Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Dawno temu równiny Afryki Wschodniej
były domem dla naszych dalekich przodków.
Z nieznanych powodów
część tych przodków
postanowiła opuścić te tereny i wyruszyła na północ.
I tak powstali neandertalczycy.
Z czasem było ich coraz więcej.
A ich terytoria rozciągały się od Rosji
aż po Ocean Atlantycki.
Przemierzali te ogromne pustkowia w niewielkich grupach.
I wbrew przeciwnościom losu
udało im się przetrwać ponad 300 tysięcy lat.
Aż nagle
po prostu wymarli.
Ich szczątki zachowały się jedynie w kilku miejscach na świecie.
Jedno z najważniejszych takich miejsc
znajduje się na Bliskim Wschodzie.
To prawdziwy archeologiczny skarb,
ukryty głęboko w górach Kurdystanu.
Jaskinia Szanidar.
Jaskinia Szanidar
uchodziła za jedną z najważniejszych jaskiń na całym świecie,
gdy po Ziemi chodzili neandertalczycy i homo sapiens.
Może właśnie w tym miejscu, gdzie życie było obecne od zawsze,
uda nam się znaleźć odpowiedzi na pytania,
które do dziś pozostają bez odpowiedzi.
Kim byli neandertalczycy?
Co sprawiło, że tak długo utrzymali się przy życiu?
I dlaczego, koniec końców, zniknęli z powierzchni ziemi?
SEKRETY NEANDERTALCZYKÓW
Jaskinia Szanidar leży u podnóża pasma górskiego Bradost,
chociaż takie określenie może być mylące.
Jaskinia sama przypomina górę. Jest skalista i urwista.
Jaskinia Szanidar robi wrażenie,
głównie ze względu na swój rozmiar.
Podchodzi się do niej od dołu, widok zapiera dech w piersiach.
Jaskinia jest bardzo duża.
Wejście jest szerokie, więc do środka wpada dużo światła.
Jerzyki przelatują ci wysoko nad głową,
orły krążą nad jaskinią, a wilki wyją pod osłoną nocy.
Coś niesamowitego.
A ja mogę prowadzić tam wykopaliska archeologiczne?
PALEOANTROPOLOŻKA
Coś wspaniałego.
Emma należy do zespołu brytyjskich archeologów
zaproszonych przez kurdyjskich kolegów po fachu na wykopaliska w jaskini.
Jaskinia Szanidar odegrała kluczową rolę w badaniach nad neandertalczykami.
Przyczyniła się do zmiany naszego sposobu myślenia
na temat neandertalczyków, ich zachowania i ich umiejętności.
Celem tego nowego projektu
jest wykorzystanie wszystkich dostępnych archeologicznych metod badawczych,
by rzucić nowe światło na życie neandertalczyków.
Ostatnie wykopaliska prowadzono tutaj w latach 60. XX wieku.
Od tego czasu
nasz sposób myślenia na temat naszych najbliższych przodków
uległ znaczącym zmianom.
Nadal używamy słowa „neandertalczyk”, by opisać kogoś prymitywnego.
W języku potocznym wciąż uchodzi ono za obelgę.
„Nieokrzesany neandertalczyk”.
Z archeologicznego punktu widzenia byli oni bardzo podobni do homo sapiens.
Tę zmianę perspektywy
zawdzięczamy pracy...
KIEROWNIK WYKOPALISK
...Ralpha Soleckiego w jaskini Szanidar.
IRAK
Ralph Solecki urodził się w 1917 roku.
Zmarł kilka lat temu w sędziwym wieku.
Był nie do zdarcia.
W czasach II wojny światowej nadepnął na minę.
Jakimś cudem uszedł z życiem.
Nie ma wątpliwości, że był niezwykłym człowiekiem.
Nie wiem, jak dowiedział się o jaskini Szanidar.
Ale przyjechał tutaj,
żeby prowadzić wykopaliska,
pięć razy między 1951 a 1960 rokiem.
Stanowisko rozciągało się od północy na południe.
Pokryło prawie całe dno jaskini.
Jaskinia przeszła do historii,
bo znaleziono w niej szczątki dziesięciu różnych neandertalczyków.
W tamtych czasach
byliśmy jeszcze bardzo młodzi.
Miałem wtedy może...
17, 18 lat.
Doktor wszystkiego nas nauczył.
Wynosiliśmy z jaskini pełno kamieni.
Mieli materiały wybuchowe.
Znaleźli tam szczątki neandertalczyków.
Nie byle co.
Ich żebra i kości były bardzo grube.
Głowy też były spore.
A ich ręce...
nigdy czegoś takiego nie widziałem.
Było to pierwsze przełomowe odkrycie Soleckiego.
Nadał neandertalczykowi imię Szanidar 1.
Jego szkielet w znaczący sposób różnił się od naszego.
Mają zdecydowanie grubsze rysy twarzy.
Duże łuki brwiowe, inny kształt czaszki.
Nasza jest zaokrąglona.
Krępa budowa ciała.
Zakładamy, że musieli mieć swój język.
Im więcej o nich wiemy, tym bardziej staje się jasne,
że nie byli tak prymitywni, jak sądziliśmy jeszcze 40, 50 lat temu.
Nazywamy to drzewem życia.
Każdy człowiek i każde zwierzę
to osobna gałąź na drzewie życia.
