1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.LT

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.LT

3
00:00:48,320 --> 00:00:50,280
FILM POWSTAŁ NA PODSTAWIE ZDJĘĆ

4
00:00:50,450 --> 00:00:52,650
NAKRĘCONYCH
PRZEZ CLAUDE'A LANZMANNA,

5
00:00:52,820 --> 00:00:55,360
A NIEWYKORZYSTANYCH
W JEGO FILMIE "SHOAH",

6
00:00:55,530 --> 00:00:58,240
KTÓRY OPOWIADA O MORDOWANIU
EUROPEJSKICH ŻYDÓW

7
00:00:58,400 --> 00:01:00,030
W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ.

8
00:01:01,990 --> 00:01:04,860
NARRACJĘ DO FILMU
NAPISANO NA PODSTAWIE

9
00:01:05,030 --> 00:01:07,400
"PAMIĘTNIKÓW" CLAUDE'A LANZMANNA,

10
00:01:07,570 --> 00:01:11,610
JAK RÓWNIEŻ INNYCH DOKUMENTÓW
Z JEGO OSOBISTEGO ARCHIWUM.

11
00:01:12,490 --> 00:01:13,700
Ujęcie 99.

12
00:01:41,820 --> 00:01:42,780
Cięcie.

13
00:01:43,900 --> 00:01:44,740
100.

14
00:02:24,900 --> 00:02:26,900
Kręcenie "Shoah"

15
00:02:27,110 --> 00:02:29,820
było długą i trudną walką.

16
00:02:34,820 --> 00:02:37,950
Chciałem filmować,
ale miałem przed sobą nicość.

17
00:02:43,570 --> 00:02:45,780
Temat "Shoah" to sama śmierć.

18
00:02:46,780 --> 00:02:48,570
Radykalność śmierci.

19
00:02:54,320 --> 00:02:57,650
W niektóre wieczory
przeżywałem pozbawione sensu męki,

20
00:02:57,860 --> 00:02:59,650
byłem już gotów się poddać.

21
00:03:04,030 --> 00:03:05,320
Ale zawsze próbowałem -

22
00:03:06,070 --> 00:03:07,570
przez te 12 lat pracy -

23
00:03:08,150 --> 00:03:09,990
nie unikać patrzenia

24
00:03:10,740 --> 00:03:12,320
w czarne słońce Holokaustu.

25
00:03:34,360 --> 00:03:37,030
Przygoda z filmem "Shoah"
rozpoczęła się w Izraelu

26
00:03:37,240 --> 00:03:38,740
w 1973 r.

27
00:03:41,860 --> 00:03:44,030
Pomysł na ten film nie był mój.

28
00:03:44,240 --> 00:03:45,780
W ogóle go nie planowałem.

29
00:03:54,360 --> 00:03:56,820
Żyłem za czasów Holokaustu,

30
00:03:57,030 --> 00:03:58,570
mogłem paść jego ofiarą.

31
00:04:00,150 --> 00:04:01,900
Ale nic o nim nie wiedziałem.

32
00:04:03,570 --> 00:04:04,820
Miałem zerową wiedzę.

33
00:04:05,860 --> 00:04:08,610
Znałem tylko wynik,
abstrakcyjną liczbę.

34
00:04:09,530 --> 00:04:11,820
Sześć milionów naszych
zostało zamordowanych.

35
00:04:19,570 --> 00:04:21,030
Coś bardzo silnego we mnie,

36
00:04:21,610 --> 00:04:23,200
wręcz brutalnego,

37
00:04:23,400 --> 00:04:25,740
pchnęło mnie
do podjęcia się tego zadania.

38
00:04:27,030 --> 00:04:29,240
Nie miałem pojęcia,
jak się zabrać do pracy.

39
00:04:31,360 --> 00:04:32,780
Dziś wracam do tego myślami

40
00:04:33,650 --> 00:04:36,280
i proces szykowania materiału
zdaje mi się mętny,

41
00:04:36,860 --> 00:04:38,280
a wręcz niezrozumiały.

42
00:04:51,490 --> 00:04:53,820
W Izraelu poznałem
Szymona Srebrnika.

43
00:04:55,320 --> 00:04:56,860
Srebrnik był najmłodszym

44
00:04:57,070 --> 00:04:59,360
z dwóch ocalałych
z obozu w Chełmnie,

45
00:04:59,990 --> 00:05:02,900
gdzie w mobilnych komorach
zagazowano 400 tys. Żydów.

46
00:05:05,860 --> 00:05:08,780
Miał za zadanie opróżniać ciężarówki

47
00:05:08,990 --> 00:05:11,570
i wrzucać zwłoki do dołów,
w których je palono.

48
00:05:15,860 --> 00:05:17,610
Szymon Srebrnik miał 13,5 lat,

49
00:05:17,820 --> 00:05:20,860
kiedy strażnicy
strzelili mu w tył głowy.

50
00:05:23,240 --> 00:05:24,650
Jakimś cudem

51
00:05:25,240 --> 00:05:27,200
kula ominęła kluczowe naczynia.

52
00:05:30,650 --> 00:05:33,490
Rozmawiał ze mną,
czy raczej próbował,

53
00:05:34,570 --> 00:05:37,200
bo niewiele rozumiałem z tego,
co do mnie mówił.

54
00:05:38,990 --> 00:05:40,650
Skrawki, które zebrałem,

55
00:05:40,860 --> 00:05:43,150
były poszarpanymi
wspomnieniami pełnymi lęku.

56
00:05:47,990 --> 00:05:49,990
Jakby pozostał
przerażonym dzieckiem,

57
00:05:50,200 --> 00:05:51,820
którym wówczas był.

58
00:05:58,070 --> 00:06:00,200
Zrozumiałem,
że śpiewał kiedyś na rzece,

59
00:06:00,400 --> 00:06:02,780
na łódce jednego ze strażników z SS.

60
00:06:05,150 --> 00:06:08,110
Od razu poprosiłem go,
żeby zaśpiewał jak wtedy.

61
00:06:10,240 --> 00:06:13,490
Mały biały domek

62
00:06:13,700 --> 00:06:16,110
w mej pamięci tkwi

63
00:06:17,280 --> 00:06:20,650
Mały biały domek

64
00:06:20,860 --> 00:06:23,990
ciągle mi się śni

65
00:06:24,200 --> 00:06:27,200
Okna tego domku

66
00:06:27,400 --> 00:06:30,650
cudnie w słońcu lśnią

67
00:06:30,860 --> 00:06:33,530
Jakby czyjeś oczy

68
00:06:34,280 --> 00:06:36,610
przechodziły łzą

69
00:06:36,820 --> 00:06:38,950
Nie było mowy
o porzuceniu Srebrnika,

70
00:06:39,150 --> 00:06:41,110
o pominięciu go.

71
00:06:41,320 --> 00:06:43,030
...i radosnych dni

72
00:06:43,240 --> 00:06:47,200
Musiałem przystosować się do niego,
żeby go zrozumieć.

73
00:06:47,400 --> 00:06:50,110
...serce moje drży

74
00:06:54,530 --> 00:06:56,700
Potrzebowałem czasu
na zrozumienie tematu.

75
00:06:58,990 --> 00:07:02,700
Przez 2 lata czytałem
Primo Leviego, Antelme'a, Rousseta

76
00:07:02,900 --> 00:07:04,110
i 100 innych książek.

77
00:07:07,780 --> 00:07:10,450
Od książki do książki
i z miesiąca na miesiąc

78
00:07:10,650 --> 00:07:12,610
film powstawał jako negatyw,

79
00:07:12,820 --> 00:07:14,450
metodą prób i błędów.

80
00:07:16,700 --> 00:07:18,530
Nie wiedziałem, dokąd zmierzam.

81
00:07:23,280 --> 00:07:26,110
- Zapowiedz.
- Burlington Hilberg, dziewiąte.

82
00:07:27,570 --> 00:07:30,990
Pańska książka
jest wiekopomnym dziełem,

83
00:07:31,200 --> 00:07:33,320
bo udało się panu pokazać

84
00:07:33,530 --> 00:07:35,150
ten proces od środka,

85
00:07:35,360 --> 00:07:37,650
wykazując, jak wymordowanie Żydów

86
00:07:38,570 --> 00:07:39,990
było możliwe.

87
00:07:43,700 --> 00:07:47,820
Przełom, który osiągnąłem,
był wyłącznie intelektualny.

88
00:07:48,570 --> 00:07:52,990
Już od dłuższego czasu dysponowałem
tym swoistym kamieniem z Rosetty.

89
00:07:53,200 --> 00:07:54,700
Kamieniem z Rosetty,

90
00:07:54,900 --> 00:07:55,780
tak.

91
00:07:56,360 --> 00:07:57,740
Badałem go,

92
00:07:58,070 --> 00:08:02,400
nadal nie wiedząc, jak interpretować
niektóre z tych informacji.

93
00:08:02,610 --> 00:08:06,780
Skąd pan wiedział, że "PKR"
oznacza "pociąg śmierci"?

94
00:08:07,740 --> 00:08:09,360
Tutaj akurat

95
00:08:10,490 --> 00:08:15,200
jedynym powodem, dla którego
jesteśmy tego pewni, jest fakt,

96
00:08:16,570 --> 00:08:19,240
że wiemy, że celem była Treblinka.

97
00:08:19,860 --> 00:08:22,400
Pociąg nie jechał nigdzie dalej.

98
00:08:22,610 --> 00:08:25,740
Jeśli weźmiemy pod uwagę,
że te pociągi jechały do Treblinki -

99
00:08:25,950 --> 00:08:28,740
a było ich wiele -

100
00:08:29,570 --> 00:08:32,360
to możemy wywnioskować,

101
00:08:32,570 --> 00:08:37,200
że nie przewoziły Niemców
na przepustce,

102
00:08:37,400 --> 00:08:39,400
tak samo nie wiozły

103
00:08:39,610 --> 00:08:41,700
polskich robotników do obozu pracy.

104
00:08:41,900 --> 00:08:44,150
Te pociągi wiozły ludzi

105
00:08:44,360 --> 00:08:46,650
w to konkretne miejsce

106
00:08:46,860 --> 00:08:52,150
i cel był jasny, jako że
dla 99% tych ludzi skończyło się to

107
00:08:52,360 --> 00:08:53,400
śmiercią.

108
00:09:12,320 --> 00:09:14,570
Spędzałem całe godziny z ocalałymi,

109
00:09:14,820 --> 00:09:17,860
którzy opowiadali mi o łapankach,
transportach, braku wody,

110
00:09:18,070 --> 00:09:20,360
o przemocy i selekcji w obozach.

111
00:09:22,990 --> 00:09:24,900
Ale wszystkie zebrane świadectwa,

112
00:09:25,110 --> 00:09:26,700
nawet te najtragiczniejsze,

113
00:09:26,900 --> 00:09:29,570
zatrzymywały się
na kluczowej kwestii.

114
00:09:30,450 --> 00:09:31,990
Brakowało najważniejszego.

115
00:09:32,990 --> 00:09:34,740
Śmierci w komorach gazowych.

116
00:09:35,360 --> 00:09:36,990
O tym nie miał kto opowiedzieć.

117
00:09:49,990 --> 00:09:52,820
Prześladowały mnie myśli
o ostatnich chwilach skazanych.

118
00:09:53,450 --> 00:09:55,320
O chwilach przed śmiercią.

119
00:09:57,570 --> 00:10:00,200
Jak to było czekać nago
w temperaturze -20°C

120
00:10:00,400 --> 00:10:03,780
na wejście do komory gazowej
w Sobiborze czy Treblince.

121
00:10:11,490 --> 00:10:13,360
Stale się nad tym zastanawiałem.

122
00:10:14,320 --> 00:10:15,490
Dręczyło mnie to.

123
00:10:33,320 --> 00:10:34,990
O Abrahamie Bombie usłyszałem,

124
00:10:35,200 --> 00:10:37,530
kiedy przygotowywałem
film w Izraelu.

125
00:10:39,070 --> 00:10:41,360
Dowiedziałem się,
że obcinał włosy Żydówkom

126
00:10:41,570 --> 00:10:43,900
wewnątrz komór gazowych w Treblince.

127
00:10:46,150 --> 00:10:48,280
Bomba mieszkał teraz w Nowym Jorku,

128
00:10:48,490 --> 00:10:50,200
gdzie pracował jako fryzjer.

129
00:10:50,990 --> 00:10:52,320
Zna pan osiedle Sea Gate?

130
00:10:52,650 --> 00:10:54,150
- Proszę?
- Sea Gate.

131
00:10:54,360 --> 00:10:56,820
- To na Brooklynie?
- Tak.

