Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Uzun zaman önce, Doğu Afrika düzlükleri uzak atalarımıza ev sahipliği yapıyordu.
Bu atalardan bazıları zamanın üzerini örttüğü sebeplerden dolayı
ayrılmaya karar verdiler ve kuzeye giderek
Neandertal oldular.
Zamanla sayıları arttı.
Bölgeleri Rusya'dan Atlantik kıyısına kadar uzanıyordu.
Bu uçsuz bucaksız doğada küçük klanlar hâlinde dolaşıyorlardı.
Tüm engellere rağmen 300.000 yıldan uzun bir süre hayatta kaldılar,
sonra aniden
ortadan kayboldular.
Kalıntıları sadece birkaç yerde mevcut.
Bu yerlerin en önemlilerinden biri
Orta Doğu'da.
Kürdistan dağlarının içlerinde yer alan,
arkeoloji açısından hazine değerindeki
Şanidar Mağarası.
Şanidar Mağarası'nın,
dünyanın en çok saygı gösterilen mağaralarından biri olduğu kabul edilir.
Neandertaller ve Homo Sapiensler çağında öyleymiş.
Hayatın öteden beri var olduğu bir yerde
sorularımıza yanıt bulabiliriz.
Gizemini koruyan sorular bunlar.
Neandertaller kimdi?
Bu kadar uzun süre nasıl bu kadar başarılı olabildiler?
Sonunda neden ortadan kayboldular?
NEANDERTALLERİN SIRLARI
Şanidar Mağarası, Bradost Dağları'nın eteklerinde
ama "dağın eteklerinde" demek doğru imajı çağrıştırmıyor.
Başlı başına bir dağ gibi. Dik ve sarp yamaçlarla dolu.
Şanidar Mağarası sırf büyüklüğüyle, boyutuyla insanı hemen etkiliyor.
Aşağıdan yaklaşmanız gerekiyor, inanılmaz etkileyici bir şey.
Çok büyük.
Çok geniş bir girişi var, bu yüzden çok aydınlık.
Başınızın üzerinde ebabiller uçuşuyor,
havada daire çizen kartallar, gece uluyan kurtlar var.
Muhteşem bir yer.
Orada kazı yapmak olağanüstü bir şey.
DR EMMA POMEROY PALEOANTROPOLOG - CAMBRIDGE ÜNİVERSİTESİ
Emma, mağaradaki çalışmaları devam ettirmeleri için
Kürt meslektaşları tarafından davet edilen İngiliz arkeolog ekibinin bir üyesi.
Şanidar Mağarası, Neandertal araştırmaları tarihinde oldukça ikonik bir yer.
Neandertallerin neler yaptığı, neye benzediği
ve ellerinden nelerin geldiği konusundaki düşüncelerimizin
değişmesinde büyük rol oynadı.
Yeni projenin amacı,
arkeoloji biliminin günümüzdeki tüm olanaklarını kullanarak
Neandertallerin davranışlarına ışık tutmak.
Hendekte en son kazı 1960'larda yapılmış.
O zamandan bugüne
en yakın insan akrabalarımız hakkındaki düşüncelerimiz
önemli ölçüde değişti.
"Neandertal" kelimesini biraz saf birini tarif etmek için kullanırız.
Gündelik dilde hakaret niyetine kullanılır,
"Tam bir Neandertal" deriz mesela.
Arkeolojide ise Homo Sapienslere olan benzerlikleri daha iyi anlaşılıyor.
Bu yeni yaklaşım büyük oranda Ralph Solecki'nin Şanidar Mağarası'ndaki...
PROFESÖR GRAEME BARKER ŞANİDAR MAĞARASI PROJE DİREKTÖRÜ
...çalışmalarına dayanıyor.
IRAK
Ralph Solecki 1917'de doğmuş.
Birkaç yıl önce ileri yaşta öldü.
İnanılmaz dayanıklı biriydi.
İkinci Dünya Savaşı'nda bir mayına basmış ama mucizevi bir şekilde hayatta kalmış.
Fevkalade bir insandı.
Şanidar'ı nereden duyduğunu tam olarak bilmiyorum
ama buraya geldi...
ŞANİDAR MAĞARASI 1957
...ve 1951 ile 1960 arasında beş sezon burada çalıştı.
Mağaranın zemininin çoğunu kaplayan, kuzey-güney yönünde bir hendek kazdı.
Kazı alanının bu kadar meşhur olmasının sebebi
Solecki'nin burada kadın, erkek, çocuk 10 tane Neandertal bulması.
O zamanlar
gençtik.
Yaklaşık
17-18 yaşlarındaydım.
Doktor bize işi öğretti.
Mağaradan bir sürü taş çıktı, büyük taşlar.
Patlayıcı kullandılar.
Neandertal iskeletleri buldular. Önemli bir şeydi.
Kaburgaları ve kemikleri kalındı.
Kafaları çok büyüktü.
Elleri de öyle.
Her yönden dikkat çekiciydiler.
Bu, Solecki'nin ilk büyük keşfiydi.
Adını Şanidar 1 koydu.
Bizimkinden çok farklı bir türe ait bir iskelet.
Yüz hatları çok daha belirgin.
Kaş çıkıntıları büyük, kafatasının şekli farklı.
Bizim kafatasımız yuvarlak.
İri yapılılar.
Konuştukları bir dilin olduğunu varsayıyoruz.
Haklarındaki bilgimiz arttıkça, 40-50 yıl önce düşündüğümüzden
çok daha karmaşık olduklarını daha iyi anlıyoruz.
Yaşam ağacı diye bir şey var.
Her insan, her hayvan
yaşam ağacının bir dalını oluşturuyor.
