te noemen.
Het voelt er bergachtig aan. Het is behoorlijk grillig en steil.
De Shanidar-grot maakt alleen al met z'n omvang veel indruk.
Je loopt er van onderaf heen en dat is enorm indrukwekkend.
Hij is erg groot.
De mond is erg breed, dus is er veel licht.
Er vliegen gierzwaluwen langs, er cirkelen adelaars in de lucht...
...en 's nachts huilen er wolven. Het is een waanzinnige plek.
En dat ik degene ben die daar opgravingen mag doen...
...is buitengewoon bijzonder.
Emma maakt deel uit van een team Britse archeologen...
...die op uitnodiging van hun Koerdische collega's...
...verder mogen werken in de grot.
De grot is iconisch in de geschiedenis van de neanderthalerstudies.
Hij heeft ons heel andere ideeën gegeven...
...over wat de neanderthalers deden, hoe ze waren en waartoe ze in staat waren.
Het nieuwe project heeft als doel...
...om met alle archeologische wetenschap die tegenwoordig beschikbaar is...
...een nieuw licht te werpen op het gedrag van de neanderthalers.
De geul is sinds de jaren 60 niet meer uitgegraven.
Inmiddels is de manier waarop we over onze naaste verwanten denken...
...aanzienlijk veranderd.
We gebruiken de term neanderthaler nog steeds om lompe types te omschrijven.
Het is nog steeds een soort scheldwoord. 'Hij is een echte neanderthaler.'
Archeologisch gezien blijken ze steeds meer op Homo sapiens te lijken.
Die heroverweging komt voor een groot deel voort...
...uit het werk dat Ralph Solecki hier in de Shanidar-grot heeft verricht.
IRAK
Ralph Solecki werd geboren in 1917.
Hij stierf een paar jaar geleden op hoge leeftijd.
Het was echt een taaie.
Hij stond in de Tweede Wereldoorlog op een landmijn en overleefde het zowaar.
Het was duidelijk een bijzondere man.
Ik weet niet precies hoe hij van Shanidar heeft gehoord...
...maar hij kwam hiernaartoe en werkte hier vijf seizoenen tussen 1951 en 1960.
Hij liet een geul uitgraven...
...die van noord naar zuid het merendeel van de grot besloeg.
De plek werd zo bekend...
...omdat hij tien neanderthalers vond. Mannen, vrouwen en kinderen.
In die tijd...
...waren we jong.
Ik was ongeveer...
...zeventien, achttien jaar oud.
De professor legde ons alles uit.
Er kwamen veel grote stenen uit de grot.
Ze gebruikten explosieven.
Zij vonden de neanderthalerskeletten. Het was groot nieuws.
Hun ribben en botten waren dik.
Hun hoofden waren erg groot.
Hun handen...
Alles aan hen was opvallend.
Dit was Solecki's eerste grote ontdekking.
Hij noemde hem Shanidar 1.
Een skelet van een soort die heel anders was dan de onze.
Hun gelaatstrekken zijn robuuster.
Grote wenkbrauwbogen en een heel andere, rondere schedel.
Ze zijn gedrongen.
We nemen aan dat ze een taal hadden.
Hoe meer we over ze weten, hoe duidelijker het wordt...
...dat ze veel complexer waren dan we 50 jaar geleden dachten.
We noemen het de levensboom.
Elk mens en elk dier...
...is een tak aan die levensboom.
ARCHEOLOOG, HOOFD OUDHEIDSZAKEN DIENST OUDHEID EN ERFGOED VAN SORAN
Wij zijn een van de takken, de neanderthalers een andere.
Ergens onderweg zijn we uit elkaar gegaan.
Het voelt echt alsof ik hier...
...boven op de resten van m'n neef zit.
We zitten nu ongeveer 4,5 meter onder het oppervlak van de grot.
Dit is ongeveer 45.000 jaar geleden.
Dit is het niveau van de begrafenis of bijzetting van Shanidar 1.
45.000 JAAR GELEDEN GESTORVEN
Hij had een verwonding aan de rechterkant van z'n hoofd.
Hij had er ook een aan z'n linkeroog, waardoor hij daar mogelijk blind was.
Dit kan verband houden met z'n andere verwondingen.
Hij was ook verlamd aan z'n rechterarm.
Z'n rechterarm was niet alleen op meerdere plekken gebroken geweest...
...ook leek het onderste gedeelte te zijn verwijderd, al dan niet met opzet.
Vanaf vlak boven de elleboog had hij dus geen arm meer.
Er was nog ander letsel. Hij had ernstige artritis in z'n knie.
Hij had botbreuken in z'n voet.
Hij was dus mogelijk niet in staat geweest om op de gebruikelijke manier te jagen...
...maar hij was toch relatief oud geworden.
De nieuwe vondst had ingrijpende gevolgen.
De ontdekking van Shanidar 1 zorgde voor een enorme verschuiving.