132
00:10:57,030 --> 00:10:59,490
Nie w Europie. Sea Gate.

133
00:11:00,530 --> 00:11:01,950
Na Coney Island.

134
00:11:02,110 --> 00:11:04,200
To ogrodzone osiedle.

135
00:11:11,650 --> 00:11:13,110
Zacząłem błądzić,

136
00:11:13,860 --> 00:11:15,610
godzinami chodziłem w kółko.

137
00:11:18,570 --> 00:11:19,740
On był kluczowy.

138
00:11:29,360 --> 00:11:32,740
Napotkałem starego szewca,
który go znał.

139
00:11:33,950 --> 00:11:36,450
Bombowie wyprowadzili się
20 lat wcześniej.

140
00:11:42,070 --> 00:11:43,110
Zagubiony,

141
00:11:43,900 --> 00:11:46,070
przejrzałem wszystkie dostępne

142
00:11:46,280 --> 00:11:48,150
w Nowym Jorku książki telefoniczne.

143
00:11:50,150 --> 00:11:52,110
Skoro Bomba był fryzjerem,

144
00:11:52,320 --> 00:11:54,240
jeździłem po salonach fryzjerskich.

145
00:11:56,400 --> 00:11:57,780
W 15. salonie

146
00:11:57,990 --> 00:12:00,780
kobieta z włosami
naszpikowanymi wałkami i spinkami

147
00:12:00,990 --> 00:12:02,280
dała mi jakiś adres.

148
00:12:03,360 --> 00:12:04,610
W końcu znalazłem Bombę.

149
00:12:04,950 --> 00:12:07,400
Rozmawiał ze mną przez dwie doby,

150
00:12:07,610 --> 00:12:09,900
jak z nikim wcześniej.

151
00:12:11,740 --> 00:12:15,740
Jak już zagazowali daną grupę,

152
00:12:16,450 --> 00:12:18,990
zaczynało się przedstawienie.

153
00:12:19,200 --> 00:12:20,780
Do pracy

154
00:12:21,400 --> 00:12:24,240
zabierały się osoby z innych miejsc.

155
00:12:24,450 --> 00:12:26,900
Ci odpowiedzialni za komory gazowe

156
00:12:27,110 --> 00:12:30,450
wynosili ciała ludzi,

157
00:12:30,650 --> 00:12:33,900
którzy kurczowo
trzymali się siebie nawzajem.

158
00:12:34,110 --> 00:12:36,820
Nawet po śmierci

159
00:12:37,030 --> 00:12:39,780
przytulali się do siebie,

160
00:12:39,990 --> 00:12:42,320
żeby być blisko siebie,

161
00:12:42,530 --> 00:12:45,070
żeby ich nie rozdzielono

162
00:12:45,650 --> 00:12:49,990
ani za życia, ani po śmierci.

163
00:12:50,320 --> 00:12:55,610
Zabierali ich
z komór gazowych, zanosili

164
00:12:57,320 --> 00:13:00,490
kawałek dalej i zostawiali ich tam

165
00:13:00,700 --> 00:13:03,450
na jakiś czas.

166
00:13:04,530 --> 00:13:06,740
Kopali wielkie doły

167
00:13:06,950 --> 00:13:08,320
wrzucali do nich ciała.

168
00:13:08,530 --> 00:13:10,450
Ale to nie był koniec.

169
00:13:10,650 --> 00:13:13,570
Później odkopywali zwłoki,

170
00:13:13,780 --> 00:13:17,110
układali je jedne na drugich,

171
00:13:17,820 --> 00:13:19,280
a następnie je palili.

172
00:13:20,150 --> 00:13:21,860
Stało się dla mnie jasne,

173
00:13:22,070 --> 00:13:24,280
że bohaterami mojego filmu

174
00:13:24,490 --> 00:13:26,700
muszą zostać żydowscy
przymusowi robotnicy:

175
00:13:26,900 --> 00:13:28,360
Arbeitsjuden

176
00:13:28,570 --> 00:13:30,400
albo Sonderkommandos -

177
00:13:30,610 --> 00:13:32,650
członkowie oddziałów specjalnych.

178
00:13:35,740 --> 00:13:37,700
Ludzie tacy jak Bomba,

179
00:13:37,900 --> 00:13:41,360
którzy czekali na ostatniej stacji
podróży do unicestwienia,

180
00:13:41,570 --> 00:13:43,200
byli wraz z mordercami

181
00:13:43,400 --> 00:13:45,150
jedynymi świadkami duszenia

182
00:13:45,360 --> 00:13:47,280
tego ludu w komorach gazowych.

183
00:13:50,740 --> 00:13:52,740
- Rudolf Vrba, 100.
- No dobrze.

184
00:13:52,950 --> 00:13:56,740
Jak się pan czuł,
czekając na te pociągi

185
00:13:57,070 --> 00:14:01,200
i wiedząc, że większość ludzi,
którzy nimi przyjadą,

186
00:14:02,030 --> 00:14:05,360
trafi natychmiast do gazu.

187
00:14:06,700 --> 00:14:09,610
Proszę to opisać po swojemu.

188
00:14:13,070 --> 00:14:15,200
Bardzo trudno

189
00:14:16,320 --> 00:14:18,240
opisać uczucia.

190
00:14:23,700 --> 00:14:27,200
Widziałem to tyle razy,
że stało się to rutyną.

191
00:14:28,570 --> 00:14:32,240
Nie powiedziałbym,

192
00:14:33,360 --> 00:14:36,110
że jakoś szczególnie
mnie to dotknęło.

193
00:14:37,570 --> 00:14:38,450
No bo...

194
00:14:40,070 --> 00:14:42,570
to nie był czas na współczucie.

195
00:14:44,320 --> 00:14:47,360
Pamięta pan przybycie
transportu z Żydami z Grecji?

196
00:14:47,570 --> 00:14:50,490
Pamiętam wiele takich,
bo kiedy pracowałem przy rampie,

197
00:14:50,700 --> 00:14:53,700
z Salonik przyjechało
co najmniej 30-40 tys. osób.

198
00:14:55,650 --> 00:14:57,950
Odbyli długą podróż,

199
00:14:58,150 --> 00:15:02,400
bo z Salonik czy Aten do Auschwitz

200
00:15:02,610 --> 00:15:04,900
jechało się 9 dni i 9 nocy.

201
00:15:13,820 --> 00:15:16,740
Arbeitsjuden i Sonderkommandos,
tacy jak Bomba,

202
00:15:16,950 --> 00:15:18,280
byli młodymi mężczyznami.

203
00:15:19,570 --> 00:15:22,110
Mieli po 18, 20, 25 lat.

204
00:15:27,820 --> 00:15:30,570
Pochodzili z Polski,
Węgier i Grecji.

205
00:15:30,780 --> 00:15:32,030
Selekcjonowano ich,

206
00:15:32,240 --> 00:15:35,570
golono, tatuowano,
biczowano, ogłuszano,

207
00:15:35,780 --> 00:15:38,570
prowadzono ich do płotu
otaczającego krematorium nr 5

208
00:15:39,950 --> 00:15:42,280
i nagle odkrywali wszystko...

209
00:15:44,030 --> 00:15:46,490
Zbiorowe groby, syk płomieni,

210
00:15:47,570 --> 00:15:50,240
stosy splątanych ze sobą,
zsiniałych zwłok,

211
00:15:50,990 --> 00:15:53,820
które wysypywały się
przez otwarte drzwi komory.

212
00:16:04,610 --> 00:16:08,450
Ludzie z Salonik
wyróżniali się na wiele sposobów.

213
00:16:08,650 --> 00:16:11,320
Byli bardziej barwni,
przez sam ich ubiór.

214
00:16:13,450 --> 00:16:16,610
Cechowali się bardzo filozoficznym
podejściem do życia.

215
00:16:16,820 --> 00:16:19,320
Mieli w sobie ziarnko Wschodu.

216
00:16:20,320 --> 00:16:23,650
Byli delikatniejsi z usposobienia,

217
00:16:23,860 --> 00:16:25,610
mniej przygotowani na brutalność.

218
00:16:30,780 --> 00:16:33,950
Niektórzy Żydzi ze słonecznych
wybrzeży Morza Jońskiego,

219
00:16:34,150 --> 00:16:35,150
delikatni Żydzi,

220
00:16:35,360 --> 00:16:37,700
wrażliwi Żydzi
jak u pisarza Alberta Cohena,

221
00:16:37,900 --> 00:16:39,200
nie mogli tego znieść.

222
00:16:40,860 --> 00:16:43,990
Z otwartymi ramionami
rzucali się w ogień,

223
00:16:44,200 --> 00:16:45,150
niczym nurkowie.

224
00:17:03,900 --> 00:17:07,320
Kiedy zrozumiałem,
że tematem filmu będzie śmierć -

225
00:17:07,530 --> 00:17:09,650
śmierć, a nie przetrwanie -

226
00:17:10,700 --> 00:17:13,780
było to dla mnie
tak potężne oświecenie,

227
00:17:13,990 --> 00:17:16,070
że od razu wiedziałem,
że go dokończę,

228
00:17:17,110 --> 00:17:18,820
że za nic się nie poddam.

229
00:17:42,360 --> 00:17:44,320
Zdarzało się,
że zostawałem bez grosza

230
00:17:44,820 --> 00:17:47,360
i obawiałem się,
że nie będę mógł kontynuować.

231
00:17:49,490 --> 00:17:52,530
Zorganizowano mi kilka
fundraisingowych tournée po USA.

232
00:17:54,650 --> 00:17:57,110
Ambasador
Robert Borden Reams.

233
00:18:18,860 --> 00:18:20,450
To była kompletna porażka.

234
00:18:22,150 --> 00:18:23,950
A opowiadałem przekonująco

235
00:18:24,150 --> 00:18:26,490
o sensie stworzenia
tego rodzaju filmu.

236
00:18:27,650 --> 00:18:29,320
To oddział fundraisingowy

237
00:18:29,650 --> 00:18:31,150
American Jewish Committee...

238
00:18:31,360 --> 00:18:33,400
Pokazywałem, ile już wiem

239
00:18:33,610 --> 00:18:35,200
i ile już udało mi się zrobić.

240
00:18:35,400 --> 00:18:38,070
- Byli na górze w...?
- Bibliotece?

241
00:18:38,950 --> 00:18:43,360
Chciałabym powitać pana Lanzmanna
z Paryża i jego ekipę filmową.

242
00:18:43,570 --> 00:18:45,700
Chyba wszyscy wiedzą,
nad czym pracują.

243
00:18:46,650 --> 00:18:48,570
Po moich wystąpieniach

244
00:18:48,780 --> 00:18:51,280
pojawiały się pytania.
Jedno stale wracało:

245
00:18:52,030 --> 00:18:54,030
"Jaki będzie przekaz?".

246
00:18:54,360 --> 00:18:56,150
214.

247
00:18:56,650 --> 00:18:58,780
Nie wiedziałem,
jaki jest przekaz "Shoah".

248
00:18:58,990 --> 00:19:00,400
214.

249
00:19:02,360 --> 00:19:04,070
Do dziś tego nie wiem.

250
00:19:07,070 --> 00:19:08,530
Gdybym powiedział,

251
00:19:08,740 --> 00:19:11,280
że przekaz to: "Nigdy więcej" albo

252
00:19:11,490 --> 00:19:13,110
"Kochajcie się nawzajem",

253
00:19:13,320 --> 00:19:15,450
środki z pewnością by się znalazły.

254
00:19:16,280 --> 00:19:18,070
Ale marny był ze mnie fundraiser.

255
00:19:24,110 --> 00:19:26,740
W budżecie "Shoah"
nie ma ani dolara amerykańskiego.

256
00:19:29,650 --> 00:19:32,110
To prywatne osoby
pomogły mi przetrzymać

257
00:19:32,320 --> 00:19:34,650
strasznie chude lata,

258
00:19:34,860 --> 00:19:37,900
kiedy zdawałem sobie sprawę z tego,
ile pracy mnie czeka.

259
00:19:46,490 --> 00:19:49,490
Odkrycia sprawiały,
że krążyłem między kontynentami.

260
00:19:50,700 --> 00:19:52,780
Czułem się,
jakbym prowadził śledztwo

261
00:19:53,490 --> 00:19:55,740
i jakby to zadanie
było nieskończenie wielkie.

262
00:20:09,280 --> 00:20:11,740
Szybko zrozumiałem,
że w filmie muszą się pojawić

263
00:20:12,070 --> 00:20:13,150
również mordercy.