ABDULWAHAB SULEIMAN HASAN ARKEOLOG
SORAN ESKİ ESERLER VE KÜLTÜR VARLIKLARI MÜDÜRÜ
Dallardan biri biziz, Neandertaller de diğer bir dal.
Bir noktada ayrılmışız.
Gerçek anlamda
kuzenimin naaşının üzerinde oturuyormuş gibi hissediyorum.
Şu anda mağaranın zemininden yaklaşık dört buçuk metre aşağıdayız.
Yani yaklaşık 45.000 yıl öncesindeyiz.
Şanidar 1'in gömüldüğü veya bırakıldığı seviye burası.
ŞANİDAR 1
45.000 YIL ÖNCE ÖLDÜ
Kafasının sağ tarafında yara izi var.
Sol gözünde de var,
o gözünün kör olmasına sebep olmuş olabilir,
diğer yaralarıyla bağlantılı da olabilir.
Sağ kolunu da kullanamıyormuş.
Sağ kolu birden fazla yerden kırılmış,
ayrıca görünüşe bakılırsa alt kısmı kesilmiş veya kopmuş.
Sonuç olarak sağ kolda dirsekten aşağısı yok.
Başka yaralar da var. Dizinde oldukça ilerlemiş artrit varmış.
Ayak kemiklerinde kırıklar var.
Avlanma açısından bakarsak,
normal şekilde avlanmayı belki becerememiş olabilir
ama ileri bir yaşa kadar hayatta kalabilmiş.
Yeni keşiften çıkarılan sonuç çok önemliydi.
Şanidar 1'in bulunması büyük bir değişimin başlangıcıydı
çünkü Neandertal toplumunda
şefkat ve merhamet unsurunun olduğunu gösteriyordu.
Ağır yaralı bir kişinin klanı tarafından desteklendiğine dair kanıtlar vardı.
Çok geçmeden Solecki,
aynı derecede dikkate değer bir hikâyesi olan başka bir ceset buldu.
ŞANİDAR 3
45.000 YIL ÖNCE ÖLDÜ
Şanidar 3 de yetişkin bir erkekti
ve onun da yaraları vardı.
Kaburgalarındaki ciddi bir yara da bunlardan biriydi.
Neolitik dönemde yaşamın şiddet içerdiğinin çarpıcı bir göstergesi.
İlginç bir şekilde, mağaranın başka yerlerinde
Şanidar 3'ün ölümüne dair ipuçları veren başka kalıntılar da bulundu.
Bunlar Şanidar'dan çıkarıldı.
TAŞ ALET UZMANI
Bu büyük parçaya "çekirdek" diyoruz. Çekirdek bir tür çakıl.
Çakıllar nehir kıyısında falan bulunan yuvarlak taşlardır.
Neandertaller bunları toplayıp parçalar kopararak
taşın kendisini alet hâline getiriyorlar
ya da "yonga" dediğimiz kopan parçaları alet olarak kullanıyorlardı.
Üç kilometre ötedeki Zap Suyu'nda bunlardan bolca bulunuyor.
Mızrak ucuna benzer bir şey yapmaya çalışıyorum.
Yaptığım şey
kenardan başlayıp
küçük parçalar koparmak.
Böyle yaparak keskinleştirmiş oluyorum.
Fazla bir şey koparmadım
ama şimdiden oldukça keskin olduğunu görebiliyoruz.
Böyle bir mızrak ucu yapmak
gördüğünüz gibi sadece beş altı dakikamı aldı.
Ne yaptığının farkında olan,
elindekinin ne olduğunu bilen biri kullanırsa ölümcül bir silah.
Şanidar 3'ün ilginç yanlarından biri de üzerinde delinme yarası olması.
Yani taştan mızrak ucu ya da her neydiyse
göğüs kafesine girip ilerlemiş.
Akciğeri delip akciğerin çökmesine de neden olmuş olabilir.
Kaburgadaki yara fırlatılan bir cisme işaret ediyor.
Bir tür mızrak fırlatıldığını düşünebiliriz.
Av kazası olabilir.
İnsanlar arasında şiddet olabilir.
Bir şekilde yaralanmış ve hayatta kalmış, o kadarını biliyoruz.
Bu da yaralarının iyileşmesi için
destek ve yardım aldığı anlamına gelebilir.
Ağır yaralı olsalar da hem Şanidar 3'e hem de Şanidar 1'e
etraflarındaki insanların baktığı anlaşılıyor.
Bu, Neandertal yaşamıyla ilgili yeni ve radikal bir bakış açısıydı.
Başka bir yerde,
Şanidar'ın kuzeybatısına düşen çok uzaktaki bir mağarada
yaşamlarına dair başka kanıtlar da bulundu.
ZAGREB HIRVATİSTAN
Neandertallerle ilgili her yeni kanıt,
aslında ne kadar insan olduklarını gösteriyor.
Ama davranışları bizimkinden farklıymış.
Bambaşka bir dünyada yaşamışlar.
Bu, Krapina Koleksiyonu'nun bir parçası.
Yaklaşık 130.000 yıl öncesinden kalma.
Tek bir kazı alanından gelen en büyük Neandertal koleksiyonu.
Seksen civarında Neandertal birey olduğunu tahmin ediyoruz.
Cesetler bütün hâlinde gömülmemiş.
Elimizde bu bireylerin bedenlerinin sadece parçaları var.
Çok sıra dışı bir durum.
DAVORKA RADOVČIĆ KRAPINA KOLEKSİYONU KÜRATÖRÜ
HIRVATİSTAN DOĞA TARİHİ MÜZESİ
Krapina kemiklerinde, hem kafatasında hem de diğer kemiklerde
bir sürü insan yapımı kesik izi görüyoruz.
Bu bir kaval kemiği.
Kasıtlı olarak kırılmış, parçalanmış gibi duruyor.
Burada kesik izleri ve hatta başka izler de görebilirsiniz.