Hij leek aan te tonen dat er zorgzaamheid en compassie bestond onder neanderthalers.
Hier lag bewijs dat een zwaargewonde was onderhouden door z'n stam.
En al snel vond Solecki een ander lichaam met een al even opmerkelijk verhaal.
45.000 JAAR GELEDEN GESTORVEN
Shanidar 3 was ook een volwassen man.
Ook hij vertoonde letsel...
...waaronder iets wat leek op een zware verwonding aan de ribben.
Daaruit bleek hoe gewelddadig het leven in het neolithicum kon zijn.
Opmerkelijk genoeg zijn er in de grot nog andere relikwieën gevonden...
...die kunnen wijzen op het lot van Shanidar 3.
Dit zijn artefacten uit de Shanidar-grot.
Dit grote stuk noemen we een kernstuk. Een kernstuk is een kei.
Keien zijn ronde stenen die uit een rivier kunnen komen.
De neanderthaler gebruikte dit om hier stukken van af te slaan.
Hij wilde hier een werktuig van maken...
...of van de losgeslagen stukken, de zogeheten vlokken.
Deze vind je in de Zab-rivier, zo'n drie kilometer die kant op.
Ik wil iets gaan maken dat op een speerpunt lijkt.
Wat ik hier doe...
...is de randen afgaan...
...en er kleine stukjes af slaan.
Door dat te doen, maak ik hem scherper.
Er is nog niet veel af, maar je ziet nu al dat hij behoorlijk scherp is.
Deze speerpunt heeft me slechts vijf of zes minuten gekost.
Dit is een dodelijk wapen in de handen van iemand die weet wat hij doet...
...en wat hij vasthoudt.
Wat Shanidar 3 onder meer zo interessant maakt...
...is de steekwond die hij heeft.
Die wijst erop dat de stenen punt van een speer of een ander wapen...
...vrij diep in de ribbenkast is gegaan.
Hij kan de long hebben doorboord, met een klaplong tot gevolg.
De wond aan de ribben wijst op een projectiel.
Denk aan een speer die werd geworpen.
Misschien was het een jachtongeval.
Of het was geweld tussen mensen.
We weten sowieso dat hij deze wond had en daarna nog een tijdje is blijven leven.
Dat kan erop wijzen dat hij zorg kreeg om van z'n verwonding te herstellen.
Hoewel ze allebei zwaargewond waren, lijken Shanidar 3 en Shanidar 1...
...te zijn verzorgd door de mensen om hen heen.
Dit was een volstrekt nieuwe kijk op het leven van de neanderthalers.
En elders was nog meer bewijs van hun gedrag gevonden in een grot...
...ver ten noordwesten van Shanidar.
ZAGREB, KROATIË
Elk nieuw bewijs dat je vindt over neanderthalers...
...toont aan hoe menselijk ze eigenlijk zijn.
Maar hun gedrag was anders dan het onze.
Hun wereld was totaal anders dan die van ons.
Dit is een deel van de Krapina-collectie.
Ze zijn ongeveer 130.000 jaar oud.
Het is de grootste verzameling neanderthalers van één enkele plek.
We schatten dat het mogelijk gaat om zo'n 80 individuele neanderthalers.
Er zijn geen complete lichamen.
Je hebt slechts fragmenten van elk van die individuen.
Dat is heel opmerkelijk.
CURATOR KRAPINO-COLLECTIE NATUURHISTORISCH MUSEUM KROATIË
Bij de Krapina-botten zie je zowel op de schedel als op de andere botten...
...veel snijsporen die door mensen zijn gemaakt.
Dit is een scheenbeen.
Het is heel goed mogelijk dat dit met opzet is verbrijzeld.
Je ziet hier ook snijsporen en wat andere sporen.
Een van de redenen om een lang bot te breken...
...is om bij het beenmerg binnenin te komen.
Dit is een kuitbeen.
Dit heeft ook interessante sporen op het oppervlak van het bot.
Ze zijn waarschijnlijk ontstaan toen iemand bezig was...
...het laatste vlees of spierweefsel van het bot af te schrapen.
Het is vergelijkbaar met wat je doet als je een kippenpoot zit te eten.
Als je hoort dat ze elkaar opaten, ben je meteen verbijsterd.
Maar je vraagt je ook af wat voor kannibalisme het was.
Wat betekende het voor hen?
Moet je kijken. Het snijdt als een echt keukenmes.
Bijna moeiteloos. - Ja, heel makkelijk.
ONDERZOEKER VAN DE ACADEMIE VOOR WETENSCHAP EN KUNST IN KROATIË
We bootsen de gebruiksvoorwerpen en manieren van werken na...
...om ons in die mensen te verplaatsen.
Zo zien we de cognitieve processen die erachter zitten.
Het verschil is dat wij alleen maar bij de gewrichten snijsporen krijgen.
Het vreemde aan de botten van Krapina is dat ze daar over de gehele lengte zitten.
Alsof iemand er onafgebroken aan heeft zitten schrapen.