ARCHEOLOG
DYREKTOR DEPARTAMENTU OCHRONY ZABYTKÓW W REGIONIE SORAN
My jesteśmy jedną z tych gałęzi, a neandertalczycy drugą.
W pewnym momencie się rozdzieliliśmy.
Szczerze uważam,
że siedzę teraz na szczątkach moich kuzynów.
Obecnie pracujemy na głębokości czterech i pół metra.
Cofnęliśmy się o 45 tysięcy lat.
To właśnie na tej głębokości
pochowano lub pozostawiono Szanidara 1.
SZANIDAR 1
ZMARŁ 45 TYSIĘCY LAT TEMU
Doznał urazu prawej strony głowy.
A także lewego oczodołu.
Możliwe, że nie widział na to oko.
To może tłumaczyć jego pozostałe obrażenia.
Jego prawa ręka była sparaliżowana.
Złamał prawą rękę w wielu miejscach,
a jej dolna część została usunięta, celowo bądź nie.
Czyli jego prawa ręka właściwie kończyła się na łokciu.
Miał też inne obrażenia i poważne zwyrodnienia w stawie kolanowym.
Złamania kości stopy.
Jeśli chodzi na przykład o polowania,
mógł mieć w tym pewne trudności,
a mimo to dożył sędziwego wieku.
Wnioski płynące z tego znaleziska miały ogromne znaczenie.
Szczątki Szanidara 1 zachwiały wieloma przekonaniami.
Wiele wskazywało na to,
że neandertalczycy opiekowali się swoimi krewniakami.
To dowód na to, że ten pokaleczony osobnik,
mógł liczyć na opiekę swojego klanu.
Niedługo potem Solecki odkrył kolejne ciało,
którego historia była równie niesamowita.
SZANIDAR 3
ZMARŁ 45 TYSIĘCY LAT TEMU
Szanidar 3 to kolejny dorosły mężczyzna.
On również miał wiele obrażeń.
Między innymi poważny uraz w okolicy żeber.
Który przypomina o brutalnym obliczu życia w neolicie.
A w innych częściach jaskini
znaleziono jeszcze więcej reliktów,
które mogą przybliżyć nam losy Szanidara 3.
To niektóre z narzędzi, które znaleźliśmy w jaskini.
Ten większy to tak zwany „pięściak”. Jest zrobiony z otoczaka.
Obłego kamienia, który można znaleźć w rzece.
Neandertalczycy zbierali je, żeby następnie je rozłupać.
Robili narzędzia z samego kamienia
lub z jego kawałków, tak zwanych „odłupków”.
Mieli ich pod dostatkiem w rzece, trzy kilometry stąd.
Spróbuję zrobić grot włóczni.
Żeby to zrobić,
uderzam brzeg kamienia,
by odłupać mniejsze kawałki.
W ten sposób ostrzę kamień.
Nie odłupałem za dużo,
ale brzegi są już całkiem ostre.
Zrobienie takiego grotu
zajęło mi jakieś pięć, sześć minut.
W odpowiednich rękach to śmiercionośna broń.
Wystarczy wiedzieć, jak się nią posługiwać.
Ciekawym odkryciem na temat Szanidara 3
była jego rana kłuta.
Możemy podejrzewać,
że w klatkę piersiową wbito mu kamienny grot włóczni lub coś podobnego.
Możliwe, że przebił płuco, które następnie się zapadło.
To typowa rana od broni miotanej.
Możliwe, że ktoś rzucił w niego włócznią.
Wypadek na polowaniu?
A może doszło do przemocy?
Wiemy na pewno, że ta rana nie była przyczyną śmierci.
To może sugerować,
że ktoś pomógł mu dojść do siebie.
Choć byli poważnie ranni,
zarówno Szanidar 3, jak i Szanidar 1
mogli liczyć na pomoc swoich towarzyszy.
To radykalnie zmieniło postrzeganie życia neandertalczyków.
W innej grocie,
daleko na północny zachód od jaskini Szanidar,
znaleziono więcej śladów obecności neandertalczyków.
ZAGRZEB CHORWACJA
Każdy nowy dowód życia neandertalczyków
przybliża nam ich ludzkie oblicze.
Ich zachowanie różniło się od naszego.
Żyli przecież w zupełnie innym świecie.
To znaleziska z jaskini Krapina.
Liczą około 130 tysięcy lat.
To największa taka kolekcja znaleziona w jednym miejscu.
Naliczyliśmy szczątki około 80 neandertalczyków.
Ciała nie są zachowane w całości,
mamy jedynie fragmenty poszczególnych szkieletów.
To bardzo nietypowe.
KURATORKA KOLEKCJI Z JASKINI KRAPINA CHORWACKIE MUZEUM HISTORII NATURALNEJ
Na kościach z jaskini Krapina, na czaszkach oraz reszcie szkieletu,
widzimy wiele nacięć wykonanych przez człowieka.
To kość piszczelowa.
Całkiem możliwe, że złamano ją celowo, zmiażdżono ją.
Tutaj również widzimy nacięcia oraz innego rodzaju ślady.
Po co ktoś miałby miażdżyć kość tego typu?
Ponieważ w środku skrywa szpik kostny.
To z kolei kość strzałkowa.
Na jej powierzchni również możemy zauważyć pewne nietypowe ślady.