Böyle uzun bir kemik neden parçalanmış olabilir derseniz
içindeki ilikten dolayı olabilir.
Bu da bir incik kemiği. Bunun üzerinde de yine ilginç bir iz var.
Kemiğin yüzeyinde.
Büyük ihtimalle kemiğin üzerinde kalan et
ya da kas dokusu kazınırken olmuş.
Hani tavuk kemiğinin üzerinde et kaldığında yaparız ya, öyle bir şey.
Birbirlerini yediklerini duyunca şoke oluyoruz.
Ama "Ne tür bir yamyamlıktı?" sorusunu da sormamız gerekiyor.
Ne anlam yüklüyorlardı?
Şuna bak, mutfak bıçağı gibi kesiyor.
- Hiç uğraştırmıyor. - Evet, çok kolay.
DR ANKICA OROS SRŠEN ARAŞTIRMA GÖREVLİSİ
HIRVAT BİLİM VE SANAT AKADEMİSİ
Aletleri yeniden yaparak, onların yöntemlerini kullanarak
neler düşündüklerini anlamaya,
arkasındaki bilişsel süreçleri görmeye çalışıyoruz.
Şöyle bir fark var, bizde kesik izleri sadece eklemlere yakın yerlerde.
Krapina'daki insan kalıntılarında ise
tuhaf bir şekilde kemik boyunca o izler mevcut.
- Sanki sürekli kazımışlar gibi. - Evet.
Bunu tanıdığım birine yaptığımı hayal edemiyorum.
Bu, meşhur Krapina 3 kafatası.
Koleksiyondaki en eksiksiz kafatası örneği bu,
yüzü gösteren başka örnek yok.
Bu kişinin kadın olduğunu düşünüyoruz.
Yirmili yaşlarında genç bir Neandertal.
İlginç bir şekilde, ön kemikte
40 civarında kesik izi var.
Kırk tane kesik izinin
yavaşça ve birbirine çok yakın bir şekilde yapılmış olması kararlılığa işaret ediyor.
Bu kemikleri yediklerini bile düşünsek
açlıktan dolayı yediklerini sanmıyorum.
Aslında çok karmaşık bir davranış.
Belki de tanıdıkları kişinin etini yiyerek
bir şey kazanmaya çalışıyorlardı.
Hayatlarını paylaştıkları bu kişinin beğendikleri bir özelliğini mesela.
Elimizdeki etnografik örneklerden biliyoruz ki
yakın zamana kadar insanlar sevdiklerinin etlerini yermiş.
Çünkü etlerini yiyerek, diğer nesillere aktarılabilecek bir şeyi
kazanmaya çalışıyorlarmış. Bir tür miras diyebiliriz yani.
Neandertallerin bu davranışının altında yatan temel sebebin
bu olduğunu söyleyemem ama bu da ihtimallerden biri.
Neandertallerin ölülerine davranış şekli,
düşüncelerinin karmaşık olduğunu gösteriyor.
Bunu en iyi, Ralph Solecki'nin en ünlü keşfi olan Şanidar 4'ten
ya da yaygın adıyla "Çiçekli Mezar"dan anlıyoruz.
Şimdi bu mağarada
dokuz Neandertal bulduk,
iki tanesi çok önemli.
Şurada, yaklaşık beş metre derinlikte bulunan 1 Numara.
PROFESÖR RALPH SOLECKI ŞANİDAR MAĞARASI 1994
Bir de şurada, yedi metre derinlikte bulunan Şanidar 4.
Ralph Solecki büyük bir arkeologdu.
PROFESÖR CHRIS HUNT JEOARKEOLOG
Ayrıca çok güzel anlatırdı.
Buna ruhsal evrimin ilk işareti diyebiliriz,
dinin ilk ortaya çıkış emaresi diyebiliriz.
ŞANİDAR 4
'ÇİÇEKLİ MEZAR'
Çiçekli mezarın bulunması ufuk açıcı bir olaydı.
75.000 YIL ÖNCE ÖLDÜ
Çünkü eksiksiz bir Neandertal iskeletiydi, son derece nadir bulunan bir şey.
Polen aramak için de örnek alınmıştı, bu o zamanlar çok radikal bir şeydi.
Çıkardığımız toprakta polen bulduk. Böyle bir şey.
Bu polenler sekiz farklı çiçek türüne ait.
Çiçeklerin bu kişiyle birlikte defnedildiğini düşünüyoruz.
"Cenaze töreni yaptılar" diyecek kadar ileri gitmiyor
ama söylediklerinden bir bakıma o sonuç çıkıyor.
"Son buzul çağında birileri yas tutmak için...
RALPH SOLECKI'NİN KİTABINDAN OKUYAN, OĞLU JOHN
...çiçek toplamış."
Neandertallerle ilgili algımız hep kötü hayatlar yaşadıkları yönündeydi.
Kaba saba insanlardı. İnce hisleri yoktu.
Düşünceleri basitti.
Burada ise hassas, şefkatli insanlar olduklarını görüyoruz.
Tüm gazetelerde manşet oldu.
Çünkü bu Neandertaller, ölülerine saygı göstermek için
gözyaşları içinde etraftaki tepelerden çiçek topluyordu.
Karşımızdakiler "Çiçek İnsanları"ydı.
Arkeoloji açısından benzeri görülmemiş, büyük bir keşif.
Şanidar 4'ün keşfinden sonraki yıllarda
Çiçekli Mezar teorisi çok eleştiri aldı.
Kuyruklu bir hamstere benzeyen,
yuva kazan bir hayvan olan İran faresini araştıran biri,
bu farelerin yemek için yuvalarına çiçek götürdüğünü buldu.
Birçok açıdan yıkıcı bir darbeydi.