Ik kan me echt niet voorstellen dat ik dit doe met een bekende van me.
Dit is de beroemde schedel van Krapina 3.
Het is de meest complete schedel...
...van de hele collectie, en het is de enige met een gezicht.
We denken dat dit een vrouw was.
Een jonge neanderthaler van in de twintig.
Het interessante is dat er op het voorhoofd...
...ongeveer 40 snijsporen zitten.
Het getuigt van vastberadenheid om 40 snijsporen te maken...
...zo langzaam en dicht bij elkaar.
Als ze al van deze botten aten, denk ik niet dat het van de honger was.
Het is heel complex gedrag.
Misschien wilden ze door het eten van het vlees van een bekende...
...een bepaalde kracht verkrijgen, iets wat ze bewonderden...
...in die persoon waarmee ze hun leven hadden gedeeld.
Uit etnografische voorbeelden blijkt...
...dat mensen tot vrij recent hun dierbaren opaten.
Door het consumeren van hun vlees probeerden ze iets in zich op te nemen...
...om door te geven aan andere generaties, als een soort nalatenschap.
Ik weet niet zeker of dit de drijfveer voor dit gedrag bij neanderthalers was...
...maar het is een mogelijkheid.
Hoe neanderthalers met hun doden omgingen, laat zien hoe complex hun denkwereld was.
En nergens wordt dit meer duidelijk dan bij Ralph Solecki's beroemdste vondst:
Shanidar 4, die bekend kwam te staan als 'het bloemengraf'.
In deze grot...
...hebben we negen neanderthalers gevonden, waarvan er twee de belangrijkste zijn.
Nummer 1 is daar gevonden, op ongeveer vijf meter diepte.
En Shanidar 4 is hier gevonden, op een diepte van ongeveer zeven meter.
Ralph Solecki was een groot archeoloog en een geweldige verhalenverteller.
Dit wijst mogelijk op de eerste tekenen van spirituele evolutie...
...en misschien wel de eerste opwelling van religie.
'HET BLOEMENGRAF'
Het bloemengraf was een baanbrekende vondst...
...want deze neanderthaler was vrijwel compleet.
Dat was ongelooflijk zeldzaam.
En hij werd getest op stuifmeel, wat voor die tijd behoorlijk radicaal was.
We hebben stuifmeel in de grond gevonden.
Zoiets als dit.
Dit stuifmeel wijst op acht soorten bloemen...
...die vermoedelijk samen met het individu zijn begraven.
Hij zegt nog net niet dat er een uitvaart is geweest...
...maar z'n woorden leiden je daar wel naartoe.
'Iemand in de laatste ijstijd had de bergen beklommen...
...met de droevige taak om bloemen te verzamelen.'
Van neanderthalers werd altijd gedacht dat ze een lelijk leven leidden.
Het waren lelijke mensen...
...zonder verfijnde gevoelens of hogere denkprocessen.
Maar dit waren gevoelige, zorgzame mensen.
Het haalde alle voorpagina's...
...want dit waren huilende neanderthalers die planten plukten in de heuvels...
...om hun doden te eren.
'Dit waren de eerste Bloemenmensen...
...een archeologische ontdekking die zijn weerga niet kent.'
In de jaren na de ontdekking van Shanidar 4...
...is de bloemengraftheorie onder vuur komen te liggen.
Iemand die woestijnmuizen bestudeerde...
...gravende diertjes die lijken op een hamster met een staart...
...ontdekte dat ze bloemen meenamen naar hun holen om op te eten.
Dat was een domper in meerdere opzichten...
...vooral omdat Solecki ook holen van dieren had gezien.
Maar het team heeft nieuw bewijs dat suggereert...
...dat Solecki toch gedeeltelijk gelijk had.
In dit landschap heb je dieren als hyena's, wolven en luipaarden...
...zelfs vandaag de dag nog.
Als een lichaam gewoon was achtergelaten, was het ongetwijfeld door iets opgegeten.
Het betreft hier hele individuen met wie dat niet gebeurd is.
Op de een of andere manier werden deze lichamen beschermd.
Ik vermoed zelf dat ze takken hebben gebruikt...
...om een onaangename barrière voor wilde dieren mee te maken.
En dat stukjes en stuifmeel van die vegetatie...
...in de ribbenkast van het lijk vielen terwijl het een skelet werd.
Het verhaal van Solecki is een prachtig verhaal.
Er is inmiddels genoeg kennis vergaard om te weten dat het verhaal niet klopt.
In de verste verte niet.
Maar het idee dat neanderthalers voor hun doden zorgden...
...en ze mogelijk beschermden...
...wijkt in bepaalde opzichten niet heel veel af van wat hij zei.
Ralph Solecki deed z'n ontdekking van het bloemengraf in 1960.
Hij wilde het jaar daarop terugkeren...
...maar hij zou nooit meer een opgraving doen in Shanidar.
De Koerden zijn de meesters van de bergen.