Prawdopodobnie powstały,
kiedy ktoś próbował zeskrobać z kości resztki mięsa,
resztki tkanki mięśniowej.
Zupełnie jak przy obgryzaniu kości kurczaka przy obiedzie.
Na myśl, że jedli swoich krewniaków,
robi się człowiekowi słabo.
Ale nasuwa się pytanie, jaki wymiar miał ten kanibalizm.
Co to dla nich znaczyło?
Spójrzcie. Tnie jak nóż kuchenny.
- Zero wysiłku. - Łatwizna.
BADACZKA CHORWACKIEJ AKADEMII NAUK I SZTUK
Odtwarzamy ich narzędzia, a także sposób działania.
W ten sposób możemy poznać ich sposób myślenia.
Zauważyć procesy kognitywne, które za wszystkim stoją.
Jest jedna różnica.
Nasze nacięcia znajdują się tylko w okolicach stawów.
A na szczątkach z jaskini Krapina
nacięcia są widoczne na całych kościach.
- Jakby ktoś je skrobał. - Tak.
Nie wyobrażam sobie, że robię coś takiego swojemu znajomemu.
Mamy tutaj słynną czaszkę Krapina 3.
To najlepiej zachowany fragment czaszki
w całej naszej kolekcji.
Jedyny, który zawiera fragment twarzy.
Sądzimy, że to czaszka kobiety.
Młodej neandertalki po 20. roku życia.
Co ciekawe, na kości czołowej
doliczyliśmy się mniej więcej 40 nacięć.
Stała za tym determinacja.
Ktoś z namaszczeniem wykonał 40 nacięć bardzo blisko siebie.
Nawet jeśli zjedli tę osobę,
to wątpię, że kierował nimi głód.
Takie zachowanie ma skomplikowane podłoże.
Może spożywając ciało swojego krewniaka,
chcieli przejąć jakąś ich zaletę.
Wchłonąć coś, co podziwiali w swoim pobratymcu.
Dostępne dowody etnograficzne sugerują,
że do niedawna,
ludzie pożywiali się ciałami swoich bliskich.
Jedząc ich ciało, chcieli wziąć od nich coś,
co mogliby przekazać następnym pokoleniom, chcieli przejąć ich spuściznę.
Nie mamy pewności,
że właśnie takie myślenie kierowało neandertalczykami,
ale jest to możliwe.
Podejście do swoich zmarłych krewniaków
pokazuje złożoność myślenia neandertalczyków.
A najlepiej widać to na przykładzie
najsławniejszego odkrycia Ralpha Soleckiego.
Szanidara 4.
Znanego też jako „pochówek wśród kwiatów”.
W tej jaskini
znaleźliśmy szczątki dziewięciu neandertalczyków.
Dwa ciała wyróżniają się na tle pozostałych.
Numer 1, znaleziony tam, na głębokości pięciu metrów.
Oraz Szanidar 4, znaleziony tutaj, na głębokości siedmiu metrów.
Ralph Solecki był jednym z najlepszych archeologów na świecie.
GEOARCHEOLOG
Był też mistrzem opowieści.
Całkiem możliwe, że mamy do czynienia z pierwszymi oznakami rozwoju duchowego.
A nawet z zalążkiem religii.
SZANIDAR 4
„POCHÓWEK WŚRÓD KWIATÓW”
Odkrycie ciała złożonego w kwiatach było momentem przełomowym.
Szkielet był zachowany praktycznie w całości.
Rzecz niebywale rzadko spotykana.
Sprawdzili szczątki na obecność pyłków kwiatowych.
Co w tamtych czasach było dość niespotykane.
W ziemi znaleźliśmy pyłki kwiatowe.
Wygląda to tak.
Pyłki wskazują na obecność ośmiu rodzajów kwiatów,
które prawdopodobnie zostały położone obok zmarłego.
Nie mówi: „Przeprowadzili nabożeństwo pogrzebowe”,
ale jego opowieść to sugeruje.
Podczas ostatniej epoki lodowcowej ktoś przemierzał górskie zbocza
w poszukiwaniu kwiatów na ostatnie pożegnanie.
Od zawsze uważano, że neandertalczycy prowadzili prymitywne życie.
Że byli brzydcy, niezdolni do uczuć ani do refleksji.
A to znalezisko pokazało ich delikatne oblicze.
Prasa się o tym rozpisywała.
Zapłakany neandertalczyk
zbierał kwiaty z okolicznych wzgórz,
by oddać cześć zmarłemu.
Byli to pierwsi ludzie kwiaty.
Bezprecedensowe odkrycie w historii archeologii.
Po odkryciu szczątków Szanidara 4
teoria pochówku w kwiatach została podważona.
Pewien naukowiec badający suwaki perskie, niewielkich rozmiarów gryzonie
przypominające chomiki z ogonem,
okrył, że suwaki, znosiły do nor kwiaty, by później je tam zjeść.
To był cios, pod wieloma względami.
Solecki już wcześniej zauważył coś, co wyglądało na zwierzęce nory.
Jednak zespół ma nowe dowody,
które sugerują, że mimo wszystko Solecki miał po części rację.
Na tych terenach żyją hieny, wilki oraz lamparty.
Nawet dziś.
Gdyby zostawili tu zmarłego,
jego ciało zostałoby pożarte przez zwierzęta.