Çünkü Solecki hayvan yuvasına benzeyen çukurlar da görmüştü.
Ama ekip, Solecki'nin
kısmen de olsa haklı olduğunu gösteren yeni kanıtlar buldu.
Bu bölgede bugün bile sırtlanlar, kurtlar ve leoparlar görülüyor.
Cesedi olduğu gibi bıraksalar
bir hayvanın gelip onu yiyeceği neredeyse kesin.
Bu iskeletlerde ise eksik parça yok, belli ki ortada bırakılmamışlar.
Bir şekilde korunmuşlar.
Benim tahminim, ağaç dallarını vesaire kullanarak
vahşi hayvanları uzak tutacak bir bariyer yaptıkları şeklinde.
Bitki parçaları ve polenler de
iskelete dönüşen cesedin göğüs kafesine düşmüş olmalı.
Solecki'nin anlattığı hikâye bence harika bir hikâye.
Şu anda sahip olduğumuz bilgilere göre bu hikâye doğru değil.
Kesinlikle değil.
Ama bence Neandertallerin ölülerini önemsediği
ya da onları korumaya çalıştığı fikri...
...aslında onun söylediklerinden
çok da farklı bir şey değil.
Ralph Solecki, Çiçekli Mezar'ı 1960'ta keşfetti.
Ertesi yıl tekrar gelmeyi planlıyordu
ama bir daha Şanidar'da kazı yapma fırsatını bulamadı.
BİRİNCİ IRAK-KÜRT SAVAŞI
Kürtler, Irak tanklarının ulaşamadığı dağların efendileri.
KÖRFEZ SAVAŞI 1990 - 1991
Amerika, Irak'la savaşmıyor.
Bom! Tam isabet.
Irak dünyayla savaşıyor.
IRAK SAVAŞI 2003 - 2011
Rejim değişikliği işte böyle bir şey.
Saddam artık yok.
IŞİD'LE SAVAŞ 2013 -2018
Gelişmiş silahlarla bombardıman altına alınan IŞİD'in etrafı
bu birlikler tarafından kuşatıldı.
2010'ların başlarında ortalık büyük ölçüde durulduğu için...
IŞİD'in sonu yaklaşıyor.
... Kürt Bölgesel Yönetimi Profesör Graeme Barker'a ulaşarak
Şanidar Mağarası'nda yeniden kazılara başlamasını istedi.
Neandertal kalıntısı bulmayı beklemiyorduk.
Projenin amacı zaten bu değildi, Solecki'nin yaptığı işi geliştirmekti.
Bu yüzden 2018'de
çeyrek asırdan uzun süredir ilk kez bir Neandertal iskeleti bulunduğunda
ekip için büyük sürpriz oldu.
İlk bulduğumuz şey bir kafatası parçasıydı,
inanılmaz heyecan vericiydi. Göz yuvasının bir parçasıydı.
Bariz bir şekilde Neandertal özelliği taşıyor.
Kaş çıkıntıları çok daha belirgin olur.
Onun hemen altında da sol kol vardı.
Sol kol vücudun altında kıvrılmış ve başın altına konmuş gibiydi.
Yeni yapılan tarih tespiti
Solecki'nin en eski keşifleriyle aynı dönemden olduğunu gösteriyor.
75.000 YIL ÖNCE ÖLDÜ
Yetmiş beş bin yıl öncesini zihnimizde canlandırmak oldukça zor.
Yazılı tarihi dikkate alırsak çok uzun bir süre gibi
ama türümüzün tarihi açısından okyanusta bir damladan farkı yok.
O dönemde dünyada olup bitenleri düşünürsek,
Neandertaller yok oldu,
modern insanlar dünyanın her yerine yayıldı.
Tarım, şehirler, şehircilik. Avrupa sömürgeciliği.
ÖZGÜRLÜK TAHVİLLERİ
Yirminci yüzyıldaki korkunç olaylar.
Tüm bu olaylar boyunca...
...o adam orada öylece durdu.
Kadın da olabilir. Yatmaya devam etti.
Büyük bir kaya kütlesinin altındaydı.
Sonra da nasıl olduysa biz geldik ve onu bulduk.
ŞANİDAR Z
Kesinlikle bir nesle mal olacak bir keşif. Hiç beklenmiyordu.
Kafatası büyük oranda ezilmişti, dümdüz olmuştu.
İki üç santim kalınlığındaydı.
Parçalar hâlindeydi.
Çok da kırılgandı.
Tek bir fırça darbesiyle bile dağılıp yok olabilirdi.
O yüzden çok dikkatli olmak gerekiyordu.
Bu parça ne?
Çenenin ön kısmı,
bir de alt dişlerin çoğu ama hepsi değil.
Dağılmaması için etrafındaki toprakla birlikte
küçük parçalar hâlinde çıkardık.
Çok zahmetli bir iş ama bunu boşuna yapmıyoruz.
Tek şansımız var.
Arkeoloji doğası gereği yıkıcıdır.
Bir kere kazdıktan sonra
tekrar yapma şansımız yok.
O küçük paketleri sonra İngiltere'ye getirip
burada birleştirdik.
CAMBRIDGE ÜNİVERSİTESİ İNGİLTERE
Ekibimiz küçük ama harika bir ekip.
Her milletten insan var.
Kemikleri temizleyip güçlendirdikten sonra
elimizdeki parçalarla restorasyonu yapmaya başladım.
Büyük bir yapboz gibiydi.
DR LUCÍA LÓPEZ-POLÍN KORUMA UZMANI - ŞANİDAR MAĞARASI PROJESİ
İlk parça, işin kolay kısmı.
Sonrasında gittikçe zorlaşıyor.
Sabırlı olmanız gerekiyor.
Çünkü elinizde eşsiz bir numune var.
Bu, büyük bir sorumluluk.