De Iraakse tanks kunnen hen daar niet bereiken.
DE GOLFOORLOG
Dit is niet de VS tegen Irak.
Boem. Die was raak.
Het is Irak tegen de wereld.
DE IRAK-OORLOG
Zo ziet een machtswisseling eruit.
Saddam is weg.
DE OORLOG TEGEN IS
Na te zijn bestookt met moderne wapens...
...is het wrede kalifaat nu omsingeld door deze troepen.
Toen de rust begin jaren 2010 veelal was teruggekeerd in de regio...
Islamitische Staat nadert z'n einde.
...vroeg de Koerdische regionale overheid professor Graeme Barker...
...te beginnen met nieuwe opgravingen in de Shanidar-grot.
We verwachtten geen resten te vinden.
Dat was ook niet het doel van het project. We wilden Solecki's werk verfijnen.
Het was dus een grote verrassing toen het team in 2018 stuitte...
...op het eerste neanderthalerskelet dat in ruim een kwart eeuw was gevonden.
Als eerste zagen we een deel van de schedel.
Dat was heel enerverend. Het was een deel van de oogkas.
Die had duidelijk de kenmerken van de neanderthaler...
...zoals de veel zwaardere wenkbrauwboog.
Direct daaronder lag de linkerarm.
Die lag gebogen onder het lichaam en weggestopt onder het hoofd.
Volgens moderne datering was hij ouder dan de meeste van Solecki's vondsten.
75.000 JAAR GELEDEN GESTORVEN
Het is moeilijk om je een periode van 75.000 jaar voor te stellen.
Onze geschreven geschiedenis lijkt al een lange periode...
...maar in de geschiedenis van onze soort stelt ze weinig voor.
Bedenk je eens wat er in die tijd allemaal is gebeurd in de wereld.
De neanderthalers verdwenen en de moderne mens koloniseerde de wereld.
Landbouw, steden, stedenbouw. Europees kolonialisme.
OBLIGATIES
De gruwelen van de 20e eeuw.
Tijdens al deze gebeurtenissen...
...lag hij daar maar...
...of zij, zo plat als een pannenkoek...
...onder een grote rotsmassa.
En dan komen wij langs en vinden we hem zowaar.
De vondst van een generatie, volstrekt uit het niets.
De schedel zelf was zwaar verbrijzeld.
Hij was helemaal platgedrukt en twee tot drie centimeter dik.
Heel erg gefragmenteerd.
En heel kwetsbaar.
Zelfs een penseelstreek kan iets afbreken en bijna laten verdwijnen.
Je moet uiterst voorzichtig zijn.
Wat is dat voor stuk?
Dit is de voorkant van de onderkaak.
En het merendeel van de ondertanden, maar niet allemaal.
We haalden het in stukjes weg, met sediment en al...
...om het intact te houden.
Het gaat heel nauwkeurig, en dat is niet voor niets.
Je hebt maar één poging.
Archeologie is van nature destructief.
Als je iets hebt opgegraven...
...kun je het niet overdoen.
Die pakjes gingen allemaal mee naar het Verenigd Koninkrijk.
Daar kunnen we alles in elkaar zetten.
UNIVERSITEIT VAN CAMBRIDGE VERENIGD KONINKRIJK
We zijn een klein, maar geweldig team.
We komen van over de hele wereld.
Na het schoonmaken en verstevigen van de botten...
...kon ik de stukken voor de restauratie als een puzzel in elkaar gaan zetten.
CONSERVATOR SHANIDAR-GROTPROJECT
Bij het eerste fragment is het nog eenvoudig.
Daarna wordt het ingewikkelder.
Je moet geduld hebben.
Je hebt namelijk een uniek exemplaar in handen.
Het is een grote verantwoordelijkheid.
Als de schedel in elkaar gezet kan worden...
...wil het team het gezicht van Shanidar Z gaan reconstrueren.
Een ander deel van de schedel bevat nog meer aanwijzingen.
Vandaag heb ik het tandsteen verzameld...
...dat zich had gevormd op de tanden van het individu.
Tandsteen is een aanslag op je tanden.
Het is wat je tandarts eens per jaar verwijdert.
Het vormt zich van nature in je mond.
En terwijl het zich vormt, vangt het alles op wat in je mond komt.
We kunnen dus veel informatie uit dit materiaal halen.
Er bestaat een hardnekkig beeld...
...van neanderthalers als zeer bedreven jagers...
...die enkel en alleen vlees aten.
Pas in de laatste 10 tot 20 jaar zijn we tot de ontdekking gekomen...
...dat neanderthalers ook planten aten.
Je moet weten hoe je iets dat rauw en giftig is...
...kunt omzetten in iets dat voedzaam en eetbaar is.
Je bent je hele leven bezig die kennis op te doen.
Als we moderne verzamelaars als voorbeeld nemen...
...dan werd de kennis waarschijnlijk door de vrouwen vergaard.
Door te herleiden welke planten de neanderthalers aten...