264
00:20:15,780 --> 00:20:17,900
Na podstawie tego, co przeczytałem,

265
00:20:18,110 --> 00:20:20,240
sporządziłem listę ok. 150 nazwisk

266
00:20:20,450 --> 00:20:23,150
nazistowskich zbrodniarzy
i biurokratów.

267
00:20:23,360 --> 00:20:25,900
To było kluczowe
dla powodzenia projektu.

268
00:20:29,240 --> 00:20:30,360
Z początku -

269
00:20:30,570 --> 00:20:34,240
z żałosnej naiwności,
braku doświadczenia i szczerości -

270
00:20:34,450 --> 00:20:38,450
dzwoniłem, przedstawiałem się
i mówiłem, czemu się kontaktuję.

271
00:20:39,610 --> 00:20:42,700
Że kręcę film
na temat eksterminacji Żydów.

272
00:20:46,280 --> 00:20:48,320
Z reguły na tym
kończyła się rozmowa.

273
00:20:57,400 --> 00:21:00,280
Postanowiłem więc,
po wielu niepowodzeniach,

274
00:21:00,490 --> 00:21:01,860
nie dzwonić.

275
00:21:02,740 --> 00:21:05,990
Jechałem od razu do domów tych,
których szukałem.

276
00:21:06,200 --> 00:21:09,240
Towarzyszyła mi niemiecka
asystentka Corinna Coulmas,

277
00:21:09,450 --> 00:21:11,820
bystra i odważna młoda kobieta.

278
00:21:19,240 --> 00:21:20,200
Zobaczmy.

279
00:21:20,820 --> 00:21:22,990
Co mamy na temat

280
00:21:23,700 --> 00:21:24,700
Laabsa?

281
00:21:25,570 --> 00:21:28,030
Wypis z aktu oskarżenia

282
00:21:28,240 --> 00:21:30,240
w procesie zabójców z Chełmna.

283
00:21:31,360 --> 00:21:34,650
Gustav Laabs był kierowcą
mobilnej komory gazowej

284
00:21:34,860 --> 00:21:37,950
w obu okresach eksterminacji
w Chełmnie.

285
00:21:38,860 --> 00:21:41,240
Kiedy transport docierał do pałacu,

286
00:21:41,450 --> 00:21:45,110
oskarżony podjeżdżał mobilną komorą
do drewnianej rampy.

287
00:21:45,860 --> 00:21:47,650
Czekał, aż ofiary

288
00:21:48,490 --> 00:21:51,530
wejdą do pojazdu i aż zostaną
za nimi zamknięte drzwi.

289
00:21:52,360 --> 00:21:53,240
Po czym

290
00:21:53,450 --> 00:21:56,530
podłączał stały element
rury wydechowej

291
00:21:56,740 --> 00:22:00,110
do ruchomej części, która
sięgała do wnętrza ciężarówki.

292
00:22:00,820 --> 00:22:03,530
Następnie sam odpalał silnik,

293
00:22:03,740 --> 00:22:06,200
naciskał na pedał gazu

294
00:22:06,900 --> 00:22:09,820
i pozostawiał silnik
włączony na 10-15 minut.

295
00:22:10,780 --> 00:22:12,780
Kiedy krzyki, jęki

296
00:22:13,490 --> 00:22:14,700
i uderzenia

297
00:22:14,900 --> 00:22:16,990
z wnętrza ciężarówki milkły,

298
00:22:17,950 --> 00:22:21,150
kiedy ludzie byli zaczadzeni
lub stracili przytomność...

299
00:22:22,650 --> 00:22:24,490
jechał ciężarówką

300
00:22:25,150 --> 00:22:28,820
do Waldlager,
czyli do lasu obozowego,

301
00:22:29,030 --> 00:22:31,650
7 km od miejscowości Chełmno,

302
00:22:31,860 --> 00:22:33,900
gdzie wyładowywano zwłoki

303
00:22:34,110 --> 00:22:36,280
i chowano je lub palono.

304
00:23:08,950 --> 00:23:10,320
Nie chce otworzyć.

305
00:23:14,740 --> 00:23:17,860
Sąsiedzi powiedzieli mu,
żeby nie otwierał.

306
00:23:18,070 --> 00:23:20,490
- Ci z dołu?
- "Nie otwieraj".

307
00:23:21,570 --> 00:23:23,740
Czemu filmujecie tu bez pozwolenia?

308
00:23:23,950 --> 00:23:27,400
Ludzie nie chcą być filmowani.

309
00:23:28,240 --> 00:23:30,700
- I filmujecie dzieci!
- Nie potrzeba pozwolenia.

310
00:23:30,900 --> 00:23:34,200
Ale nie możecie filmować
bloku ani niczego tutaj.

311
00:23:34,400 --> 00:23:38,860
Próbowaliśmy zadzwonić.

312
00:23:40,030 --> 00:23:42,990
- Co próbowaliście?
- Zadzwonić.

313
00:23:44,650 --> 00:23:47,740
Nie możecie filmować tak,
jak robi to ten pan.

314
00:23:48,450 --> 00:23:49,950
Ani naszych dzieci.

315
00:23:50,150 --> 00:23:52,650
Co nam do tego,
że chcecie rozmawiać z Laabsem?

316
00:23:52,860 --> 00:23:55,700
Właśnie chcemy z nim pomówić.
Znają go państwo?

317
00:23:55,900 --> 00:23:57,610
Oczywiście, to nasz sąsiad.

318
00:23:57,820 --> 00:24:00,950
- To miły człowiek?
- Tak, oczywiście.

319
00:24:01,530 --> 00:24:04,900
Wiedzą państwo coś
o jego przeszłości?

320
00:24:05,110 --> 00:24:06,150
- Nie.
- Nie?

321
00:24:06,360 --> 00:24:08,150
Nie wiedzą państwo, co zrobił?

322
00:24:08,360 --> 00:24:10,400
Nie mają państwo pojęcia?

323
00:24:10,990 --> 00:24:13,070
- Interesujecie się...
- Wie pani...

324
00:24:13,280 --> 00:24:16,820
Chwileczkę. Wiedzą państwo,
czym jest mobilna komora?

325
00:24:18,530 --> 00:24:19,280
Nie...

326
00:24:19,490 --> 00:24:22,030
Nigdy nie słyszeli państwo
o czymś takim?

327
00:24:22,240 --> 00:24:22,990
Nie.

328
00:24:23,200 --> 00:24:25,490
Podczas wojny był kierowcą...

329
00:24:25,700 --> 00:24:27,950
- A co nam do tego?
- ...mobilnej komory.

330
00:24:28,150 --> 00:24:31,400
- Zamordował 200 tys. Żydów.
- O czym pan mówi?

331
00:24:31,610 --> 00:24:33,570
- Skąd pan jest?
- Wiedział pan o tym?

332
00:24:33,780 --> 00:24:35,200
Z francuskiej telewizji?

333
00:24:35,530 --> 00:24:37,570
Zupełnie nas to nie interesuje.

334
00:24:37,780 --> 00:24:39,700
- No dobrze.
- To jego prywatne życie.

335
00:24:39,860 --> 00:24:42,530
Interesuje mnie
jako sąsiad, człowiek,

336
00:24:42,740 --> 00:24:46,860
a to, czego nie wiem,
w ogóle mnie nie interesuje.

337
00:24:47,450 --> 00:24:49,570
Może lepiej już idźcie.

338
00:24:49,900 --> 00:24:51,320
Dobrze, tak zrobimy.

339
00:24:53,700 --> 00:24:56,030
Widać ten powszechny współudział.

340
00:25:01,110 --> 00:25:02,150
Niemcy

341
00:25:02,360 --> 00:25:05,030
łatwo rozpoznawali
żydowskość mojego nazwiska,

342
00:25:05,360 --> 00:25:07,450
a to nie ułatwiało sprawy.

343
00:25:09,570 --> 00:25:12,280
Musiałem pilnie wymyślić
sobie inną tożsamość.

344
00:25:13,650 --> 00:25:15,780
Nie będę zdradzał szczegółów.

345
00:25:16,490 --> 00:25:18,030
Obiecałem dochować tajemnicy.

346
00:25:18,860 --> 00:25:20,820
Zdobyłem fałszywy paszport.

347
00:25:21,030 --> 00:25:23,740
Zobowiązałem się zwrócić go
po zakończeniu filmu.

348
00:25:24,950 --> 00:25:28,400
Teraz nazywałem się
Claude-Marie Sorel.

349
00:25:30,860 --> 00:25:34,490
Następnie wymyśliłem Centrum Badań
Historii Współczesnej

350
00:25:35,150 --> 00:25:38,240
i nadałem sobie fałszywy tytuł
doktora historii.

351
00:25:39,450 --> 00:25:42,650
Wykazywanie się szczerością
w kontaktach z byłymi nazistami

352
00:25:42,860 --> 00:25:45,320
zakończyło się sromotną porażką.

353
00:25:46,320 --> 00:25:48,700
Musiałem nauczyć się
oszukiwać oszustów.

354
00:25:48,900 --> 00:25:49,700
Cięcie.

355
00:25:56,900 --> 00:25:57,740
Zdejmij tę...

356
00:25:58,860 --> 00:25:59,900
Postaraj się

357
00:26:00,110 --> 00:26:01,990
nie zakładać tego tak ciasno.

358
00:26:05,400 --> 00:26:06,900
Nie wiem, czy ostatnio

359
00:26:08,780 --> 00:26:10,950
tak mnie to ściskało,
czy aż tak się bałem.

360
00:26:17,280 --> 00:26:18,450
Za każdym razem,

361
00:26:18,650 --> 00:26:20,610
kiedy brałem oddech,
miałem wrażenie,

362
00:26:21,530 --> 00:26:22,820
że mnie to tłamsi...

363
00:26:23,030 --> 00:26:24,950
Trochę się to czuje.

364
00:26:25,150 --> 00:26:26,400
...i że się zerwie.

365
00:26:26,990 --> 00:26:29,820
- Czujesz, że masz to na sobie.
- Trochę, no.

366
00:26:33,400 --> 00:26:34,610
Wolałbym spluwę.

367
00:26:47,320 --> 00:26:48,150
Może być tak?

368
00:26:51,780 --> 00:26:52,990
Może trochę ciaśniej,

369
00:26:53,200 --> 00:26:56,280
bo jak spadnie tak jak ostatnio...

370
00:26:56,820 --> 00:26:59,860
- Ostatnio spadł?
- Zbiło mnie to z pantałyku.

371
00:27:07,150 --> 00:27:08,070
Poczekaj.

372
00:27:24,900 --> 00:27:25,900
"Paluszek"

373
00:27:26,110 --> 00:27:29,150
była rewolucyjną,
małą kamerą tubową,

374
00:27:29,360 --> 00:27:32,860
którą można było kręcić,
nie patrząc przez wizjer.

375
00:27:35,860 --> 00:27:37,200
Nie zapisywała obrazu,

376
00:27:37,900 --> 00:27:40,610
ale wysyłała go
do zaparkowanej obok furgonetki.

377
00:27:41,740 --> 00:27:42,780
To małe cudo

378
00:27:43,110 --> 00:27:46,150
kompletnie odmieniło
kręcenie w Niemczech.

379
00:27:46,360 --> 00:27:47,030
Już.

380
00:27:48,030 --> 00:27:51,780
Jak tam pana serce?

381
00:27:51,990 --> 00:27:53,450
Wszystko dobrze?

382
00:27:54,280 --> 00:27:57,320
Serce? Na razie nie boli.

383
00:27:57,530 --> 00:28:01,530
Gdyby zaczęło, to dam panu znać.

384
00:28:01,740 --> 00:28:02,570
Dobrze.

385
00:28:02,780 --> 00:28:06,200
- I będziemy musieli kończyć.
- Oczywiście.

386
00:28:08,700 --> 00:28:09,820
Franz Suchomel

387
00:28:10,030 --> 00:28:13,700
zgodził się
tylko na nagrywanie dźwięku.

388
00:28:15,570 --> 00:28:18,450
W Treblince Suchomel
był dowódcą oddziału,

389
00:28:18,650 --> 00:28:20,150
który zbierał pieniądze

390
00:28:20,360 --> 00:28:23,280
i biżuterię ukryte
w ubraniach ofiar.

391
00:28:24,360 --> 00:28:27,900
Żeby go przechytrzyć,
ukryłem "paluszek" w torbie,

392
00:28:28,110 --> 00:28:31,400
która zawierała
profesjonalny dyktafon.

393
00:28:31,610 --> 00:28:34,240
William Lubtchansky,
operator kamery,

394
00:28:34,450 --> 00:28:36,320
udawał dźwiękowca.

395
00:28:37,070 --> 00:28:38,150
To może już?