Ekibin umudu,
kafatasını birleştirerek Şanidar Z'nin yüzünü yeniden oluşturmak.
Kafatasının başka bir parçasında da başka ipuçları var.
Bugün Şanidar Z'nin dişlerinde oluşan diş taşlarını topluyorum.
Diş taşı dişlerimizin dışında oluşan, dişçiye temizlettiğimiz bir tabakadır.
DOÇ DR AMANDA HENDRY LEIDEN ÜNİVERSİTESİ
Ağzımızda doğal olarak oluşur
ve ağzımıza giren her şeyden içinde biraz barındırır.
Bu sayede bu malzemeden pek çok şey öğrenebiliyoruz.
Neandertallerin çok iyi avcılar olduklarına,
ağızlarına etten başka bir şey koymadıklarına dair
uzun süredir devam eden bir anlatı var.
Neandertallerin aslında bitki de yediğini
son 10-20 yıl içinde fark ettik.
Çiğken zehirli olan bir şeyin
yenilebilir ve besleyici bir şeye nasıl dönüştürüleceği,
öğrenmesi bir ömür süren bir şey.
Modern toplayıcılardan yola çıkacak olursak,
bilgi toplama konusunda uzmanlaşanlar büyük ihtimalle kadınlardı.
Neandertallerin ne tür bitkiler yediğini tespit edersek...
...kadınların o toplumdaki rolünü daha iyi anlayabiliriz.
Adlarını, umutlarını, hayallerini, hikâyenin tamamını asla öğrenemeyeceğiz.
Ama hayatlarının küçük bir parçasına
az da olsa ışık tuttuğumuz bir projede yer almak muhteşem bir şey.
"Bu kişi kim? Nasıl biriydi? Hayat hikâyesi neydi?
Buraya nasıl geldi?" diye merak ediyor insan.
Kafatasından yola çıkarak
kişinin muhtemel görünüşüne ulaşmak bana çok zor geliyor.
O noktada da Kennis kardeşler gibi yetenekli insanlar devreye giriyor.
ARNHEM HOLLANDA
Emma bize kafatasını, daha doğrusu veriyi gönderdi.
Neredeyse bütün bir kafatası. Üç boyutlu yazıcıyla oluşturduk.
- Böylece onu görebiliyoruz. - Vay be.
Biz Kennis kardeşleriz.
PALEO REKONSTRÜKSIYON SANATÇISI
İkiz kardeşiz. İnsanın evrimi çok ilgimizi çekiyor.
Şu burna bak.
Neandertal burnuna çok benziyor ama burnun diğer tarafı çok dar.
Soyu tükenmiş eski insanları tekrar oluşturuyoruz.
İlk atalarımızın gerçek hayatta nasıl göründüğünü göstermeye çalışıyoruz.
- Gözler büyük, yüz uzun, burun küçük. - Evet.
Şey gibi... Kocaman bir gözlük varmış gibi.
Çeneyi de altına koyarsak...
Okulda notlarımız çok kötüydü.
Pek okumazdık.
Kütüphanede Neandertallerin güzel resimlerini gördük.
Aşınmış dişler hemen göze çarpıyor, vay!
- İnanılmaz. - Tipik Neandertal.
- Dişlerini mengene gibi kullanıyorlar. - Evet. Alet gibi.
Bunu büyüleyici buluyoruz. Maymun yüzü insan yüzüne nasıl dönüşüyor?
Neandertallerin ilginç yanı şu.
Kocaman, devasa burunları var.
Büyük, şişkin yüzleri var.
İnsan evriminde bu kadar büyük, tuhaf bir yüz hiç görülmemiş.
Bunu görmek harika bir şey.
Genelde bize kafatasları geliyor. Genelde şekilleri bozulmuş oluyor.
Kafataslarını düzeltiyoruz.
Adli tıp yöntemleriyle onları tamamlıyoruz.
Kafatası tamamlandığında doku tabakasını ekliyoruz.
Kasları ve eti yani.
Bir çeşit deri tabakasıyla kaplıyoruz.
İnsana benzetmek istiyorum.
Vahşi değil, insan gibi olsun ama fazla klişe de olmasın.
Gelebilirsin.
Umarım bu yüzü birçok insan görür ve ne kadar tuhaf olduğunu fark eder.
Yüz hatları çok farklı.
Bu ilginç bir şey çünkü beyinleri bizimkiyle aynı büyüklükte.
Onlar da bizim gibi insan ama yine de farklılıklar var.
Büyüleyici bir şey. Neden farklılar?
Bizimkiyle paralel bir evrim.
- Tamam. - Evet. Tamam.
Neden biri ortadan kayboldu ama diğeri hâlâ hayatta?
Büyüleyici. Bizim diğer versiyonumuz.
Önceleri bu "diğer versiyonumuz"un
bizim türümüz kadar zeki olmadığı düşünülürdü.
Hayal gücü, yaratıcılık ve icat yapmak sadece Homo Sapienslere özgü bir şeydi.
Ama gizli ve gerçekten sıra dışı bir Fransız mağarasında bulunanlar,
bu ön yargıyı yerle bir etti.
BRUNIQUEL FRANSA
Önce çok dar bir yerden geçiyoruz.
İlerlerken çok dikkatli olmak gerekiyor.
Çantamızı önümüzde iterek götürüyoruz.
Sonra bambaşka bir dünyaya giriyoruz.
Mağaralara girmek insanın doğasına aykırı aslında.
Buralar insanları korkutan yerler.
Özellikle de mağaraların derinlikleri.
DR SOPHIE VERHEYDEN JEOLOG
Mağara uzun zamandır var.
Belki de bir milyon yıldır var.
Girince de hissediyorsunuz.
Çok uzun bir geçmişe sahip bir yer olduğu hissediliyor.