...leren we misschien meer over de rol van vrouwen in hun samenleving.
We zullen nooit alles weten. We zullen nooit hun naam weten...
...noch hun hoop en dromen.
Maar het is fascinerend om mee te doen aan een project...
...waarbij je een piepklein stukje van hun leven weer zichtbaar maakt.
Je vraagt je wel af: Wie is deze persoon?
Wat was dit voor iemand, wat is zijn of haar verhaal...
...en hoe is hij of zij hier beland?
Ik vind het erg moeilijk...
...om op basis van een schedel het uiterlijk van iemand te bepalen.
Daar komt het vakmanschap van mensen als de broers Kennis om de hoek kijken.
ARNHEM, NEDERLAND
Dit is de schedel van de data die Emma ons heeft gestuurd.
Het is een mooie, bijna complete schedel.
Hij is geprint, zodat we hem kunnen zien.
Wie de broers Kennis zijn?
PALEO-ARTIEST
Wij zijn een tweeling met een fascinatie voor de menselijke evolutie.
Moet je die neus zien.
Het is een neanderthalachtige neus, maar de onderkant is erg smal.
Wij reconstrueren uitgestorven mensen.
We willen mensen laten zien...
...hoe onze vroege voorouders er in het echt uit zouden zien.
Grote ogen, lang gezicht, kleine neus.
Het lijkt wel een bril, die enorme wenkbrauwbrug.
Kijken hoe het eruitziet met de onderkaak eronder.
We waren slecht op school. We lazen niet veel.
In de bibliotheek zagen we mooie plaatjes van neanderthalers.
Kijk die afgesleten tanden. Mamma mia. - Echt enorm afgesleten.
Neanderthalers gebruikten hun tanden als een bankschroef, een werktuig.
Dat fascineert ons.
Hoe een apengezicht is veranderd in een menselijk gezicht.
Het fascinerende aan neanderthalers is dat ze enorme neuzen hadden.
Een groot, bol gezicht.
Nergens anders in de menselijke evolutie zie je zulke grote, vreemde gezichten.
Dat is fantastisch om te zien.
We krijgen voornamelijk schedels. En die zijn meestal vervormd.
We corrigeren de schedels.
We maken ze compleet met forensische methoden.
Als de schedel klaar is, brengen we het weefsel aan.
De spieren en het vlees.
We vullen het op met een soort huidlaag.
Ik wil ze menselijk maken.
Niet te bruut, maar menselijk. En niet te clichématig.
Ja, kom maar.
Ik hoop dat veel mensen dit gezicht zien en stilstaan bij hoe vreemd het is.
Ze hadden zulke eigenaardige trekken.
Dat is opvallend, want hun hersenen waren even groot als de onze.
Ze zijn net zo menselijk als wij, maar toch zijn er verschillen.
Dat is fascinerend. Waarom zijn ze anders?
Hun evolutie lijkt erg op de onze.
Goed. - Ja, prima.
En waarom is de ene verdwenen en leeft de andere nog?
Dat is fascinerend. Zij zijn de andere wij.
Vroeger dacht men dat die 'andere wij' niet zo slim waren als onze eigen soort.
Alleen Homo sapiens is in staat tot verbeelding...
...creativiteit en uitvindingen.
Maar dit vooroordeel werd verpletterd...
...door de vondsten in een geheime en heel bijzondere Franse grot.
BRUNIQUEL, FRANKRIJK
Eerst gaan we deze zeer smalle ruimte in.
Je moet heel goed nadenken hoe je er naar binnen gaat.
Je duwt je tas voor je uit.
Je betreedt daar een andere wereld.
Het is echt tegennatuurlijk om de grotten in te gaan.
Mensen zijn bang voor dit soort plekken.
En vooral om er heel diep in te gaan.
De grot bestaat al heel erg lang.
Waarschijnlijk een miljoen jaar.
Dat voel je ook als je daar binnenkomt.
Het is een omgeving die al een heel lange geschiedenis heeft.
Als je wat verder gaat, zijn er mooie, vredige poelen.
De grot wordt gevormd door water.
Dat druppelt naar binnen en vormt die mooie stalagmieten en stalactieten.
Wat heel interessant is...
...is dat je er een patroon in kunt zien.
Ze vormen kringen.
Dit zie je niet in een natuurlijke grot.
Het is heel geconstrueerd.
We hebben gezien dat er bouwkundige trucs zijn toegepast.
Kleine elementen stutten de grote stalagmieten.
Dit is allemaal ingericht en uitgedacht.
Voor een archeoloog is dit echt uniek. Het is met niets te vergelijken.
In de grootste kringconstructie...
...zien we een mooie haard, gemaakt van stalagmieten.
Hier is een thermische verandering, maar dat is niet de enige.
Er zijn er nog meer.
Dat is de haard, weten we. - Inderdaad.
Dat is de haard.
We hebben hier dus meerdere plekken waar ooit vuur heeft gebrand.