396
00:28:38,360 --> 00:28:42,150
- Jest pan gotowy?
- Tak.

397
00:28:42,360 --> 00:28:46,280
- Możemy...?
- Możemy zaczynać.

398
00:28:46,490 --> 00:28:47,650
Dobrze.

399
00:28:48,860 --> 00:28:50,200
To tak zróbmy.

400
00:28:52,360 --> 00:28:57,240
- Chciałbym zacząć od Treblinki.
- Proszę bardzo.

401
00:28:58,860 --> 00:29:02,400
Zabrano nas na drugi koniec obozu,

402
00:29:02,610 --> 00:29:04,110
przeszliśmy tyłem.

403
00:29:04,320 --> 00:29:06,240
Kiedy tam dotarliśmy,

404
00:29:06,450 --> 00:29:11,900
akurat otworzyły się
drzwi komory gazowej

405
00:29:12,110 --> 00:29:16,320
i ludzie wypadali z niej
jak kartofle.

406
00:29:16,530 --> 00:29:18,070
- Jak kartofle?
- Tak.

407
00:29:18,860 --> 00:29:21,240
To nas oczywiście

408
00:29:21,570 --> 00:29:23,700
kompletnie przeraziło.

409
00:29:24,030 --> 00:29:26,030
Proszę nie podawać mojego nazwiska.

410
00:29:26,240 --> 00:29:28,900
Nie, oczywiście, przecież...

411
00:29:29,110 --> 00:29:31,490
Jak się mówi "obiecałem"?

412
00:29:31,700 --> 00:29:32,740
Obiecałem.

413
00:29:34,070 --> 00:29:36,950
- Cholera!
- Co się dzieje? Przerywa?

414
00:29:39,950 --> 00:29:41,700
Przynajmniej dźwięk jest idealny.

415
00:29:41,900 --> 00:29:44,490
Czyli to była przerażająca operacja?

416
00:29:46,070 --> 00:29:47,740
Tak.

417
00:29:47,900 --> 00:29:53,950
Można powiedzieć,
że odbierano ludziom godność.

418
00:29:54,530 --> 00:29:58,070
Pozbawiano ich nawet włosów.

419
00:29:59,650 --> 00:30:02,900
To było totalne upokorzenie.

420
00:30:08,650 --> 00:30:12,900
W Nowym Jorku jest pewien fryzjer.

421
00:30:14,360 --> 00:30:16,700
Bomba? Tak, możliwe.

422
00:30:16,900 --> 00:30:18,070
Możliwe.

423
00:30:18,280 --> 00:30:20,490
To nazwisko coś mi mówi.

424
00:30:21,150 --> 00:30:22,900
- Nazwisko?
- Tak, Bomba.

425
00:30:36,450 --> 00:30:39,650
Abraham Bomba wyjechał z
Nowego Jorku i nie zostawił adresu.

426
00:30:40,740 --> 00:30:43,820
Przez wiele dni próbowałem
się dodzwonić, ale nie odbierał.

427
00:30:45,240 --> 00:30:47,360
Poczta zwróciła mi listy.

428
00:30:50,400 --> 00:30:51,490
Bomba, pierwsze.

429
00:30:52,360 --> 00:30:54,030
Odnalazłem go po kilku latach,

430
00:30:54,240 --> 00:30:55,570
kiedy kręciłem w Izraelu.

431
00:30:56,610 --> 00:30:58,700
Myślał, że mój film
to jakieś mrzonki.

432
00:31:16,400 --> 00:31:17,700
Bomba, czwarte.

433
00:31:20,700 --> 00:31:22,150
Przepraszam...

434
00:31:22,740 --> 00:31:25,360
Może pan to opisać? To było nagłe?

435
00:31:25,570 --> 00:31:28,820
Pewnego dnia przyszedł rozkaz.

436
00:31:29,490 --> 00:31:32,780
Mieliśmy zebrać
określoną liczbę fryzjerów

437
00:31:32,990 --> 00:31:36,780
i pójść ściąć kobietom włosy.

438
00:31:37,490 --> 00:31:41,070
Zabrali nas wszystkich
w pewne miejsce,

439
00:31:41,780 --> 00:31:43,780
w którym nigdy wcześniej
nie byliśmy,

440
00:31:43,990 --> 00:31:45,860
żaden z nas...

441
00:31:47,450 --> 00:31:51,280
Nikt z tego miejsca w Treblince,
w którym byliśmy,

442
00:31:51,450 --> 00:31:54,860
nigdy nie był
za tymi wielkimi drzwiami.

443
00:31:55,570 --> 00:31:56,570
Weszliśmy do...

444
00:31:56,780 --> 00:32:00,740
wtedy już wiedzieliśmy,
że to jest komora gazowa.

445
00:32:00,950 --> 00:32:03,240
Zabrali nas tam.

446
00:32:04,030 --> 00:32:05,990
Czułem, że Bomba robi się nerwowy.

447
00:32:06,200 --> 00:32:08,110
Sam zaczynałem odczuwać lęk.

448
00:32:09,240 --> 00:32:11,990
Wiedzieliśmy, że najtrudniejsze
jeszcze przed nami.

449
00:32:12,700 --> 00:32:15,360
Musieliśmy poruszyć temat
golenia Żydówek

450
00:32:15,570 --> 00:32:16,740
w komorze gazowej.

451
00:32:17,070 --> 00:32:18,900
Wiem, że to trudne.

452
00:32:19,990 --> 00:32:21,700
Tak, to prawda.

453
00:32:21,900 --> 00:32:24,110
To bardzo trudne, wie pan,

454
00:32:24,320 --> 00:32:27,320
bo muszę to przeżywać na nowo.

455
00:32:27,950 --> 00:32:29,820
To naprawdę bolesne.

456
00:32:30,740 --> 00:32:32,780
Tak, ale musi pan to zrobić.

457
00:32:33,320 --> 00:32:34,450
Musi pan.

458
00:32:35,030 --> 00:32:36,400
Nie ma pan wyboru.

459
00:32:42,150 --> 00:32:43,610
Może zróbmy cięcie.

460
00:32:59,450 --> 00:33:01,820
To ja wpadłem na pomysł
z salonem fryzjerskim.

461
00:33:05,070 --> 00:33:06,780
Pomyślałem, że rutynowe gesty

462
00:33:06,990 --> 00:33:08,820
mogą mu ułatwić wypowiedzenie się

463
00:33:09,030 --> 00:33:11,030
przed naszą kamerą.

464
00:33:16,070 --> 00:33:18,700
Umieściłem go w tej sytuacji
i powiedziałem:

465
00:33:18,900 --> 00:33:21,990
"Abrahamie,
powtórz gesty, które wykonywałeś".

466
00:33:27,110 --> 00:33:29,780
W tym momencie
prawda się ucieleśniła,

467
00:33:29,990 --> 00:33:32,360
przeżywał te chwile jak aktor.

468
00:33:32,570 --> 00:33:34,860
Mówił pan, że ich nie goliliście.

469
00:33:35,070 --> 00:33:36,820
Nie, nie goliliśmy.

470
00:33:37,030 --> 00:33:39,450
Ścinaliśmy im włosy,
żeby przekonać je,

471
00:33:39,650 --> 00:33:42,320
że to tylko nowa fryzura.

472
00:33:42,530 --> 00:33:44,320
Czego używaliście? Nożyczek?

473
00:33:44,530 --> 00:33:48,030
Tak, nożyczek i grzebienia.
Żadnych golarek.

474
00:33:49,240 --> 00:33:52,820
Można powiedzieć,
że jak przy strzyżeniu mężczyzn.

475
00:33:54,070 --> 00:33:55,780
Co pan czuł, kiedy zaczął

476
00:33:56,110 --> 00:33:59,610
strzyc kobiety po wojnie?

477
00:34:01,900 --> 00:34:02,990
Po wojnie?

478
00:34:03,150 --> 00:34:06,240
To naprawdę dobre pytanie,

479
00:34:06,450 --> 00:34:07,700
ponieważ,

480
00:34:07,900 --> 00:34:10,700
kiedy wyszedłem

481
00:34:10,900 --> 00:34:13,990
z obozu zagłady w Treblince

482
00:34:14,610 --> 00:34:17,360
i zacząłem pracować
w salonie fryzjerskim,

483
00:34:18,610 --> 00:34:21,700
czasem na fotelu siadała
jakaś kobieta

484
00:34:24,070 --> 00:34:25,450
w sukience...

485
00:34:26,150 --> 00:34:27,490
i dla mnie to było dziwne,

486
00:34:27,700 --> 00:34:31,900
bo ostrzygłem setki kobiet,

487
00:34:32,110 --> 00:34:34,990
które były kompletnie nagie.
Nie miały sukienek.

488
00:34:35,200 --> 00:34:37,570
I z początku nie wiedziałem,

489
00:34:37,780 --> 00:34:40,820
jak się zabrać za strzyżenie,

490
00:34:41,030 --> 00:34:42,820
kiedy kobieta siedzi

491
00:34:43,030 --> 00:34:45,700
ubrana tak, jak powinna.

492
00:34:46,490 --> 00:34:49,570
Tak emocjonalnie

493
00:34:49,780 --> 00:34:52,780
nie mogłem do tego przywyknąć.

494
00:34:52,990 --> 00:34:55,490
Dłuższą chwilę zajęło mi

495
00:34:55,700 --> 00:34:59,240
przyzwyczajenie się

496
00:34:59,570 --> 00:35:03,150
do strzyżenia kobiet

497
00:35:03,950 --> 00:35:06,900
w ubraniach.

498
00:35:13,740 --> 00:35:16,900
Może pan coś dodać,
ale powiedziałem już dużo.

499
00:35:17,110 --> 00:35:18,530
Tak, to prawda.

500
00:35:21,280 --> 00:35:24,150
- Działa ten sprzęt?
- Tak.

501
00:35:24,320 --> 00:35:28,150
Może powinieneś...
Bo sporo na ciebie zerka.

502
00:35:29,570 --> 00:35:32,530
- Dobrze słychać?
- Tak, bardzo dobrze.

503
00:35:32,860 --> 00:35:35,740
- Może zróbmy przerwę, to zmienię...
- Taśmę?

504
00:35:35,950 --> 00:35:37,990
- Kasetę.
- Dobra.

505
00:35:38,200 --> 00:35:40,280
Słyszysz?

506
00:35:40,900 --> 00:35:43,110
- Założę słuchawki.
- Dobrze.

507
00:35:44,110 --> 00:35:46,860
Musi zmienić taśmę.

508
00:35:47,820 --> 00:35:50,700
- Dobra, zróbmy przerwę.
- OK.

509
00:35:53,570 --> 00:35:55,490
Zrobiliśmy przerwę na lunch,

510
00:35:55,700 --> 00:35:57,780
na który zaprosiłem też
żonę Suchomela.

511
00:36:01,150 --> 00:36:03,860
Pamiętam, że opychali się
łososiem i bitą śmietaną.

512
00:36:10,490 --> 00:36:11,570
Wieczorem

513
00:36:11,780 --> 00:36:15,150
strasznie pokłóciłem się
z operatorem Williamem Lubtchanskim,

514
00:36:15,900 --> 00:36:18,200
którego ojca zagazowano w Auschwitz.

515
00:36:20,860 --> 00:36:23,070
Nie rozumiał, że moja zimna krew

516
00:36:23,280 --> 00:36:25,950
była częścią tej całej maskarady.

517
00:36:27,360 --> 00:36:28,610
On by go chętnie zabił.

518
00:36:31,150 --> 00:36:33,200
Ja nie chciałem
go zabić w ten sposób.

519
00:36:36,650 --> 00:36:38,610
Chciałem go zabić kamerą.

520
00:36:38,820 --> 00:36:40,200
Niech zatrzyma,

521
00:36:40,400 --> 00:36:42,900
jeśli może, bo boli mnie serce.

522
00:36:43,110 --> 00:36:44,820
A, dobrze, dobrze.

523
00:36:46,450 --> 00:36:48,070
W porządku, kręć dalej.

524
00:36:48,280 --> 00:36:50,110
Udaj, że wyłączasz.

525
00:36:52,030 --> 00:36:53,990
Ma pan bóle?

526
00:36:54,200 --> 00:36:55,780
Boli pana serce?

527
00:36:55,990 --> 00:36:58,740
- To angina pectoris.
- Dławica piersiowa?

528
00:36:58,950 --> 00:37:01,110
Potrzebuję chwili. Pięciu minut.

529
00:37:01,320 --> 00:37:05,030
Lepiej nie będę przy panu palić.

530
00:37:07,900 --> 00:37:09,610
Czy to...?