Biraz daha ilerleyince çok güzel, sakin göletler var.
Damlayan su mağarayı şekillendirmiş,
çok güzel sarkıt ve dikitler oluşturmuş.
Gerçekten ilginç olansa,
bir düzenin olması.
Daire şeklindeler.
Bunu doğal bir mağarada göremezsiniz.
İnsan yapımı unsurlar var.
Mimari yöntemler kullanılmış.
PROFESÖR JAQUES JAUBERT ARKEOLOG
Büyük dikitlerin arasına küçük parçalar yerleştirmişler.
Bunların hepsi önceden düşünülerek yapılmış.
Bir arkeolog için eşsiz bir şey. Başka hiçbir örneği yok.
Mağaradaki en büyük dairesel yapıda
dikitlerden yapılmış çok güzel bir ocak var.
Burada termal bir değişim var ama bu tek değil.
Çok sayıda...
- Bunun ocak olduğunda hemfikiriz. - Ocak.
Ocak.
Burada birkaç yerde ateş yakılmış.
Ortada, 38 numara.
Kamp kurduğumuzda yaptığımız şeye benziyor,
odunları dizip Kızılderili çadırı gibi yaparız ya,
ucu sivri hani.
Çok heyecan verici çünkü kurum izlerini görebiliyoruz.
Termal değişiklikler var.
Simsiyah kurum var, kırmızı ve mor yerler var.
Tabii ki tüm geleneksel ya da tarih öncesi toplumlarda
ateşin sembolik bir değerinin olduğunu biliyoruz.
Yerde çok küçük yanmış odun parçaları bulduk.
Muhtemelen mağaraya ellerinde meşalelerle geliyorlar.
Işık olmadan mağaraya girmek çok tehlikelidir.
Çok iyi iletişim kurmak gerekir.
Ateşi kullanmayı iyi bilmek gerekir.
Işığı da öyle.
İlk olarak bu yapıların üzerinde tarih tespiti yaptık.
Bunlar Bruniquel Mağarası'ndan alınan örnekler.
Bunlar sayesinde o yapıların tarihini tespit edebiliyoruz.
Altı farklı örneği inceleyerek
tam olarak 176.500 yıl öncesinden kaldıklarını belirleyebildik.
Gerçekten inanılmazdı.
Yüz yetmiş beş bin yıl önce Avrupa'da sadece Neandertaller vardı.
Bruniquel dünyadaki insan elinden çıkma en eski yapı.
Ne kadar eski olduklarını öğrenince
bu yapıları görmek insanı duygulandırıyor.
Sürekli sorulan bir soru var. "Bu yapıların amacı neymiş?"
Çember dünya gibi görünüyor.
Dünyanın içindesiniz ya da dışındasınız, bu tür kavramlar.
Amerikan yerlileri, bu dairelerin olduğu yerlerde
daha yüksek ruhlarla bağlantı kurulduğuna inanırdı.
Dinin başlangıcı mı?
Bu çok önemli bir soru ama cevaplaması çok zor.
Neandertalleri inceledikçe insanlığın tarihinin
çok daha eskiye dayandığını,
modern insanlarla daha fazla ortak noktalarının olduğunu görüyoruz.
Bruniquel sayesinde
uzak atalarımızla aramızdaki bağlantıyı daha iyi anladık.
Bruniquel'deki esrarengiz daireler,
Neandertal kültürünün yeniden değerlendirilmesinin bir parçası.
Bu, Şanidar'da başlayan
ve günümüzde de devam eden bir süreç.
Bu yıl, tek bir iskelete ait olabileceğini düşündüğümüz
ayrı parçalar bulduk.
Bir birey daha bulmuş olabiliriz.
Sol kürek kemiği var.
Neredeyse bütün bir sağ el var.
Daha doğrusu dört parmak bulduk,
vücuda göre olması gereken yerdelerdi.
Doğru yerdelerdi yani.
Yeni bulunan parçalar,
Şanidar 4 ve Şanidar Z'nin de aralarında olduğu
bir grup cesedin yakınındaydı.
Çok heyecan verici çünkü Neandertallerin
ölülerini belirli bir yere koyduklarını gösteriyor.
Acaba aynı yere farklı zamanlarda mı gelmişler?
Onlarca hatta binlerce yıl arayla bile olabilir.
"Bu bir tesadüf mü
yoksa kasıtlı bir şey olabilir mi?" diye sormaya başlıyoruz.
Kasıtlıysa neden? Neden buraya tekrar gelmişler?
Şanidar Z gömüldüğünde kafatasının arkasında bir taş varmış.
Bu ilginç bir şey çünkü orada taş olmaması lazım.
Bizim aklımıza da şöyle bir düşünce geldi,
acaba o taş kasıtlı olarak konmuş olabilir mi?
İlgi çekici bir başka şey de
vücudun diğer tarafında büyük bir dikey levhanın olması.
Zeminden yükselen büyük dikey levhalar
bir çeşit işaret olarak kullanılmış olabilir.
Görünüşe bakılırsa buraya gömülen insanlar olmuş,
buraya geri dönmelerinin sebebi de bu.
Özel bir mağaradaki özel bir taşla işaretlenmiş yere
geri dönüyorlar.
Ralph Solecki'nin,
Şanidar Mağarası'nın Neandertaller için özel bir yer olduğu şeklindeki bulgusu
daha çok kabul görmeye başladı
Cesetleri özellikle buraya koyuyorlar.
Burası düzenli olarak geri gelip yaşadıkları bir yer.
Kalıntılar burasının Neandertal mezarlığı olduğuna işaret ediyor olabilir.
Bu, büyük sonuçları olan bir keşif.
Ölülere nasıl davrandıklarından yola çıkarak
duyguları, düşünceleri ve hayal dünyaları hakkında akıl yürütebiliriz.