Nummer 38.
We hebben opnieuw een middelpunt.
Het is een beetje als wanneer je gaat kamperen...
...en een vuurtje maakt met hout in de vorm van een tipi...
...in een puntvorm.
Dit is heel bijzonder. We zien sporen van roet en thermische veranderingen.
We zien pikzwart roet. Hier is het rood en paars.
We weten dat voor alle traditionele en prehistorische volkeren...
...vuur een symbolische waarde heeft.
Op de grond vinden we heel kleine stukjes verbrand hout.
Waarschijnlijk zijn ze met fakkels de grot in gegaan.
Als je diep in de grot loopt en geen vuur hebt...
...is dat heel gevaarlijk.
Je moet dus goed communiceren.
Je moet het vuur goed beheersen.
En het licht.
Allereerst wilden we deze bouwwerken dateren.
Dit zijn de kernstukken uit de Bruniquel-grot.
Deze kunnen ons vertellen hoe oud die bouwwerken zijn.
Door zes kernstukken te analyseren...
...konden we vrij nauwkeurig bepalen dat ze 176.500 jaar oud zijn.
Dat was echt ongelooflijk.
175.000 jaar geleden waren er in Europa alleen neanderthalers.
Bruniquel is het oudste bouwwerk ter wereld dat je kunt bekijken.
Je raakt ontroerd als je die bouwwerken ziet...
...vooral omdat je weet hoe oud ze zijn.
De vraag die telkens weer terugkomt, is: Waar dienen die bouwwerken voor?
De kring lijkt de wereld voor te stellen.
Dus je bevindt je in de wereld of erbuiten, dat soort concepten.
Bij de Native Americans, waar je soortgelijke kringen hebt...
...staat men er in verbinding met hogere geesten.
Is dit het begin van religie?
Dat is een cruciale vraag, maar hij is moeilijk te beantwoorden.
We zien dus meer en meer dat de neanderthalers...
...een veel oudere mensheid zijn...
...die steeds meer dingen gemeen blijkt te hebben met de moderne mens.
En dankzij Bruniquel...
...is de band met onze oeroude voorouder weer een beetje sterker geworden.
De raadselachtige kringen in Bruniquel zijn een mooi onderdeel...
...van de voortdurende herwaardering van de neanderthalercultuur.
Die begon in Shanidar...
...en is nog altijd gaande.
Dit jaar vonden we een paar losse stukjes, mogelijk afkomstig van één enkel skelet.
Wellicht is dit een nieuw individu.
Er is een stukje linkerschouderblad.
Er is ook een vrij complete rechterhand.
We hebben vier vingers gevonden...
...min of meer waar ze horen te zitten, wat we dan gearticuleerd noemen.
De nieuwe resten liggen te midden van een groep lichamen...
...waartoe ook Shanidar 4 en Shanidar Z behoren.
Dat is heel interessant.
Het bewijst namelijk dat neanderthalers...
...de doden naar één bepaalde plek brachten.
Gingen ze misschien meerdere keren terug naar diezelfde plek...
...met intervallen van tientallen of zelfs duizenden jaren?
Je vraagt je dus af:
Is dit gewoon toeval? Of deden ze dit soms bewust?
En zo ja, waarom? En waarom komen ze terug?
Toen Shanidar Z werd begraven, lag er een steen achter de schedel.
En dat is interessant, want die lijkt daar niet te horen.
Een van de theorieën die we daarover hebben...
...is dat hij daar mogelijk bewust is neergelegd.
Wat ook interessant is...
...is het grote verticale blok aan de andere kant van het lichaam.
En grote verticale blokken die uit de grond steken...
...zouden als een soort markering kunnen hebben gediend.
Het lijkt er dus echt op dat hier mensen begraven zijn.
Daarom gingen ze steeds terug.
Het was steeds dezelfde plek, met die opvallende steen...
...in die zeer bijzondere grot.
Het lijkt er steeds meer op dat Ralph Solecki gelijk had...
...en dat de Shanidar-grot speciaal was voor neanderthalers.
Ze brachten er lichamen heen.
In hun wereld kwamen ze hier regelmatig naartoe en woonden ze hier.
De resten zijn mogelijk het bewijs van een neanderthalerbegraafplaats.
Een ontdekking met ingrijpende gevolgen.
Hoe mensen met hun doden omgaan...
...kan ons belangrijke inzichten geven over denkwijzen, verbeelding en emoties.
Misschien zegt het ook iets over onze ideeën over de dood...
...en ons eventuele geloof in een hiernamaals, bijvoorbeeld.
Dit is onderdeel van het groeiende besef...
...over de complexiteit van de neanderthalercultuur.
Maar ze zijn nu weg.
De graven zijn de meest recente sporen van neanderthalergedrag...
...die in deze bijzondere grot bewaard zijn gebleven.
Maar het grootste mysterie blijft onopgelost.
Waarom is een versie van de mensheid die 300.000 jaar gedijde, verdwenen...