531
00:37:12,740 --> 00:37:15,490
Spytaj, czy to z emocji?

532
00:37:16,110 --> 00:37:19,030
Pyta, skąd u pana ten ból.

533
00:37:19,240 --> 00:37:21,700
- Denerwuję się.
- Denerwuje się pan

534
00:37:21,900 --> 00:37:23,900
tą historią?

535
00:37:24,110 --> 00:37:27,280
Kiedy sobie to przypominam...

536
00:37:32,860 --> 00:37:36,320
A poza tym trochę za dużo zjadłem.

537
00:37:36,530 --> 00:37:39,860
Tak, to mogę potwierdzić.
Za dużo pan zjadł.

538
00:37:40,700 --> 00:37:41,780
To na pewno.

539
00:37:41,990 --> 00:37:45,450
Za chwilę będziemy mogli
kontynuować.

540
00:37:45,650 --> 00:37:46,650
Dobrze.

541
00:37:51,400 --> 00:37:52,900
To ten łosoś.

542
00:37:53,490 --> 00:37:54,950
- Proszę?
- Łosoś.

543
00:37:55,150 --> 00:37:57,070
A może bita śmietana.

544
00:37:57,280 --> 00:37:58,400
Tak.

545
00:38:00,820 --> 00:38:01,990
Wróciliśmy do rozmowy

546
00:38:02,740 --> 00:38:04,490
i Suchomel nabrał pewności siebie.

547
00:38:05,200 --> 00:38:07,860
Poprosiłem, żeby zaśpiewał hymn,
którego uczyli się

548
00:38:08,200 --> 00:38:09,650
Arbeitsjuden z Treblinki.

549
00:38:09,990 --> 00:38:14,450
Komanda maszerują do pracy

550
00:38:15,700 --> 00:38:20,150
Dla nas liczy się dziś
tylko Treblinka

551
00:38:20,360 --> 00:38:24,280
To nasze przeznaczenie

552
00:38:24,490 --> 00:38:28,490
Przyswoiliśmy sobie Treblinkę

553
00:38:29,030 --> 00:38:32,610
W mgnieniu oka

554
00:38:33,280 --> 00:38:37,450
Liczy się tylko słowo komendanta

555
00:38:37,650 --> 00:38:41,700
Tylko posłuszeństwo i obowiązek

556
00:38:41,900 --> 00:38:46,240
Chcemy służyć i służyć

557
00:38:46,450 --> 00:38:50,320
Aż któregoś dnia
wezwie nas przeznaczenie

558
00:38:50,650 --> 00:38:51,650
Hurra

559
00:38:59,740 --> 00:39:01,650
Ma pan piękny głos.

560
00:39:02,450 --> 00:39:04,110
Tak, czy raczej miałem.

561
00:39:04,320 --> 00:39:05,860
Nadal pan ma.

562
00:39:06,490 --> 00:39:10,200
Tylko Żydzi śpiewali tę piosenkę?

563
00:39:10,400 --> 00:39:12,360
Tak, tylko Żydzi.

564
00:39:12,570 --> 00:39:15,150
Ale teraz to my możemy śpiewać,

565
00:39:15,360 --> 00:39:17,950
że Treblinka
jest naszym przeznaczeniem, prawda?

566
00:39:18,150 --> 00:39:21,950
Żydów już nie ma.

567
00:39:23,280 --> 00:39:25,900
Nie mogą już o tym opowiedzieć.

568
00:39:28,320 --> 00:39:32,900
Dziarskim krokiem,
z pewnym spojrzeniem

569
00:39:33,110 --> 00:39:37,280
Zawsze patrzymy na świat
z odwagą i radością

570
00:39:37,490 --> 00:39:41,360
Kolumna maszeruje do pracy

571
00:39:42,570 --> 00:39:45,650
Dla nas liczy się dziś
tylko Treblinka

572
00:39:45,990 --> 00:39:48,150
To nasze przeznaczenie...

573
00:39:49,610 --> 00:39:52,110
A jednak nadal są Żydzi
mogący to zaśpiewać.

574
00:39:56,530 --> 00:39:58,860
Richard Glazar przeżył Treblinkę.

575
00:39:59,070 --> 00:40:02,490
Uciekł podczas buntu
w obozie w sierpniu 1943 r.

576
00:40:03,900 --> 00:40:06,650
Aby sfinansować ucieczkę,
Glazar i jego przyjaciel

577
00:40:06,860 --> 00:40:10,610
zdobyli od Żydów pracujących
pod dowództwem Suchomela

578
00:40:10,820 --> 00:40:12,950
parę diamentów z ubrań ofiar.

579
00:40:14,490 --> 00:40:17,200
Wzięliśmy te brylanty

580
00:40:18,070 --> 00:40:21,360
i ukryliśmy je dobrze

581
00:40:22,030 --> 00:40:24,740
w mydle do golenia.

582
00:40:24,950 --> 00:40:27,280
Ale powtarzaliśmy sobie,

583
00:40:29,530 --> 00:40:32,280
że te brylanty

584
00:40:32,490 --> 00:40:37,110
nie mogą nam pomóc przeżyć.

585
00:40:37,780 --> 00:40:40,530
Że musimy przetrwać

586
00:40:42,200 --> 00:40:45,950
Treblinkę bez bogactw

587
00:40:46,150 --> 00:40:47,820
z obozu.

588
00:40:49,280 --> 00:40:52,150
O ile w ogóle będziemy mieli

589
00:40:52,740 --> 00:40:54,650
tyle szczęścia.

590
00:40:55,990 --> 00:40:59,030
Więc zachowaliśmy te brylanty

591
00:41:00,860 --> 00:41:02,240
i...

592
00:41:05,700 --> 00:41:07,360
użyliśmy ich

593
00:41:08,490 --> 00:41:14,110
do zrobienia pierścionków
dla naszych żon.

594
00:41:14,700 --> 00:41:17,900
Żona Carela i moja żona obie noszą

595
00:41:18,450 --> 00:41:21,070
pierścionki z tymi brylantami.

596
00:41:22,820 --> 00:41:26,070
Nie sprzedał ich pan?

597
00:41:27,360 --> 00:41:28,740
Nigdy.

598
00:41:32,490 --> 00:41:36,150
Nigdy, i to mimo że zawsze
brakowało nam pieniędzy.

599
00:41:40,030 --> 00:41:42,070
Co pan tutaj ma?

600
00:41:45,650 --> 00:41:47,780
To maszynka do golenia,

601
00:41:51,650 --> 00:41:53,320
a to mydło.

602
00:41:58,070 --> 00:42:01,610
Mydło jest z Treblinki,

603
00:42:02,240 --> 00:42:03,860
etui również.

604
00:42:04,070 --> 00:42:08,400
To prawdopodobnie
ostatnie przedmioty,

605
00:42:09,070 --> 00:42:11,070
które przetrwały do dziś

606
00:42:11,280 --> 00:42:14,280
po 800 tys. ofiar.

607
00:42:15,820 --> 00:42:20,280
A to pierścionek,
który nosi moja żona.

608
00:42:26,360 --> 00:42:28,450
Wspaniale.

609
00:42:44,570 --> 00:42:45,900
Jest bardzo ładny.

610
00:42:52,820 --> 00:42:54,110
Płacze pan?

611
00:43:03,990 --> 00:43:08,240
A czy w tamtych czasach
też pan płakał?

612
00:43:08,450 --> 00:43:12,530
Tak, każdego wieczora,
każdej nocy. Modliłem się.

613
00:43:13,110 --> 00:43:15,490
- Modlił się pan?
- Tak.

614
00:43:16,450 --> 00:43:17,490
Dla Boga?

615
00:43:17,700 --> 00:43:18,740
Do Boga.

616
00:43:18,950 --> 00:43:20,110
Do Boga.

617
00:43:20,320 --> 00:43:22,030
Żeby mi przebaczył.

618
00:43:28,530 --> 00:43:31,530
Biorę to jako wynagrodzenie za ból,

619
00:43:31,740 --> 00:43:35,070
nie za udzielenie wywiadu.

620
00:43:35,280 --> 00:43:37,530
W jakim sensie wynagrodzenie za ból?

621
00:43:38,070 --> 00:43:39,360
Ja...

622
00:43:39,570 --> 00:43:41,400
To dla mnie wielki ciężar.

623
00:43:42,200 --> 00:43:45,650
Jutro i pojutrze
z pewnością nie wstanę z łóżka.

624
00:43:46,360 --> 00:43:50,030
Oto 2000 franków szwajcarskich,

625
00:43:50,240 --> 00:43:51,820
są jak marki niemieckie.

626
00:43:52,030 --> 00:43:53,110
Dziękuję bardzo.

627
00:44:53,320 --> 00:44:56,240
Musiałem się przymusić
do podróży do Polski,

628
00:44:56,450 --> 00:44:59,740
która była przecież
geograficznym centrum zagłady.

629
00:45:02,070 --> 00:45:04,030
Coś mnie od tego kraju odpychało.

630
00:45:06,320 --> 00:45:09,700
Co miałem tam zobaczyć?
Nic? Nieobecność?

631
00:45:11,610 --> 00:45:14,700
Uznałem, że skoro
kręcę film o zniszczeniu,

632
00:45:14,900 --> 00:45:16,570
to miejsca nie mają znaczenia.

633
00:45:18,110 --> 00:45:21,280
Dla mnie Polska
była antymiejscem pamięci.

634
00:45:32,280 --> 00:45:33,860
Pojechałem tam bardzo późno.

635
00:45:34,700 --> 00:45:36,240
Zimą 1978 r.

636
00:45:37,280 --> 00:45:39,900
Pięć lat po rozpoczęciu
pracy nad "Shoah".

637
00:45:42,530 --> 00:45:44,570
A przecież przemierzałem cały świat.

638
00:45:48,200 --> 00:45:50,360
Przyjechałem
z aroganckim nastawieniem.

639
00:45:50,570 --> 00:45:54,070
Byłem pewien, że przybyłem,
żeby potwierdzić, że nie musiałem.

640
00:45:59,150 --> 00:46:01,360
Już nazajutrz wynająłem
rosyjskiego gruchota

641
00:46:01,900 --> 00:46:03,200
i ruszyłem do Treblinki.

642
00:46:06,150 --> 00:46:08,780
Chciałem zobaczyć miejsce,
w którym kiedyś był obóz.

643
00:46:38,070 --> 00:46:39,320
Nie czułem nic.

644
00:46:40,360 --> 00:46:41,320
Czekałem

645
00:46:41,990 --> 00:46:43,740
z otwartym umysłem i duszą

646
00:46:44,400 --> 00:46:47,820
na jakąś reakcję na to miejsce
i ślady katastrofy.

647
00:46:50,780 --> 00:46:54,110
Ujrzałem coś nieprzypominającego
tego, czego się dowiedziałem...

648
00:46:54,780 --> 00:46:56,490
nie tylko z książek,

649
00:46:56,700 --> 00:46:58,610
ale również ze świadectw Suchomela,

650
00:46:58,820 --> 00:47:01,070
Glazara i Abrahama Bomby.

651
00:47:06,650 --> 00:47:08,150
Zobacz te dzieci tam.

652
00:47:57,950 --> 00:47:59,860
Barbaro, przywitaj się.

653
00:48:00,070 --> 00:48:02,200
- Dzień dobry państwu.
- Dzień dobry pani.

654
00:48:02,360 --> 00:48:04,360
Zapytaj, czy podejdzie.

655
00:48:04,570 --> 00:48:07,030
Czy mógłby pan odrobineczkę
się do nas zbliżyć?

656
00:48:12,820 --> 00:48:14,950
- Dzień dobry.
- Dzień dobry panu.

657
00:48:15,150 --> 00:48:17,740
Zapytaj, czy od dawna
mieszka w Treblince.

658
00:48:17,950 --> 00:48:19,900
Od dawna pan mieszka w Treblince?

659
00:48:20,110 --> 00:48:22,400
- Proszę?
- Od dawna pan w Treblince mieszka?

660
00:48:22,610 --> 00:48:26,200
Od urodzenia, proszę pani, 67 lat.

661
00:48:27,360 --> 00:48:28,570
- 67 lat?
- Tak.

662
00:48:32,280 --> 00:48:34,320
Pewnie sporo widział?

663
00:48:34,530 --> 00:48:38,360
Musiał się pan napatrzeć
na wiele rzeczy przez ten czas...

664
00:48:38,990 --> 00:48:40,530
Tak, oczywiście.

665
00:48:41,450 --> 00:48:43,820
Może opowiedzieć, co widział?

666
00:48:44,030 --> 00:48:47,030
Podwozili tam,
a co oni tam robili, to nie wiem.