Ölüm hakkında neler düşündükleri,
ölümden sonra hayat olduğuna inanıp inanmadıkları
konularında da akıl yürütebiliriz.
Neandertal kültürünün basit olmadığını artık biliyoruz, bu da onun bir parçası.
Ama artık yoklar.
Mezarlar, bu olağanüstü mağaradaki Neandertal davranışlarıyla ilgili izlerden
sadece en son keşfedileni.
Ama gizemlerin belki de en büyüğü hâlâ çözülmedi.
Üç yüz bin yıl boyunca varlığını sürdüren bir insan türü
40.000 yıl önce neden yok oldu?
Bu soruya cevap aramak için
belki de en uygun yerlerden biri Akdeniz'in kıyısında.
Burası Neandertallerin son kalelerinden biriydi.
CEBELİTARIK
Bir uçurumun kenarında oturuyoruz.
Bir arkadaşım buraya "Neandertal Şehri" diyor.
Cebelitarık Kayası'nın doğu tarafında, sahilde sıra sıra birçok mağara var.
Gorham Mağarası kompleksi bir dizi mağaradan oluşuyor.
Bu mağaraların hepsinde
Neandertallerin burada uzun süre yaşadığına dair bariz kanıtlar var.
En az 125.000 yıl öncesinden kalma kanıtlar var.
Ekip, Neandertallerin
bu mağaraları 40.000 yıl öncesine kadar kullandığına dair kanıtlar buldu.
Varlıklarının son 100.000 yılında
Neandertallerin dünyası sürekli değişiyordu.
İklim değişiklikleri çok sertti.
Daha önce de buzul çağları yaşanmıştı
ama sonuncusu etkileri açısından en kötüsüydü.
İskandinav buz tabakası güneye ilerledi.
Fransa ve Orta Avrupa büyük ölçüde tundralarla kaplıydı.
Yaşam şartları gerçekten çok zordu.
Tundra bu kadar güneye ulaşmamıştı
ama yine de bariz değişiklikler vardı.
Hava çok soğuduğunda buz tabakalarında ve buzullarda
büyük miktarda su tutulur ve deniz seviyesi düşer.
Deniz seviyesi bugünkünden düşükken
burada muhtemelen büyük bir ova vardı.
İçinde bir sürü otoburların yaşadığı,
kuşların yaşadığı,
suyu tatlı sığ göllerin olduğu bir ova.
Hangi türleri tüketebileceklerini, nerede bulacaklarını
ve en iyi nasıl kullanacaklarını biliyorlardı.
Bunlar, mağaralarda bulduğumuz kemiklerin, kalıntıların çok küçük bir parçası.
Son 30 yılda on binlerce parça bulduk.
Hiç beklemediğimiz hayvanları yemişler.
CEBELITARIK ULUSAL MÜZESİ MÜDÜRÜ
Kayalık kıyı şeridine inip deniz salyangozu topladıklarına dair
kanıtlar var.
Burada da bir deniz salyangozu var,
üzerinde çakmak taşından bir alet hâlâ duruyor.
Neandertal'in bıraktığı gibi duruyor.
Sonra bu kemiği de bulduk, yunus kemiği.
Üzerinde kesik izleri var.
Belki de yunus çoktan ölüp kıyıya vurmuştu, sadece temizlediler.
Eti kemikten ayırıp yediler.
Neandertaller Avrupa'da bizden daha uzun süre yaşadılar.
Orası kesin.
Bence bu, zeki olduklarını ve çevrelerini anladıklarını gösteriyor.
Bu anlamda son derece başarılıydılar.
Neandertaller insandı. Dirençliydiler.
Bize çok benziyorlardı.
Ama bir gün her şey sona erdi.
Aniden yok olmaları gizemi daha da artırıyor.
Sonuçta, Cebelitarık Neandertalleri bu kadar uzun süre dayanmayı başardıysa
ne oldu da yok oldular?
Buz Devri deyince havanın soğuması anlaşılıyor, tabii ki bu yanlış değil.
Ama aynı zamanda kuraklık da oldu.
Cebelitarık'taki Neandertalleri vuran değişim,
bence ağaçların yok olmasıydı.
Ağaçlar neden önemli?
Çünkü büyük avları pusuya düşürebilmeyi sağlıyorlar.
Zamanla vücut yapıları
tabir caizse güreşçi gibi olmuştu.
Mızrakla hayvanların üzerine atlayabiliyor,
mızrağı saplayıp öldürebiliyorlardı.
Aniden o dünya kayboluyor ve geniş düzlüklere dönüşüyor.
Hayvanlara yaklaşamıyorsunuz çünkü uzaktan fark ediyorlar.
Gerçekleşen değişim o kadar hızlıydı ki biyolojileri buna ayak uyduramadı.
Sonlarını getiren bu oldu.
Evrimin son noktasının biz olduğumuzu düşünüyoruz,
kendimizi hep böyle gördük.
Neandertallere gelince, biz hâlâ buradayız ama onlar yok
çünkü biz onlardan daha iyiydik.
Ama şu da var, çok iyi adapte olabilirsin, bir gezegende çok başarılı olabilirsin,
bizim şu anda başarılı olmamız gibi mesela.
Ama bu hikâye bize insan olmanın başka yollarının da olduğunu
ve bazen başarısız olabileceğimizi anlatıyor.
Her ne kadar şu anda başarılı olsak da bunu bilmekte fayda var.
Yaklaşık 40.000 yıl önce
Neandertallerin sayıları hızla azalmaya başladı.
Sadece Cebelitarık'ta değil, yaşadıkları tüm yerlerde.
Bunun nedenlerinden biri iklim değişikliğiydi.
Bir başka nedense, başka bir türle aralarındaki rekabetin artmasıydı.