A do tego szkieletu nie dobrało się żadne zwierzę.
Na swój sposób ciało zostało ochronione.
Gdybym musiał zgadywać, obstawiałbym,
że neandertalczycy wykorzystali gałęzie,
żeby odgrodzić ciało zmarłego przed dzikimi zwierzętami.
A elementy roślinności wraz z pyłkami wpadły do jego klatki piersiowej,
gdy ciało uległo rozkładowi.
Uważam, że teoria Soleckiego to naprawdę piękna opowieść.
Ale dysponujemy obecnie wiedzą,
która przeczy tej hipotezie.
I to stanowczo.
Ale uważam, że samo założenie,
że neandertalczycy troszczyli się o zmarłych,
że chcieli ich chronić...
wcale tak bardzo nie odbiega,
pod pewnymi względami, od teorii Soleckiego.
Ralph Solecki odkrył grób wypełniony kwiatami w 1960 roku.
Planował powrócić na wykopaliska po roku,
ale już nigdy nie było mu dane wrócić do jaskini Szanidar.
POWSTANIE KURDÓW
Góry nie mają przed Kurdami tajemnic.
Tam irackie czołgi nie mogą ich dosięgnąć.
WOJNA W ZATOCE PERSKIEJ
To nie jest wojna Stanów Zjednoczonych z Irakiem.
Bum! Mamy to.
To wojna Iraku ze światem.
WOJNA W IRAKU 2003–2011
Właśnie tak wygląda upadek reżimu.
Saddama już nie ma.
WOJNA Z PAŃSTWEM ISLAMSKIM
Znajdują się pod ostrzałem.
Okrutny kalifat jest okrążony przez wrogie wojsko.
Po 2010 roku sytuacja polityczna znacznie się uspokoiła.
Państwo Islamskie chyli się ku końcowi.
Wtedy kurdyjski rząd zaprosił profesora Graeme’a Bakera
do poprowadzenia nowych wykopalisk w jaskini Szanidar.
Nie myśleliśmy, że coś znajdziemy.
Nie taki był cel projektu.
Mieliśmy poszerzyć badania rozpoczęte przez Soleckiego.
Zespół nie lada się zdziwił,
gdy w 2018 roku natrafił na szkielet neandertalczyka.
Pierwsze takie znalezisko od ponad ćwierć wieku.
Na początku znaleźliśmy fragment czaszki.
Coś niebywałego. Była to część oczodołu.
Od razu było widać, że czaszka należy do neandertalczyka.
Łuki brwiowe były mocno wyrośnięte.
Pod czaszką znajdowała się lewa ręka.
Była ułożona pod spodem, leżała wzdłuż tułowia,
a dłoń znajdowała się pod głową.
Badania wskazują,
że jest to najstarszy szkielet z wykopaliska Soleckiego.
ZMARŁ 75 TYSIĘCY LAT TEMU
Okres sprzed 75 tysięcy lat
nawet trudno sobie wyobrazić.
Już sama nasza historia to szmat czasu,
a to zaledwie kropla w morzu w dziejach naszego gatunku.
Wystarczy pomyśleć, co wydarzyło się na ziemi od tego czasu.
Neandertalczycy wymarli,
ludzie skolonizowali cały świat.
Rolnictwo, miasta, urbanizacja.
Europejski kolonializm.
OBLIGACJE
Okropieństwa XX wieku.
Gdy to wszystko się działo,
on spokojnie sobie tam leżał.
On albo ona.
Sprasowany na placek.
Pod wielką stertą kamieni.
A my wbrew wszystkim przeciwnościom losu jakoś go znaleźliśmy.
SZANIDAR Z
To pokoleniowe odkrycie. Nikt się tego nie spodziewał.
Głowa była mocno zmiażdżona.
Cała czaszka była zupełnie płaska.
Miała grubość dwóch, trzech centymetrów.
Była w kawałkach.
Wręcz się rozpadała.
Nawet pociągnięcie pędzla mogłoby ją uszkodzić albo zniszczyć.
Musieliśmy być niezwykle delikatni.
Co zapakowałaś?
Przednią część żuchwy.
I większość dolnych zębów, ale nie wszystkie.
Przenosiliśmy szczątki kawałek po kawałku, razem z osadem. Byle się nie rozpadły.
To żmudna praca. Nie bez powodu.
Mamy jedno podejście.
Każdy archeolog poniekąd coś niszczy.
Gdy coś wykopiesz,
już tego nie powtórzysz.
Wszystkie pakunki wysłaliśmy do Wielkiej Brytanii,
żeby złożyć je tam na miejscu.
UNIWERSYTET CAMBRIDGE WIELKA BRYTANIA
Nasz zespół jest mały, ale wyspecjalizowany.
To eksperci z całego świata.
Oczyściliśmy i zabezpieczyliśmy kości.
Miałam już potrzebne kawałki
i mogłam zająć się rekonstrukcją, proces przypomina pracę nad układanką.
KONSERWATORKA WYKOPALISKA W JASKINI SZANIDAR
Początek jest najłatwiejszy.
Potem sprawa się komplikuje.
Trzeba mieć do tego cierpliwość.
Pracujesz z czymś jedynym w swoim rodzaju.
To ogromna odpowiedzialność.
Jeśli czaszkę uda się odbudować,
zespół ma nadzieję zrekonstruować twarz Szanidara Z.