667
00:48:47,240 --> 00:48:50,150
- Tam nie...?
- Tam nikt nie widział, co robili.

668
00:48:50,360 --> 00:48:52,200
Wysiądę, porozmawiamy.

669
00:48:52,530 --> 00:48:55,150
Jak zawieźli, to już nie wrócili.

670
00:48:56,570 --> 00:48:57,280
A ja?

671
00:48:57,490 --> 00:48:59,240
- Ty też wysiądź.
- Ale jak?

672
00:48:59,450 --> 00:49:01,150
Wysiądź...

673
00:49:01,360 --> 00:49:03,780
z drugiej strony.

674
00:49:05,150 --> 00:49:06,110
Ujęcie 86.

675
00:49:06,280 --> 00:49:08,070
Co pan opowiadał? Bo nie zrozumiał.

676
00:49:08,240 --> 00:49:09,700
Może pan powtórzyć?

677
00:49:10,030 --> 00:49:11,700
Było dwóch Niemców,

678
00:49:11,900 --> 00:49:13,280
którzy

679
00:49:13,490 --> 00:49:16,400
pobili ich obu i ich zabili.

680
00:49:16,610 --> 00:49:17,700
- Obu.
- Tak?

681
00:49:17,900 --> 00:49:21,570
Takich jak jego wnuk.
Byli mniej więcej w tym wieku.

682
00:49:21,780 --> 00:49:22,950
On to widział?

683
00:49:23,150 --> 00:49:25,900
- Widział pan to sam?
- No chyba.

684
00:49:26,110 --> 00:49:27,030
Gdzie był?

685
00:49:27,240 --> 00:49:29,320
A pan skąd to widział?
Daleko pan był?

686
00:49:29,530 --> 00:49:32,650
Przyjechałem na pole,
wyjechałem na szosę, a oni...

687
00:49:32,820 --> 00:49:34,650
Jechał do pracy na pole.

688
00:49:34,990 --> 00:49:36,860
Dzień dobry!

689
00:49:46,990 --> 00:49:49,950
Powiedz im, że kręcimy film,
że przyjechaliśmy z Francji.

690
00:49:50,110 --> 00:49:52,280
Panowie przyjechali z Francji.
Dzień dobry.

691
00:49:52,490 --> 00:49:55,030
Robią film o Treblince.
Dzień dobry panu.

692
00:49:56,700 --> 00:49:59,530
- Robią film o Treblince po prostu.
- Dzień dobry.

693
00:50:00,490 --> 00:50:01,530
Dzień dobry.

694
00:50:01,860 --> 00:50:05,450
Pamięta przyjazd Żydów z Warszawy
w wagonach towarowych?

695
00:50:05,650 --> 00:50:07,280
Sześć dziennie wpychali.

696
00:50:07,490 --> 00:50:09,070
Sześć razy dziennie.

697
00:50:09,280 --> 00:50:12,030
Po 60 wagonów.
20 wagonów naraz wpychali.

698
00:50:12,200 --> 00:50:13,650
Pociągi miały po 60 wagonów,

699
00:50:13,860 --> 00:50:16,700
ale do obozu jechało tylko 20 naraz.

700
00:50:16,900 --> 00:50:17,530
Aha.

701
00:50:17,740 --> 00:50:20,030
W Treblince
rozdzielali skład na trzy.

702
00:50:20,240 --> 00:50:22,200
Później rozdzielali skład.

703
00:50:22,400 --> 00:50:23,780
Widział to wszystko?

704
00:50:23,990 --> 00:50:25,780
To znaczy wszystko było widać?

705
00:50:25,990 --> 00:50:28,400
Tam nie wpuścili,
ale tu się wszystko widziało.

706
00:50:37,200 --> 00:50:39,900
Facet zamknął drzwi na klucz,
chyba nas zastrzeli.

707
00:50:44,820 --> 00:50:47,240
- Spróbujmy gdzie indziej.
- Spójrz, jarzębina.

708
00:50:49,900 --> 00:50:51,570
Słyszałaś ten zamek? Cyk!

709
00:50:52,650 --> 00:50:53,650
Tak.

710
00:50:55,490 --> 00:50:56,780
No to chodźmy.

711
00:51:42,900 --> 00:51:45,610
Nic nie poczułem
w miejscu pamięci obozu,

712
00:51:46,320 --> 00:51:48,400
ale ta zwykła tablica
mnie poruszyła.

713
00:51:50,820 --> 00:51:52,530
Treblinka istnieje.

714
00:51:53,530 --> 00:51:55,900
Istnieje miejscowość
o nazwie "Treblinka".

715
00:51:56,490 --> 00:51:57,780
Ma czelność istnieć.

716
00:52:01,700 --> 00:52:03,400
Kiedy tu przyjechałem,

717
00:52:03,740 --> 00:52:05,650
przepełniony zdobytą wiedzą,

718
00:52:05,860 --> 00:52:08,650
byłem niczym bomba,
która może zaraz wybuchnąć.

719
00:52:09,950 --> 00:52:11,610
Brakowało tylko zapalnika.

720
00:52:13,490 --> 00:52:15,490
Tym zapalnikiem stała się Treblinka.

721
00:52:18,200 --> 00:52:20,070
Tam, gdzie staliśmy,

722
00:52:20,400 --> 00:52:23,950
była mała tabliczka
z napisem "Treblinka".

723
00:52:24,700 --> 00:52:26,530
Pierwszy raz w życiu

724
00:52:26,740 --> 00:52:29,860
słyszałem o miejscowości Treblinka.

725
00:52:30,950 --> 00:52:34,200
Po drugiej stronie torów

726
00:52:35,110 --> 00:52:37,280
dostrzegłem około

727
00:52:37,490 --> 00:52:40,860
18-20 wagonów.

728
00:52:41,700 --> 00:52:43,320
Odjeżdżały.

729
00:52:47,740 --> 00:52:50,740
Po około godzinie

730
00:52:51,400 --> 00:52:55,820
zobaczyłem, że wracają,
ale już bez ludzi w środku.

731
00:52:57,400 --> 00:52:59,740
Nasz pociąg wjechał do środka.

732
00:53:01,570 --> 00:53:04,490
Kiedy znaleźliśmy się
w obozie zagłady,

733
00:53:05,240 --> 00:53:07,610
nagle usłyszeliśmy krzyki:

734
00:53:08,320 --> 00:53:11,110
"Mężczyźni na prawo,
kobiety na lewo!".

735
00:53:15,950 --> 00:53:18,150
Żona trzymała dziecko.

736
00:53:18,360 --> 00:53:21,820
Towarzyszyła jej moja matka.

737
00:53:23,990 --> 00:53:27,950
Z bratem i ojcem poszliśmy w prawo.

738
00:53:29,740 --> 00:53:32,110
A kobiety poszły w lewo,

739
00:53:32,450 --> 00:53:33,740
w kierunku baraków.

740
00:53:35,400 --> 00:53:37,450
To był ostatni raz,

741
00:53:37,650 --> 00:53:43,150
kiedy widziałem żeńskich
członków mojej rodziny.

742
00:54:14,610 --> 00:54:20,030
Bo uleciałeś

743
00:54:20,360 --> 00:54:25,240
w kraj daleki

744
00:54:26,070 --> 00:54:31,570
Za tobą bracia

745
00:54:31,780 --> 00:54:36,570
dziś modły ślą

746
00:54:36,780 --> 00:54:41,400
Przed boski tron

747
00:54:41,610 --> 00:54:45,200
ślemy modły

748
00:54:45,400 --> 00:54:48,400
za tobą

749
00:54:48,610 --> 00:54:53,360
Wieczny pokój

750
00:54:53,530 --> 00:54:57,400
niech ci da

751
00:54:57,610 --> 00:54:59,570
Dowiedziałem się, że maszynista,

752
00:54:59,780 --> 00:55:03,360
który prowadził pociągi śmierci
przez cały okres istnienia obozu,

753
00:55:04,030 --> 00:55:06,740
mieszka ok. 10 km od Treblinki.

754
00:55:15,070 --> 00:55:16,610
Kamera. Zapowiedz.

755
00:55:16,820 --> 00:55:17,950
T 17.

756
00:55:19,030 --> 00:55:22,070
Ile pan Gawkowski miał wtedy lat?

757
00:55:22,280 --> 00:55:24,070
Ile miał pan wtedy lat?

758
00:55:24,780 --> 00:55:28,360
Ja, proszę pani,
zacząłem jeździć na parowozie,

759
00:55:28,570 --> 00:55:30,150
prawdę mówiąc,

760
00:55:30,360 --> 00:55:31,650
dosyć wcześnie.

761
00:55:31,860 --> 00:55:33,530
Ale w tym czasie miałem

762
00:55:33,740 --> 00:55:35,650
jakieś 20-21 lat.

763
00:55:35,860 --> 00:55:37,900
- Zaczął...
- To zależy...

764
00:55:38,110 --> 00:55:40,200
prowadzić lokomotywy
w dość młodym wieku,

765
00:55:40,400 --> 00:55:42,570
ale w tamtym czasie miał 20-21 lat.

766
00:55:42,780 --> 00:55:44,240
- Tak.
- 20-21 lat?

767
00:55:44,450 --> 00:55:45,700
Był bardzo młody!

768
00:55:45,900 --> 00:55:48,030
Był pan zupełnie młody.

769
00:55:48,240 --> 00:55:50,150
- Tak.
- I dlatego pamięć mam.

770
00:55:51,360 --> 00:55:53,570
Co za młodu się pamięta, to...

771
00:55:53,780 --> 00:55:55,740
...co się wydarzyło w tamtym czasie.

772
00:55:57,070 --> 00:55:58,450
To co pamięta?

773
00:55:58,650 --> 00:56:00,700
Teraz już tej pamięci nie mam.

774
00:56:00,900 --> 00:56:02,450
Już nie ma tej pamięci.

775
00:56:02,650 --> 00:56:04,200
Ma doskonałą pamięć.

776
00:56:04,400 --> 00:56:08,110
Ma się wrażenie, że on to
przeżywa na nowo. Powiedz mu.

777
00:56:08,320 --> 00:56:10,320
To jest więcej niż pamięć.

778
00:56:10,530 --> 00:56:13,860
Ma się wrażenie, że pan
przeżywa na nowo to, co widział.

779
00:56:14,070 --> 00:56:16,070
Tak, proszę pani.
Żeby pani wiedziała.

780
00:56:16,280 --> 00:56:18,570
Przedstawiam wszystko to w umyśle,

781
00:56:18,780 --> 00:56:20,070
tak jakbym widział to.

782
00:56:20,280 --> 00:56:21,240
Tak,

783
00:56:21,450 --> 00:56:24,320
to jakby znów to widział,
to się dzieje w jego głowie.

784
00:56:30,740 --> 00:56:33,030
Czy słyszał krzyki,
kiedy prowadził pociąg?

785
00:56:33,240 --> 00:56:35,280
Kiedy pociąg jechał,
słyszał pan krzyki?

786
00:56:35,490 --> 00:56:37,570
- A bezwarunkowo.
- Tak.

787
00:56:37,780 --> 00:56:40,820
Co ludzie krzyczeli?

788
00:56:41,030 --> 00:56:44,200
To były bardziej jęki czy wzywanie?

789
00:56:44,400 --> 00:56:47,110
Były jęki
czy jakieś wołania o pomoc?

790
00:56:47,320 --> 00:56:49,110
Różnie, różnie. I jęki,

791
00:56:49,320 --> 00:56:51,030
i wołanie.

792
00:56:51,240 --> 00:56:52,450
Różnie.

793
00:56:52,650 --> 00:56:54,360
Było i wołanie, i jęki.

794
00:56:59,150 --> 00:57:02,400
Czy dziś śnią mu się koszmary?

795
00:57:03,240 --> 00:57:06,530
Czy teraz zdarza się panu czasem,
że ma pan koszmarne sny

796
00:57:06,740 --> 00:57:07,740
na ten temat?

797
00:57:07,950 --> 00:57:10,150
Wie pani co? Miałem już nie raz.

798
00:57:11,200 --> 00:57:12,650
Już nie raz, naprawdę.

799
00:57:18,990 --> 00:57:20,400
- Już?
- Tak, tak.

800
00:57:20,990 --> 00:57:22,150
Jedziemy.

801
00:57:51,490 --> 00:57:53,490
Powiedziałem Gawkowskiemu,

802
00:57:53,700 --> 00:57:55,570
że sfilmujemy przyjazd do Treblinki.

803
00:57:56,780 --> 00:57:58,740
Jak Bomba w salonie fryzjerskim,

804
00:57:58,950 --> 00:58:00,990
Gawkowski jakby miał zwidy -

805
00:58:01,320 --> 00:58:03,990
patrzył na 60 wagonów ludzi
jadących na śmierć.