Bugün bile hepimiz küçük bir parça da olsa Neandertal DNA'sı taşıyoruz.
Uzun zaman önce yok olan atalarımızdan miras.
En az 100.000 yıl boyunca Homo Sapiensler
dalgalar hâlinde Afrika'dan Avrupa ve Asya'ya yayıldı.
Yolda Neandertallerle de karşılaştılar.
Bu karşılaşmaların bazıları şiddet içermiş olabilir.
Ama bazıları muhtemelen daha barışçıldı.
Birbirlerinin insan olduğunu fark ettiler.
Bu destansı yolculuklarda
Homo Sapiensler Orta Doğu'dan da geçti.
Şanidar Neandertallerinin mezarlığının yakınlarından.
Neandertal genleri birçok Homo Sapiens'te mevcut.
Gerçekten kuzen olduğumuza inanıyorum.
Aynı kanı taşıyoruz.
Atalarımız aynı.
Arkeolojide bana en ilginç gelen şeylerden biri de
insanların farklı farklı olması.
İnsanların iskeletlerine bakarak
hayatları ve dünyadaki deneyimleri hakkında bilgi edinebiliyoruz.
Şanidar Z'yi çıkarırken
yetişkin olduğunu düşündüren bazı özelliklerini fark ettik
ama kaç yaşında öldüğünü bilmiyorduk,
cinsiyetini bilmiyorduk,
hayatı hakkında da pek bir şey bilmiyorduk.
Şu anda bu tür soruları cevaplamaya çalışıyoruz.
Bu, sol radius kemiği. Yani ön kol kemiklerinden biri.
Bunun nispeten küçük bir birey olduğunu,
yaklaşık bir buçuk, 1,55 ya da 1,60 metre boyunda olduğunu söyleyebiliriz.
Beş fit kadar yani.
Burada alt çenenin, mandibulanın bir kısmı var, üzerinde dişler de var.
Dikkat çeken önemli bir nokta, bu dişlerin çoğunun,
özellikle de ön dişlerin aşırı derecede aşınmış olması.
Bu dişlerin hepsinde diş minesi tamamen aşınmış.
Dişleri bu kadar aşınmış bir Neandertal'in
40 ila 50 yaşları arasında,
nispeten yaşlı bir birey olması gerektiğini biliyoruz.
Bireyin cinsiyetini iskeletten tespit etmek mümkün.
Proteomik denen bir teknik kullandık.
Yani diş minesindeki bazı proteinleri analiz ettik.
Çünkü biliyoruz ki diş minesi oluşurken üretilen proteinlerden biri
X kromozomu ya da Y kromozomu olmasına göre
farklı şekillerde kodlanıyor.
Bundan yola çıkarak bu bireyin kadın olduğunu söyleyebiliyoruz.
Çoğu zaman Neandertalleri erkek olarak düşünürüz
ya da erkek davranışının bazı yönlerine odaklanırız.
Bu, Neandertal toplumunu daha iyi anlamamız için
çok iyi bir fırsat.
Bence bu Neandertal kadınının
yaşarken nasıl göründüğünü gösterecek bir rekonstrüksiyon
çok heyecan verici olacak.
- Evet Doktor Pomeroy. - Görelim hadi.
Bir tanesi hazırlanmış bile.
Evet.
Şuradan başlıyorum.
- Vay canına. - Vay be.
- Evet. - Evet.
İnanılmaz, çevirelim de herkes görsün.
Vay be.
Bana bakıyor.
Evet, öyle. Onunla en çok zaman geçiren sendin.
- Burnunu hatırlarsın. - Evet.
- İnanılmaz. - Evet.
Yüz ifadesini ilginç yapmışlar, duygularını yansıtıyor.
Bence bu tür rekonstrüksiyonların güzel yanı bu.
Bazıları biraz eleştirel yaklaşıyor,
"Neye benzediklerini bilemeyiz" diyorlar.
Birtakım varsayımların yapılması gerekiyor, doğru.
Ama bence karşımızdakinin insan olduğunu böyle daha iyi anlıyoruz.
İnsan olmanın ne demek olduğunu gösteriyor, değil mi?
Neandertal insanı olmanın ne anlama geldiğini.
Bir şekilde bu kişinin,
nasıl desem, yaşam öyküsünden bir şeyler hissediyoruz.
Bilgi ve tecrübeleri sayesinde...
ŞANİDAR Z
...iyi yerlerin nerede olduğunu yaşlılar bilirdi.
İster sadece kafasında olsun
isterse de şarkılar ve hikâyeler aracılığıyla
çocukları ve torunlarıyla paylaştığı bir şey olsun,
o bilgi grup için çok önemli olurdu.
Bu, "medeniyetin başlangıcı" nitelemesini
ilk kez bir binanın inşa edilmesinden vesaire daha fazla hak ediyor.
Muhtemelen bir tür bilgi deposu işlevi görüyordu,
bilginin gelecek nesillere aktarılmasında önemli bir rolü vardı.
Bugün, 75.000 yıl sonra bile
hâlâ ondan bir şeyler öğreniyoruz.
Şanidar Mağarası bize Neandertaller hakkında çok şey öğretti,
öğretmeye de devam ediyor.
Ama aynı zamanda insan olmanın ne demek olduğunu düşünmemizi de sağladı.
Birbirimize şefkat göstermek gibi şeyler.
Ya da ölümle nasıl başa çıktığımız.
Kaçınılmaz olarak hepimizin başına gelecek.
Şu anda anlık bir fotoğraf çekiyoruz.
Muhteşem, detaylı bir fotoğraf ama resmin tamamını henüz göremiyoruz.
"İnsan olmak"tan ve "insanlık"tan ne anladığımızla ilgili...
...keşfedilecek daha çok şey var.
Alta yazı çevirmeni: Salih Bayram