Inna część czaszki też zawiera cenne wskazówki.
Pobieram próbkę kamienia nazębnego,
który zebrał się na uzębieniu Szanidara Z.
Kamień nazębny to osad, który zbiera się na zębach.
Usuwamy go raz w roku u dentysty.
To coś zupełnie naturalnego.
Kamień osadzający się na zębach powstaje z resztek pokarmu.
Ten materiał może powiedzieć nam bardzo dużo.
Na świecie pokutuje przekonanie,
że neandertalczycy zajmowali się głównie łowiectwem.
Że jedli mięso z mięsem z dodatkiem mięsa.
Dopiero w ciągu ostatnich 10, 20 lat
dowiedzieliśmy się, że neandertalczycy jedli również rośliny.
Z roślin, które były trujące w formie surowej,
potrafili przyrządzić coś jadalnego i pożywnego.
Taką wiedzę zdobywa się przez całe życie.
Jeśli za przykład weźmiemy osoby,
które współcześnie trudnią się zbieractwem,
to zapewne wśród neandertalczyków specjalizowały się w tym kobiety.
Gdy dowiemy się, jakie rośliny jedli neandertalczycy,
może lepiej poznamy rolę kobiet w ich społeczeństwie.
Nigdy nie poznamy ich historii ani imion.
Ich marzeń i snów.
Ale cieszę się, że mogę pracować nad projektem,
który pozwoli nam przybliżyć światu nawet drobny fragment ich życia.
Trudno się nie zastanawiać, kim była ta osoba.
Jaka była? Jak wyglądała jej historia?
Jak się tu znalazła?
Mam spory problem, żeby wyobrazić sobie,
jak dana osoba wyglądała na podstawie jej czaszki.
Tu przydają się umiejętności braci Kennisów.
ARNHEM HOLANDIA
Tu mamy czaszkę stworzoną na bazie danych od Emmy.
Jest prawie cała. Ładnie się prezentuje.
Wydrukowaliśmy ją sobie.
Kim są bracia Kennisowie?
REKONSTRUKTOR
Bracia Kennisowie to bliźniacy, których fascynuje ewolucja człowieka.
Spójrz na ten nos.
Typowy dla neandertalczyka,
ale u nasady jest bardzo wąski.
Rekonstruujemy naszych wymarłych przodków.
Chcemy pokazać ludziom,
jak mogli wyglądać ich odlegli przodkowie.
Wielkie oczy, pociągła twarz, mały nos.
Zupełnie jak okulary. Takie ogromne okulary.
Zobacz, jak wygląda, gdy dołożymy żuchwę.
W szkole szło nam słabo.
Mało czytaliśmy.
Kiedyś w bibliotece zobaczyliśmy rysunki neandertalczyków.
Te wytarte zęby rzucają się w oczy.
- Bardzo wytarte. - Typowe.
Używali zębów jak imadła. Jak narzędzia.
To fascynujące.
Jak pysk małpy przekształcił się w ludzką twarz?
W neandertalczykach fascynują nas ich przeogromne nosy.
I wielkie, nalane twarze.
Żaden z naszych przodków nie miał takiej dużej i dziwnej twarzy.
Coś niesamowitego.
Zazwyczaj pracujemy na czaszkach, które są trochę uszkodzone.
Najpierw uzupełniamy ubytki za pomocą metod wykorzystywanych w kryminologii.
Gdy czaszka jest gotowa, nakładamy tkankę łączną właściwą.
Mięśnie i całą resztę.
A na koniec przykrywamy wszystko imitacją skóry.
Mają przypominać ludzi.
Nie mogą wyglądać prymitywnie, to zbyt oklepane.
Chodź.
Liczę, że gdy ludzie zobaczą tę twarz,
zauważą, jaka jest nietypowa.
Jej rysy są naprawdę wyjątkowe.
To zaskakujące. Mamy mózgi tych samych rozmiarów.
Oni też byli ludźmi, a i tak są od nas inni.
Fascynujące. Czemu tak się różnimy?
Ich ewolucja zachodziła równolegle.
- Dobra. - W porządku. Okej.
Dlaczego jeden gatunek wymarł, a drugi przetrwał?
Fascynujące. To druga wersja nas samych.
Dawniej „ta druga wersja nas samych”
uchodziła za mniej inteligentną od naszego gatunku.
Wyobraźnia, kreatywność i pomysłowość były zarezerwowane dla homo sapiens.
Ale te uprzedzenia zostały obalone dzięki znalezisku,
które skrywała pewna wyjątkowa i trudno dostępna jaskinia we Francji.
BRUNIQUEL FRANCJA
Najpierw musimy przecisnąć się przez bardzo wąskie przejście.
Wchodząc do jaskini, trzeba bardzo uważać.
Torbę pchamy przed sobą.
Potem wita nas nowy świat.
Wchodzenie do jaskini jest wbrew naszej naturze.
Ludzie boją się takich przestrzeni.
Zwłaszcza tego, co skrywają ciemności.
Jaskinia jest tam od bardzo dawna.
GEOLOŻKA
Prawdopodobnie od miliona lat.
Czuć to, gdy się tam wchodzi.
To miejsce z bardzo długą historią.
W głębi znajdują się piękne, niezmącone jeziora.
Jaskinię ukształtowała woda,
która kapie ze stropu i tworzy piękne stalagmity i stalaktyty.