806
00:58:13,110 --> 00:58:14,700
Ale nie było żadnych wagonów.

807
00:58:16,070 --> 00:58:19,610
Tylko lokomotywa, którą
za sporą sumę wypożyczyły mi PKP.

808
00:58:40,320 --> 00:58:42,650
Zapytaj tego pana,

809
00:58:42,860 --> 00:58:44,610
czy mieszkał już tutaj

810
00:58:44,820 --> 00:58:45,820
za czasów wojny.

811
00:58:46,030 --> 00:58:48,400
- Pan w czasie wojny tutaj mieszkał?
- Tak.

812
00:58:48,610 --> 00:58:50,610
Tak, w czasie okupacji.

813
00:58:52,240 --> 00:58:54,450
Wcześniej wspomniał o Chrystusie.

814
00:58:54,650 --> 00:58:55,990
Co miał na myśli?

815
00:58:57,110 --> 00:58:59,530
Panu się zdawało, że przed chwilą

816
00:58:59,740 --> 00:59:01,110
powiedział pan "Chrystus".

817
00:59:01,320 --> 00:59:03,150
Mówił pan coś o Chrystusie czy nie?

818
00:59:03,360 --> 00:59:04,900
Tak, no właśnie

819
00:59:05,070 --> 00:59:06,820
kiedyś, przedtem mówiłem,

820
00:59:06,990 --> 00:59:09,110
że kiedy Chrystus chodził po ziemi,

821
00:59:09,280 --> 00:59:12,610
a Żydzi go ukrzyżowali, zamęczyli,

822
00:59:13,150 --> 00:59:15,900
no bo w naszej religii tak stoi,

823
00:59:16,110 --> 00:59:18,570
no i on zmartwychwstał

824
00:59:18,780 --> 00:59:20,950
i za to, że to właśnie

825
00:59:21,150 --> 00:59:23,610
zesłał takiego człowieka Pan Bóg,

826
00:59:23,820 --> 00:59:26,780
że musieli odpokutować za to, no.

827
00:59:26,950 --> 00:59:29,030
Pan mówi, że wedle naszej religii...

828
00:59:29,240 --> 00:59:31,610
To znaczy w religii tak stoi!

829
00:59:31,820 --> 00:59:34,490
...Żydzi go ukrzyżowali.

830
00:59:34,700 --> 00:59:36,900
I później, jak wiadomo,

831
00:59:37,110 --> 00:59:39,400
było zmartwychwstanie,

832
00:59:40,400 --> 00:59:42,030
ale

833
00:59:42,200 --> 00:59:44,900
to, co spotkało Żydów,

834
00:59:45,110 --> 00:59:47,860
spotkało ich z powodu tego,

835
00:59:48,070 --> 00:59:49,900
co zrobili Chrystusowi.

836
00:59:50,110 --> 00:59:52,990
A, musieli odpokutować
za swoje zbrodnie.

837
00:59:53,200 --> 00:59:55,200
Zapytaj, czy o to mu chodziło.

838
00:59:55,400 --> 00:59:56,610
To jest pokuta za to?

839
00:59:56,820 --> 00:59:58,740
No właśnie tak mi się wydaje.

840
00:59:58,950 --> 01:00:01,990
Tak starzy nasi katolicy mówili,

841
01:00:02,150 --> 01:00:03,990
no i ja to powtarzam.

842
01:00:06,070 --> 01:00:07,110
No tak, oczywiście.

843
01:00:08,070 --> 01:00:09,280
T 55.

844
01:00:10,320 --> 01:00:11,820
- Później...
- Barbaro...

845
01:00:12,030 --> 01:00:14,320
...we Francji
nikt tego nie zrozumie.

846
01:00:14,530 --> 01:00:17,240
Przepraszam pana. Zapytaj go,

847
01:00:17,450 --> 01:00:19,570
czy myśli, że jestem Żydem.

848
01:00:19,780 --> 01:00:22,070
Jak pan myśli:
czy pan Lanzmann jest Żydem?

849
01:00:22,280 --> 01:00:23,320
No myślę, że tak.

850
01:00:24,530 --> 01:00:25,780
Dlaczego?

851
01:00:25,990 --> 01:00:27,700
Charakter, chód...

852
01:00:27,900 --> 01:00:30,700
i mowa, pomimo że po francusku,

853
01:00:30,900 --> 01:00:33,820
ale akcent jest zaciągany, żydowski.

854
01:00:34,030 --> 01:00:36,320
Po twoim sposobie mówienia,

855
01:00:36,530 --> 01:00:38,530
twoim chodzie,

856
01:00:38,740 --> 01:00:41,150
ale szczególnie
po sposobie mówienia,

857
01:00:41,360 --> 01:00:43,070
mówisz z żydowskim akcentem.

858
01:00:43,280 --> 01:00:44,820
- Z żydowskim akcentem?!
- Tak.

859
01:00:44,990 --> 01:00:46,200
Tym lepiej.

860
01:00:54,990 --> 01:00:57,320
Byłem pierwszym,
który rozmawiał z Gawkowskim,

861
01:00:57,490 --> 01:00:59,400
Borowym i innymi rolnikami.

862
01:01:00,860 --> 01:01:03,650
Nikt nie interesował się tym,
co mają do powiedzenia.

863
01:01:06,320 --> 01:01:08,530
Odkryłem coś bulwersującego.

864
01:01:09,450 --> 01:01:11,570
Rolnicy z polskiej prowincji

865
01:01:11,780 --> 01:01:13,610
byli naocznymi świadkami

866
01:01:13,820 --> 01:01:15,530
czasów Holokaustu.

867
01:01:20,030 --> 01:01:21,360
W Polsce znalazłem

868
01:01:21,570 --> 01:01:23,780
prawdziwą kopalnię
niewypowiedzianych słów.

869
01:01:51,780 --> 01:01:55,570
Dzisiaj to wszystko zdaje się
kompletnie nie do wyobrażenia.

870
01:01:56,610 --> 01:01:59,200
Piękno tego miejsca, spokój.

871
01:02:00,530 --> 01:02:01,490
Cisza.

872
01:02:03,360 --> 01:02:05,820
Muszę panu powiedzieć,
że nie zawsze tutaj

873
01:02:06,030 --> 01:02:07,700
panowała taka cisza.

874
01:02:12,360 --> 01:02:14,200
Napełnione były

875
01:02:14,400 --> 01:02:17,320
krzykiem mordowanych, strzałami...

876
01:02:18,650 --> 01:02:21,110
wyciem i szczekaniem psów.

877
01:03:08,450 --> 01:03:10,950
Między kręceniem w Polsce i w USA

878
01:03:11,150 --> 01:03:13,030
byliśmy jak cyrk

879
01:03:13,240 --> 01:03:14,570
czy teatr objazdowy,

880
01:03:15,110 --> 01:03:18,650
krążący dzień po dniu
po niemieckich miastach i landach.

881
01:03:21,990 --> 01:03:23,650
Wieczorem w hotelach

882
01:03:23,860 --> 01:03:25,200
butelka dobrego wina

883
01:03:25,400 --> 01:03:27,700
dodawała nam energii

884
01:03:28,450 --> 01:03:30,700
i nazajutrz znów kusiliśmy diabła.

885
01:03:32,200 --> 01:03:34,780
Codziennie atakowaliśmy kolejny cel.

886
01:03:42,860 --> 01:03:44,150
Panie Kretschmer?

887
01:03:44,990 --> 01:03:46,400
Tak, zasłoń.

888
01:03:47,240 --> 01:03:48,570
Tak, już schodzę.

889
01:03:48,780 --> 01:03:49,950
Dobrze.

890
01:03:56,240 --> 01:03:58,740
Chciałbym porozmawiać z panem

891
01:03:59,070 --> 01:04:01,450
o pana listach. Pamięta pan?

892
01:04:02,150 --> 01:04:03,490
Ja już nie chcę.

893
01:04:03,700 --> 01:04:05,610
To jest takie...

894
01:04:07,450 --> 01:04:11,860
Te wydarzenia
obrzydzają mnie do tego stopnia,

895
01:04:12,070 --> 01:04:14,490
że chcę się od nich uwolnić.

896
01:04:14,700 --> 01:04:16,070
A skąd ten dowcip?

897
01:04:16,400 --> 01:04:19,150
Napisał pan:
"Można przywyknąć do widoku krwi,

898
01:04:19,360 --> 01:04:21,900
ale kaszanka przestała być ceniona".

899
01:04:22,110 --> 01:04:23,450
Czym jest kaszanka?

900
01:04:23,650 --> 01:04:25,530
To z krwi wieprzowej i wołowej.

901
01:04:25,740 --> 01:04:28,530
To kiełbasa z krwi?

902
01:04:28,740 --> 01:04:32,740
To kiełbasa robiona
głównie z krwi. Jest czarna.

903
01:04:32,950 --> 01:04:35,950
Dlaczego kaszanka
przestała być ceniona?

904
01:04:37,070 --> 01:04:39,740
Bo było za dużo krwi?
Nie można było...

905
01:04:39,950 --> 01:04:41,240
Nie wiem.

906
01:04:41,450 --> 01:04:43,650
Bo kiedyś...

907
01:04:44,860 --> 01:04:48,570
Zrobiliśmy wypad w teren,
a jak wróciliśmy,

908
01:04:48,780 --> 01:04:51,820
było nakryte do stołu
i mieliśmy zjeść obiad.

909
01:04:52,030 --> 01:04:54,570
Na stole była kaszanka
i zrobiło mi się niedobrze.

910
01:04:54,780 --> 01:04:57,990
Zdaje się, że chce pan powiedzieć,
że po jakimś rozstrzelaniu,

911
01:04:58,200 --> 01:05:01,320
po jakiejś egzekucji
nie mieliście ochoty na kaszankę.

912
01:05:01,530 --> 01:05:02,700
Ja już...

913
01:05:02,900 --> 01:05:05,740
- Proszę, to bardzo ciekawe!
- Nie, nie!

914
01:05:07,030 --> 01:05:08,200
- Co?
- Niesamowite.

915
01:05:09,320 --> 01:05:11,780
Niezłe, nie? Niezłe.

916
01:05:11,990 --> 01:05:15,900
Mam nadzieję, że Dominique
zdołał to sfilmować.

917
01:05:50,740 --> 01:05:53,610
Euforia i wrażenie wszechmocy
ogarniały mnie

918
01:05:53,820 --> 01:05:56,200
i całą trupę naszego
"teatru objazdowego".

919
01:05:58,150 --> 01:05:59,400
Opuściłem gardę,

920
01:05:59,950 --> 01:06:01,360
mniej uważałem.

921
01:06:14,400 --> 01:06:15,240
Cholera.

922
01:06:26,900 --> 01:06:30,320
Chciałem koniecznie sfilmować
jednego z dowódców Einsatzgruppen,

923
01:06:31,070 --> 01:06:34,320
mobilnych grup, które zamordowały
ok. 1,5 miliona osób.

924
01:06:36,240 --> 01:06:38,570
Skonfrontowałem się
z Heinzem Schubertem,

925
01:06:38,780 --> 01:06:41,780
który odpowiadał za wielki mord
w krymskim Symferopolu.

926
01:06:46,490 --> 01:06:47,490
Ma psy.

927
01:06:58,610 --> 01:07:01,490
Dzień dobry, chciałbym pomówić
z panem Schubertem.

928
01:07:08,700 --> 01:07:10,700
- Proszę sobie usiąść.
- Dobrze.

929
01:07:11,530 --> 01:07:13,610
Jesteśmy od strony ogrodu.

930
01:07:17,360 --> 01:07:18,950
Tak będzie dobrze.

931
01:07:19,490 --> 01:07:21,610
On usiądzie tutaj.

932
01:07:25,900 --> 01:07:28,360
- Dzień dobry.
- Dzień dobry, panie Schubert.

933
01:07:30,070 --> 01:07:33,030
- Doktor Sorel?
- Tak, to ja.

934
01:07:33,740 --> 01:07:35,900
Nie znam pana instytutu,

935
01:07:36,110 --> 01:07:38,650
nie wiem, czym się pan zajmuje.

936
01:07:38,860 --> 01:07:43,150
To instytut działający
przy Uniwersytecie w Paryżu.

937
01:07:43,860 --> 01:07:46,700
Prowadzi pan badania na zlecenie

938
01:07:47,860 --> 01:07:49,280
francuskich władz?

939
01:07:49,490 --> 01:07:51,400
Nie. Teraz zajmuję się

940
01:07:51,740 --> 01:07:53,860
Einsatzgruppen.