...veertigduizend jaar geleden?
Misschien zijn de antwoorden te vinden aan de kust van de Middellandse Zee...
...bij een van de laatste bolwerken van de neanderthalers.
We zitten op de rand van een klif...
...vlak bij wat een vriend Neanderthalerstad noemde.
Het is namelijk een hele rij grotten aan het water...
...aan de oostkant van de Rots van Gibraltar.
Het grottencomplex van Gorham is een reeks grotten.
En elk daarvan bevat duidelijk bewijs...
...dat er lange tijd neanderthalers aanwezig zijn geweest.
We hebben bewijs van minstens 125.000 jaar oud.
Het team vond bewijs waaruit bleek...
...dat neanderthalers de grotten 40.000 jaar geleden nog gebruikten.
Tijdens de laatste 100.000 jaar van hun bestaan...
...was de wereld van de neanderthalers constant aan het veranderen.
Er waren zware klimaatveranderingen.
Er waren eerder ijstijden geweest, maar qua impact was de laatste de ergste.
De Scandinavische ijskap bewoog zich naar het zuiden.
Frankrijk en Centraal-Europa waren overwegend toendra.
Het was echt een harde wereld.
Hier in het zuiden was geen toendra.
Toch waren er duidelijke veranderingen.
Als het erg koud wordt, gaat veel water als ijs in ijskappen en gletsjers zitten.
Dan daalt de zeespiegel.
Toen de zeespiegel lager was dan nu, zal daar een grote vlakte hebben gelegen.
Daar leefden allerlei herbivoren, er leefden vogels...
...en er waren ondiepe zoetwatermeren.
Ze wisten precies welke soorten ze konden eten...
...waar ze te vinden waren en hoe ze ze het beste konden gebruiken.
Dit is maar een heel kleine selectie van alle botten en resten uit de grotten.
We hebben de afgelopen 30 jaar tienduizenden voorwerpen gevonden.
Ze eten dieren die je niet verwacht...
...en die je niet associeert met neanderthalers.
We hebben bewijs dat ze naar de rotsachtige kust gingen...
...om napslakken te rapen.
Ik heb hier een napslak waar nog een stukje vuurstenen werktuig aan zit.
Dit heeft de neanderthaler laten zitten.
En hier hebben we een bot van een gewone dolfijn.
Er zitten snijsporen op.
Misschien lag hij al dood op het strand en hebben ze hem ontvleesd.
Dat vlees konden ze eten.
De neanderthalers gedijden sowieso langer in Europa dan wij tot dusver doen.
Ik maak daaruit op dat ze intelligent waren...
...en dat ze hun omgeving begrepen.
In die zin waren ze enorm succesvol.
De neanderthalers waren mensen. Ze waren veerkrachtig.
Ze leken erg op ons.
Maar op een dag kwam aan alles een einde.
Dat versterkt het mysterie van hun verdwijning.
Als de neanderthalers in Gibraltar zo lang zo veerkrachtig waren...
...wat ging er dan mis?
Mensen associëren de ijstijd logischerwijs met toenemende kou...
...maar het werd ook droger.
Ik vermoed dat de verandering die de neanderthalers in Gibraltar trof...
...te maken had met het verdwijnen van bomen uit hun leefwereld.
Waarom zijn bomen zo belangrijk?
Omdat je ze kunt gebruiken om vanuit een hinderlaag te jagen.
Hun lichaamsbouw had zich in de loop der tijd ontwikkeld...
...en was vergelijkbaar met die van een worstelaar.
Ze waren in staat om dieren te bespringen en deze met stootsperen te doden.
Opeens wordt die wereld een open landschap.
De dieren zien je aankomen. Je komt niet bij ze in de buurt.
Die verandering ging veel sneller dan hun biologie zich erop kon aanpassen.
Dat werd hen fataal.
Wij beschouwen onszelf als het toppunt van de evolutie.
Zo profileren we ons altijd, zelfs als het gaat om de neanderthalers.
'Wij zijn hier en zij niet, want wij zijn beter dan zij.'
Je kunt in hoge mate aangepast zijn en goed gedijen op een planeet...
...zoals je dat over ons zou kunnen zeggen.
Maar uit dit verhaal blijkt dat er andere manieren zijn om mens te zijn...
...en dat die soms mislukken.
We denken dat we het heel goed doen op deze planeet, maar pas maar op.
Ongeveer 40.000 jaar geleden nam het aantal neanderthalers razendsnel af.
Niet alleen in Gibraltar, maar in hun hele leefwereld.
Klimaatverandering speelde een rol bij deze terugloop.
Maar er was ook toenemende concurrentie van een andere soort.
Zelfs nu nog hebben wij allemaal een beetje neanderthaler-dna in ons.
Erfgoed van onze lang verloren voorouders.
Al minstens 100.000 jaar waren hordes Homo sapiens...
...vanuit Afrika naar Europa en Azië gegaan.