Najciekawsze w tym wszystkim
są konstrukcje znalezione w jaskini.
Stalagmity ułożone w kręgi.
Coś takiego nie występuje w jaskini naturalnie.
Ktoś je tak ułożył.
Stał za tym pewien zamysł architektoniczny.
ARCHEOLOG
Małe stalagmity wetknięto pomiędzy te większe.
To bardzo przemyślana konstrukcja.
Dla archeologa to coś niezwykłego. Nie ma drugiego takiego miejsca.
W środku największego kręgu
odkryliśmy spore palenisko wykonane ze stalagmitów.
Tutaj widać odbarwienie od ciepła.
Jest ich więcej. Mamy ich całkiem sporo.
- Możemy się zgodzić – to palenisko. - Tak.
Ognisko.
Widać, że w kilku miejscach rozpalono tutaj ogień.
Numer 38.
Pobieram wymiar ze środka.
Zupełnie jak na campingu.
Bierzemy drewno i robimy palenisko, takie w kształcie tipi.
W kształcie trójkąta.
To niesamowite, widzimy tu ślady sadzy.
Odbarwienia od ognia.
Tu czerń, tam czerwień i fiolet.
Nie ma wątpliwości, że wśród społeczności prehistorycznych
ogień miał wymiar symboliczny.
Na ziemi znaleźliśmy kawałeczki spalonego drewna.
Prawdopodobnie weszli do jaskini z pochodniami.
Poruszanie się po jaskini po ciemku jest bardzo niebezpieczne.
Dobra komunikacja to podstawa.
Trzeba umieć obchodzić się z ogniem.
Zadbać o światło.
Chcieliśmy się dowiedzieć, ile lat liczą te konstrukcje.
To rdzenie stalagmitów z jaskini Bruniquel.
Na ich podstawie możemy określić wiek tych konstrukcji.
Przyjrzeliśmy się sześciu stalagmitom
i udało nam się ustalić, że mają 176 i pół tysiąca lat.
To naprawdę coś niebywałego.
W Europie 175 tysięcy lat temu
żyli tylko neandertalczycy.
To najstarsza taka konstrukcja znaleziona na całym świecie.
Gdy patrzę na te konstrukcje, ogarnia mnie wzruszenie,
bo dociera do mnie, od jak dawna tu są.
Jedno pytanie wraca jak bumerang.
„Po co to zrobili?”
Okręg zdaje się symbolizować świat.
Jesteś w środku świata albo poza nim. Coś w ten deseń.
U rdzennych Amerykanów tego typu okręgi
mają często wymiar duchowy.
Czy to zalążek religii?
To kluczowe pytanie, jednak trudno na nie odpowiedzieć.
Coraz częściej widzimy w neandertalczykach
starszą formę człowieczeństwa.
Dostrzegamy, jak podobni byli do człowieka współczesnego.
Znalezisko z Bruniquel
pomogło nam w pewnym sensie zbliżyć się do naszych bardzo odległych przodków.
Zagadkowe kręgi w jaskini Bruniquel również przyczyniły się
do zmiany postrzegania neandertalskiej kultury.
Wszystko zaczęło się w jaskini Szanidar
i trwa do dziś.
W tym roku znaleźliśmy kilka fragmentów kości.
Podejrzewamy, że należą do jednego szkieletu.
Może to kolejna osoba.
Znaleźliśmy lewą łopatkę.
Oraz niemal kompletną prawą dłoń.
Znaleźliśmy cztery palce.
Ułożone zgodnie z ludzką anatomią. O nienaruszonym układzie kości.
Nowoodkryte szczątki
należą do tej samej grupy szkieletów co Szanidar 4 oraz Szanidar Z.
To ekscytujące.
Mamy dowód na to,
że neandertalczycy składali ciała zmarłych w jednym miejscu.
Czy wracali w to samo miejsce kilka razy?
Na przestrzeni dekad lub nawet tysięcy lat?
Trudno nie pomyśleć, że to tylko zbieg okoliczności.
Ale może robili to nie bez powodu?
A jeśli tak, to dlaczego tam wracali?
Gdy znaleźliśmy Szanidara Z, jego głowa spoczywała na kamieniu.
To ciekawe, bo jest to dość nietypowe.
Dlatego zaczęliśmy się zastanawiać,
czy ułożono go tak celowo.
Co jeszcze ciekawsze,
na wprost ciała znajduje się wielka, pionowa płyta.
Taka pionowa płyta wystająca z ziemi
mogła służyć za pewnego rodzaju znacznik.
Wygląda to na miejsce pochówku.
Właśnie dlatego tu wracali.
Do tego miejsca oznaczonego charakterystycznym kamieniem
w tej wyjątkowej jaskini.
Wygląda na to, że Ralph Solecki jako pierwszy odkrył,
że jaskinia Szanidar miała dla neandertalczyków specjalne znaczenie.
Składali w jaskini ciała zmarłych.
Wracali tu w miarę regularnie, żyli na tych terenach.
Odnalezione szczątki mogą oznaczać, że jaskinia była miejscem pochówku.
Takie odkrycie może naprawdę wiele zmienić.
Podejście ludzi do zmarłych
może powiedzieć nam bardzo wiele na temat ich uczuć i sposobu myślenia.
Mówi też, jak postrzegamy samą śmierć.
I czy wierzymy na przykład w życie pozagrobowe.
Coraz częściej zdajemy sobie sprawę, jak złożona była kultura neandertalczyków.
Czemu wymarli?
Te groby to najnowsze odkrycie dotyczące życia neandertalczyków
zachowane we wnętrzu tej wyjątkowej jaskini.
Jednak największa tajemnica pozostaje bez odpowiedzi.
Czemu gatunek człowieka,
który rozwijał się przez 300 tysięcy lat, tak po prostu zniknął
te 40 tysięcy lat temu?
Być może odpowiedź na to pytanie
znajdziemy u wybrzeży Morza Śródziemnego.
W jednej z ostatnich przystani człowieka neandertalskiego.
Siedzimy u podnóża klifu.
Obok tak zwanego „miasta neandertalczyków”.
Na wschodniej ścianie Skały Gibraltarskiej znajduje się szereg jaskiń.
System jaskiń Gorhama składa się z kilku grot.
Wszystkie noszą ślady obecności neandertalczyków.
Byli tu obecni przez długi czas.
Mamy dowody, że przebywali tutaj ponad 125 tysięcy lat temu.
Zespół odkrył dowody na to,
że neandertalczycy korzystali z tych jaskiń
jeszcze 40 tysięcy lat temu.
Przez ostatnie 100 tysięcy lat ich istnienia
świat neandertalczyków zmieniał się nieustannie.
Zmiany klimatu były drastyczne.
Mieli już do czynienia z epoką lodowcową, ale ta ostatnia była najostrzejsza.
Lądolód skandynawski posuwał się na południe.
Francja i Europa Środkowa przemieniły się w tundrę.
Warunki były ciężkie.
Tundra nie sięgnęła aż tak daleko,
ale i tak zaszły tu widocznie zmiany.
Gdy robi się zimno, woda zamarza.
Powstają pokrywy lodowe i lodowce. Poziom mórz opada.
Poziom mórz był wtedy niższy niż dziś.
Spod wody mogła wyłonić się wielka równina,
na której żyły zwierzęta roślinożerne.
Mogli tam znaleźć ptaki, a także płytkie jeziora ze słodką wodą.
Wiedzieli dokładnie, które zwierzęta mogą jeść,
gdzie je znaleźć i jak zrobić z nich użytek.
To zaledwie mała część wszystkich kości,
które znaleźliśmy w jaskiniach.
Przez ostatnie 30 lat znaleźliśmy dziesiątki tysięcy artefaktów.
Jedli zwierzęta, które nie uchodziły za część diety neandertalczyków.
Mamy dowody, że wychodzili na skalisty brzeg
i zbierali skałoczepy.
Mam tutaj jednego.
Jest na nim fragment narzędzia wykonanego z krzemienia.
Tak zostawił go neandertalczyk.
Mamy też taką kość, należała do delfina zwyczajnego.
Widać na niej nacięcia.
Możliwe, że morze wyrzuciło martwego delfina na brzeg,
a oni go oprawili.
Zabrali mięso, by je zjeść.
Neandertalczycy żyli w Europie o wiele dłużej niż my.
Bez dwóch zdań.
To oznacza, że byli inteligentni.
Dobrze rozumieli swoje otoczenie.
Na tym polu odnieśli ogromny sukces.
Neandertalczycy byli ludźmi.
Byli wytrwali.
Byli podobni do nas.
Aż pewnego dnia wszystko się skończyło.
Dlatego ich wyginięcie jest takie zagadkowe.
Skoro neandertalczycy z Gibraltaru przetrwali na tym terenie tak długo,
to cóż takiego się wydarzyło?
Epoka lodowcowa słusznie kojarzy się z mrozem,
ale zrobiło się też wtedy sucho.
Rzeczą, która przypieczętowała los neandertalczyków na Gibraltarze,
było całkowite zniknięcie okolicznych drzew.
Dlaczego drzewa są tak istotne?
Bo pomagają łowcy zaczaić się na dużą zwierzynę.
Z biegiem lat
budowa ciała neandertalczyków
coraz bardziej przypominała ciało zapaśnika.
Potrafili skoczyć na zwierzynę z włócznią w ręce.
Zabijali ofiarę jednym pchnięciem.
Nagle znaleźli się na otwartej przestrzeni.
Zwierzęta od razu cię zauważą. Nawet się do nich nie zbliżysz.
Ta zmiana była na tyle gwałtowna, że biologia nie mogła za nią nadążyć.
To ich zgubiło.
Uważamy się za największe osiągnięcie ewolucji.
Zawsze się tak postrzegaliśmy.
W końcu my przetrwaliśmy, a neandertalczycy nie.
Byliśmy od nich lepsi.
Ale nawet jeśli przystosujesz się do panujących warunków,
będziesz sobie świetnie radził,
jak być może nasz gatunek obecnie,
to historia uczy nas, że można być człowiekiem na wiele sposobów,
ale żaden nie gwarantuje sukcesu.
Wydaje nam się, że wszystko idzie dobrze, ale miejmy to na uwadze.
Mniej więcej 40 tysięcy lat temu
populacja neandertalczyków drastycznie się zmniejszyła.
Nie tylko na Gibraltarze,
ale także na całym świecie.
Zmiany klimatyczne przyczyniły się do ich upadku.