Onderweg kwamen ze neanderthalers tegen.
Sommige van deze ontmoetingen waren mogelijk gewelddadig.
Maar sommige waren vermoedelijk vreedzaam.
De ene groep herkent de menselijkheid van de andere.
De route van deze grootse tochten...
...zou Homo sapiens door het Midden-Oosten hebben geleid.
Vlak langs de eeuwenoude begraafplaats van de Shanidar-neanderthalers.
In veel Homo sapiens zijn neanderthalergenen aanwezig.
Ik geloof echt dat we neven zijn.
We zijn bloedverwanten.
We hebben dezelfde voorouders.
Wat mij onder meer zo fascineert aan archeologie...
...is die variatie aan manieren om mens te zijn.
Door skeletten van mensen te bekijken...
...leer je meer over hun leven en hun ervaringen in de wereld.
Bij het opgraven van Shanidar Z zagen we kenmerken...
...die wezen op een volwassen persoon.
Maar we wisten niet hoe oud hij of zij was geworden.
We wisten niet wat het geslacht was.
En we wisten weinig over zijn of haar leven.
Dat zijn zoal de vragen waar we ons nu op richten.
We hebben hier het linkerspaakbeen, een van de onderarmbotten.
We kunnen al zien dat dit een relatief klein individu was.
Hij of zij had een lengte van 1,50 meter tot 1,60 meter.
Ongeveer anderhalve meter, dus.
Hier hebben we een deel van de onderkaak, met enkele tanden.
Een belangrijk gegeven is dat veel van deze tanden...
...vooral deze voortanden, extreem afgesleten zijn.
Dat is het glazuur.
Dat is bij al deze tanden volledig weggesleten.
We weten dat een neanderthaler met zulke versleten tanden...
...redelijk oud moet zijn geweest.
Waarschijnlijk ergens tussen de 40 en 50 jaar.
Er zijn manieren om het geslacht af te leiden uit het skelet.
We gebruikten een techniek genaamd proteomica.
Daarbij analyseer je de eiwitten in het glazuur van de tand.
Tijdens de vorming van dat glazuur wordt namelijk een eiwit geproduceerd.
De versie die wordt gecodeerd door het X-chromosoom is anders...
...dan degene die het Y-chromosoom codeert.
Dat wijst er voor ons sterk op dat dit een vrouwelijk individu is.
We stellen ons neanderthalers vaak als mannen voor...
...en richten ons vaak op aspecten van mannelijk gedrag.
We kunnen nu een completer beeld vormen van de neanderthalersamenleving.
Ik denk dat een reconstructie van hoe deze neanderthalervrouw...
...er bij leven mogelijk heeft uitgezien, ongelooflijk interessant zal zijn.
Goed, dr. Pomeroy... - Laten we gaan kijken.
Er is er al eentje klaar.
Ik begin hier wel.
En? - En?
Geweldig. Ik draai haar even om voor de anderen.
Ze kijkt me aan.
Inderdaad. Jij hebt de meeste tijd met haar doorgebracht, dus...
En die neus, weet je nog?
Dit is waanzinnig.
Opvallend hoe ze die emoties in haar expressie hebben gevangen.
Dat is het mooie van zulke reconstructies.
Je hoort weleens de kritiek dat we nooit kunnen weten hoe mensen eruitzagen...
...en dat we allerlei aannames moeten doen, wat absoluut waar is.
Maar dit geeft je wel een idee van haar als persoon.
Ze raakt de kern van wat het betekent om mens te zijn...
...en wat het mogelijk betekende om neanderthaler te zijn.
Ergens krijg je toch iets mee...
...van de diepe levensgeschiedenis van deze persoon.
Het waren de oudere mensen die de kennis en ervaring hadden.
Zij wisten waar de goede plekken waren.
Dat geheugen, dat in haar hoofd zat...
...en dat ze mogelijk heeft gedeeld door middel van liederen en verhalen...
...met kinderen en kleinkinderen, was van cruciaal belang voor de groep.
Dat was in veel opzichten een wezenlijker begin van de beschaving...
...dan de eerste keer dat iemand een gebouw bouwde of iets dergelijks.
Ze bekleedde waarschijnlijk de rol van bewaarder van kennis...
...en zag erop toe die kennis door te geven aan de volgende generatie.
En nu, 75.000 jaar later...
...leren we nog steeds van haar.
De Shanidar-grot heeft ons veel geleerd over de neanderthalers.
En we leren nog altijd meer.
Maar het laat ons ook nadenken over wat het betekent om mens te zijn.
Denk aan compassie hebben voor elkaar.
Onze omgang met de dood.
En het onvermijdelijke dat ons allemaal zal overkomen.
We hebben nu een momentopname.
Dat is fantastisch en waardevol, maar het is zeker niet het totale plaatje.
Er valt nog veel meer te ontdekken...
...over wat we verstaan onder mens-zijn en menselijkheid.
Ondertiteld door: Mark Hoogeboom