Ale swoją rolę odegrała też rywalizacja z innym gatunkiem.
Po dziś dzień każdy z nas nosi w sobie cząstkę neandertalskiego DNA.
Dziedzictwo naszych dawnych przodków.
Na przestrzeni co najmniej 100 tysięcy lat
gromady homo sapiens opuszczały Afrykę i zalewały tereny Europy i Azji.
A na swojej drodze spotykali neandertalczyków.
Możliwe, że dochodziło wtedy do przemocy.
Ale niektóre spotkania miały raczej pokojową naturę.
Jedna dostrzegli w drugich człowieka.
Ta długa droga homo sapiens
wiodła prawdopodobnie przez Bliski Wschód.
Nieopodal miejsca spoczynku neandertalczyków z Szanidar.
Geny neandertalczyków są obecne w wielu homo sapiens.
Głęboko wierzę, że byli naszymi kuzynami.
W naszych żyłach płynie ta sama krew.
Pochodzimy od tego samego przodka.
W archeologii najbardziej fascynuje mnie to,
że ludzkość ma więcej niż jedno oblicze.
Badanie czyichś szczątków
może powiedzieć nam, jak wyglądało ich życie i ich świat.
Przy pracy nad Szanidarem Z pewne elementy wskazywały na to,
że była to dorosła osoba.
Ale nie wiedzieliśmy, ile miała lat ani jak zmarła.
Nie znaliśmy jej płci.
I nie wiedzieliśmy, jak wyglądało jej życie.
Dlatego teraz próbujemy znaleźć odpowiedzi na te pytania.
To lewa kość promieniowa, jedna z kości przedramienia.
Już widzimy, że była to raczej drobna osoba.
Prawdopodobnie miała między 150 a 160 centymetrów wzrostu.
Niewiele ponad pięć stóp.
To fragment żuchwy z częścią uzębienia.
Warto zauważyć, że większość tych zębów,
zwłaszcza te przednie,
jest bardzo mocno starta.
Tu mamy szkliwo.
Jest kompletnie starte, na wszystkich zębach.
Neandertalczyk z tak startymi zębami
nie należał do najmłodszych.
Musiał być między 40 a 50 rokiem życia.
Istnieją sposoby na określenie płci na podstawie szkieletu.
Tutaj wykorzystaliśmy tak zwaną proteomikę.
Polega na przeanalizowaniu białek obecnych w szkliwie zęba.
Istnieje pewien rodzaj białka, który jest produkowany
podczas tworzenia się szkliwa.
To białko ma inną wersję
w zależności od naszych chromosomów.
Teraz mamy pewność, że te szczątki należą do kobiety.
Często wyobrażamy sobie neandertalczyka jako mężczyznę.
Skupiamy się na cechach utożsamianych z mężczyznami.
To niesamowita okazja, by lepiej zrozumieć,
jak funkcjonowało społeczeństwo neandertalczyków.
Mamy możliwość zobaczyć,
jak ta neandertalka mogła wyglądać za życia.
Nie mogę się doczekać.
No dobrze.
- Doktor Pomeroy. - Zobaczmy.
Już na nas czeka.
Jest.
Zacznę tutaj.
- No i? - I?
Niesamowite, pokażmy ją reszcie.
Patrzy na mnie.
Rzeczywiście.
Spędziłaś z nią najwięcej czasu.
- Pamiętasz ten nos? - Tak.
Niesamowite.
Jej mina jest bardzo ciekawa.
Uchwycili w niej sporo emocji.
W tym tkwi całe piękno tego typu rekonstrukcji.
Niektórzy podchodzą do tego krytycznie.
Mówią: „Nie mamy pewności, jak wyglądali”.
Pewne elementy opieramy na założeniach, nie twierdzę, że nie.
Ale...
dzięki temu widzimy w niej człowieka.
Łapie za serce, uderza w sedno człowieczeństwa.
Pokazuje oblicze człowieka neandertalskiego.
To daje do myślenia.
W końcu ona też ma swoją historię.
To te starsze osoby, przez swoją wiedzę i doświadczenie...
SZANIDAR Z
...wiedziały, dokąd warto się udać.
Nosiła tę wiedzę w sobie
i mogła dzielić się nią z bliskimi
za pośrednictwem pieśni lub opowieści,
ze swoimi dziećmi bądź wnukami.
Ta wiedza miała wręcz nieocenioną wartość.
Pod wieloma względami był to początek cywilizacji.
To coś znacznie istotniejszego niż powstanie pierwszego budynku.
Była swego rodzaju chodzącą skarbnicą wiedzy.
Musiała przekazać wszystko następnym pokoleniom.
A jest tutaj,
75 tysięcy lat później.
Nadal możemy się czegoś od niej nauczyć.
Jaskinia Szanidar nauczyła nas wiele o neandertalczykach.
Nadal ma wiele do przekazania.
Skłoniła nas również do przemyśleń na temat istoty człowieczeństwa.
Na temat troski o bliskich.
Naszego podejścia do śmierci.
I tego, co czeka nasz gatunek.
To zaledwie urywek ich życia.
Piękny i bogaty.
Ale wiele jeszcze nie wiemy.
Pozostało jeszcze sporo do odkrycia.
Na czym polega bycie człowiekiem i jaka jest istota człowieczeństwa?
Napisy: Marta Makieła