941
01:07:54,200 --> 01:07:57,280
Poprosiłem Corinnę,
żeby sprawdziła, czy sygnał dociera,

942
01:07:57,610 --> 01:07:59,950
co nie było pewne,
bo byliśmy przy ogrodzie.

943
01:08:00,150 --> 01:08:02,570
...za czasów II wojny.

944
01:08:02,900 --> 01:08:04,070
Wszystko dobrze.

945
01:08:04,280 --> 01:08:05,860
Świetnie.

946
01:08:06,070 --> 01:08:07,490
Sporo o tym czytałem

947
01:08:07,820 --> 01:08:11,320
i myślę, że to jest
naprawdę bardzo...

948
01:08:11,530 --> 01:08:14,280
Pani Schubert złapała za torbę

949
01:08:14,450 --> 01:08:15,740
i postawiła ją na ziemi.

950
01:08:16,570 --> 01:08:19,780
Teraz filmowaliśmy już tylko
nogi krzeseł i kostki.

951
01:08:21,950 --> 01:08:24,950
Co się dzieje?
Dziwnie. Nic już nie widać.

952
01:08:25,200 --> 01:08:27,360
Jestem sceptyczny w kwestii

953
01:08:28,200 --> 01:08:29,530
tego elementu.

954
01:08:29,700 --> 01:08:30,570
Aha.

955
01:08:30,780 --> 01:08:31,700
Przepraszam,

956
01:08:31,860 --> 01:08:34,070
telefon do ciebie.

957
01:08:35,490 --> 01:08:37,200
Przepraszam.

958
01:08:43,110 --> 01:08:44,740
Chyba zauważyli furgonetkę.

959
01:08:46,110 --> 01:08:48,320
Może się domyślili po antenie.

960
01:08:49,950 --> 01:08:51,820
Mocno się rzuca w oczy,

961
01:08:52,030 --> 01:08:53,570
za dużo nią poruszają.

962
01:08:55,650 --> 01:08:57,030
Głupia sprawa.

963
01:08:59,780 --> 01:09:02,900
To nieładnie,
że nadajecie sygnał na zewnątrz.

964
01:09:03,110 --> 01:09:07,450
Byłam obok samochodu
i widziałam magnetofon.

965
01:09:10,820 --> 01:09:13,070
Słyszałam, co mówiliście.

966
01:09:13,280 --> 01:09:15,570
Nie wiem, co wy kombinujecie.

967
01:09:15,780 --> 01:09:17,450
Możemy zajrzeć do tej torby?

968
01:09:18,320 --> 01:09:20,900
- Nie, to...
- Słyszeliśmy głosy.

969
01:09:21,110 --> 01:09:22,700
Stałam obok.

970
01:09:22,900 --> 01:09:25,950
Ale co państwo myślą?
Możecie powiedzieć?

971
01:09:26,150 --> 01:09:29,320
Na zewnątrz stoi samochód
z magnetofonem.

972
01:09:29,530 --> 01:09:31,400
Nagrywa całą rozmowę.

973
01:09:31,610 --> 01:09:32,360
Co?

974
01:09:32,570 --> 01:09:34,450
Dzwoń na policję.

975
01:09:34,650 --> 01:09:39,030
Pani wyszła do tego samochodu,
do busa VW,

976
01:09:39,240 --> 01:09:41,240
doskonale panią widziałem.

977
01:09:41,450 --> 01:09:42,990
Proszę mu pokazać torbę.

978
01:09:43,320 --> 01:09:45,610
Sprawdzała pani, czy nagrywa.

979
01:09:45,820 --> 01:09:48,400
Proszę pokazać, co ma pani w torbie.

980
01:09:48,610 --> 01:09:49,820
Proszę pokazać.

981
01:09:50,030 --> 01:09:52,360
Nie, nie mają państwo prawa.

982
01:09:52,700 --> 01:09:54,860
Chcę zobaczyć zawartość.

983
01:09:55,200 --> 01:09:57,400
Nie, nie dostanie jej pan.

984
01:09:57,610 --> 01:09:58,950
Chcę zobaczyć.

985
01:09:59,150 --> 01:10:02,320
Nie, nie ma mowy. Co to ma być?

986
01:10:07,610 --> 01:10:09,530
Uciekliśmy, zanim
przyjechała policja.

987
01:10:10,530 --> 01:10:12,990
Zacząłem z całej siły
wymachiwać w nich torbą.

988
01:10:13,200 --> 01:10:14,700
Na chwilę się zatrzymali.

989
01:10:17,110 --> 01:10:18,650
Wskoczyłem do samochodu

990
01:10:18,860 --> 01:10:21,570
i ruszyłem z impetem
do wyjazdu z uliczki,

991
01:10:21,900 --> 01:10:23,200
którą blokowali ludzie.

992
01:10:24,950 --> 01:10:28,150
Zrozumieli, że wolę ranić
lub zabić, niż zostać złapanym.

993
01:10:30,070 --> 01:10:32,110
Niestety straciliśmy "paluszek",

994
01:10:33,150 --> 01:10:35,320
nie wiedziałem,
jak będziemy dalej kręcili.

995
01:10:37,150 --> 01:10:38,490
Ale najgorsze było to,

996
01:10:38,700 --> 01:10:41,110
że nie sfilmowaliśmy
członków Einsatzgruppen.

997
01:10:42,240 --> 01:10:43,700
Dla mnie to było kluczowe.

998
01:10:46,490 --> 01:10:49,280
Próbowałem wszystkiego,
aby uwiecznić tych katów.

999
01:10:49,990 --> 01:10:50,950
Poniosłem porażkę.

1000
01:10:54,490 --> 01:10:55,950
Barbaro, zapytaj te dzieci,

1001
01:10:56,150 --> 01:10:58,650
co myślą o tej całej historii.

1002
01:10:58,860 --> 01:11:01,200
Słuchajcie, wyście słyszeli o tym...

1003
01:11:01,360 --> 01:11:03,780
- Cały czas.
- Słuchaliście wszystkiego?

1004
01:11:03,990 --> 01:11:05,200
Co wy o tym myślicie?

1005
01:11:05,780 --> 01:11:06,820
Co myślimy?

1006
01:11:08,400 --> 01:11:11,070
Na serio pytam.
Wierzycie w to czy nie wierzycie?

1007
01:11:11,240 --> 01:11:12,900
W to, co opowiadają ci panowie.

1008
01:11:13,490 --> 01:11:14,240
Co?

1009
01:11:15,070 --> 01:11:16,070
Nie bardzo!

1010
01:11:16,610 --> 01:11:19,900
Nie bardzo wierzą w historie,
które opowiadają starzy.

1011
01:11:20,110 --> 01:11:21,070
Nie wierzą?

1012
01:11:21,280 --> 01:11:22,860
Naprawdę nie wierzycie w to?

1013
01:11:24,150 --> 01:11:26,450
- Co? Nikt nie wierzy?
- Uciszcie się!

1014
01:11:26,650 --> 01:11:28,610
- Nikt nie wierzy w to?
- Cięcie.

1015
01:11:40,200 --> 01:11:42,200
Kręciłem w Polsce
w różnych porach roku,

1016
01:11:43,070 --> 01:11:44,530
w czterech porach śmierci.

1017
01:12:22,530 --> 01:12:24,150
"Shoah" to alegoria

1018
01:12:24,360 --> 01:12:26,530
podróży Żydów w kierunku śmierci.

1019
01:12:34,650 --> 01:12:36,280
"Shoah" to wyścig ze śmiercią.

1020
01:12:43,280 --> 01:12:44,990
Niedługo żywa historia

1021
01:12:45,200 --> 01:12:46,860
stanie się historią martwą.

1022
01:12:47,530 --> 01:12:48,780
Po prostu historią.

1023
01:12:51,400 --> 01:12:53,360
"Shoah" to konstrukcja pamięci.

1024
01:12:54,110 --> 01:12:57,240
Liczy się tylko przekazanie wiedzy.

1025
01:13:04,150 --> 01:13:05,320
- Gotowi?
- Tak.

1026
01:13:05,490 --> 01:13:06,650
Kamera, idziemy.

1027
01:13:18,110 --> 01:13:19,530
Operatorzy - Chapuis,

1028
01:13:19,740 --> 01:13:21,490
wcześniej Lubtchansky i Glasberg -

1029
01:13:21,700 --> 01:13:22,740
ciągle pytali:

1030
01:13:24,360 --> 01:13:28,200
"Czemu nadal filmujesz te kamienie?
Masz takich zdjęć 10 razy za dużo".

1031
01:13:30,320 --> 01:13:31,990
Ale nie miałem ich za dużo.

1032
01:13:34,320 --> 01:13:37,030
Nakręciłem ich za mało
i później musiałem

1033
01:13:37,240 --> 01:13:38,650
wrócić do Treblinki.

1034
01:13:41,490 --> 01:13:43,860
Nie było tu nic innego
do sfilmowania.

1035
01:13:44,610 --> 01:13:46,320
Nie mogłem zmyślać.

1036
01:13:49,700 --> 01:13:53,030
Będę ich potrzebował,
kiedy Bomba, Glazar, rolnicy,

1037
01:13:53,360 --> 01:13:54,900
a nawet Suchomel zaczną mówić.

1038
01:13:58,860 --> 01:14:01,490
Te głazy nabierały
w moich oczach ludzkich cech.

1039
01:14:02,400 --> 01:14:05,070
To jedyne ślady tysięcy ludzi,
którzy tutaj zginęli.

1040
01:14:42,030 --> 01:14:45,610
Parę lat wcześniej zostawiłem
Szymona Srebrnika w Izraelu,

1041
01:14:45,820 --> 01:14:47,900
nie udało mi się go zrozumieć.

1042
01:14:51,650 --> 01:14:53,530
Dziś wiedziałem wystarczająco dużo.

1043
01:15:03,200 --> 01:15:05,110
Corinno, zapytaj pana Srebrnika,

1044
01:15:05,320 --> 01:15:06,990
czy coś rozpoznaje.

1045
01:15:08,030 --> 01:15:09,900
- Czy pan...?
- Tak.

1046
01:15:11,450 --> 01:15:12,950
- To.
- To tutaj?

1047
01:15:16,150 --> 01:15:17,610
Co tu mamy po lewej?

1048
01:15:23,110 --> 01:15:24,490
Nie pamiętam.

1049
01:15:29,490 --> 01:15:31,070
Na pewno sobie przypomni.

1050
01:15:38,990 --> 01:15:40,780
Teraz już pamiętam.

1051
01:15:49,400 --> 01:15:50,150
OK.

1052
01:15:53,530 --> 01:15:54,610
Chełmno jest tam.

1053
01:15:57,740 --> 01:15:59,530
Tam...

1054
01:15:59,740 --> 01:16:01,990
Tam znajdował się obóz zagłady.

1055
01:16:04,280 --> 01:16:06,070
A co jest tutaj?

1056
01:16:07,860 --> 01:16:09,070
Pamiętam.

1057
01:16:09,280 --> 01:16:12,320
To kościół, w którym zamykano ludzi.

1058
01:16:15,950 --> 01:16:19,820
Nosiłem tam ludziom wodę,
żeby mieli co pić.

1059
01:16:28,030 --> 01:16:31,030
Widzieli, że chodzę
ze skutymi nogami.

1060
01:16:39,490 --> 01:16:40,860
Nie, chodź tutaj.

1061
01:16:41,070 --> 01:16:42,150
Tutaj?

1062
01:16:42,360 --> 01:16:43,450
Nie, bo przecież...

1063
01:16:45,150 --> 01:16:46,320
No to ty stań tam.

1064
01:16:48,030 --> 01:16:49,110
Leci samolot.

1065
01:16:50,110 --> 01:16:51,240
No dobrze...

1066
01:16:51,450 --> 01:16:53,990
Powiedz panu Srebrnikowi,
że pójdziemy w miejsce,

1067
01:16:54,200 --> 01:16:57,070
gdzie znajdował się obóz,
ale chcę go o coś spytać.

1068
01:16:57,700 --> 01:17:00,490
Czy kościół wygląda
dokładnie tak jak dawniej?

1069
01:17:00,700 --> 01:17:02,150
Co się tutaj zmieniło?

1070
01:17:12,400 --> 01:17:14,820
Na zewnątrz jest taki sam,
co do wnętrza,

1071
01:17:15,030 --> 01:17:17,070
to jeszcze nie weszliśmy,
więc nie wiem.

1072
01:17:21,570 --> 01:17:23,320
Z zewnątrz jest identyczny?

1073
01:17:23,530 --> 01:17:25,490
Płot jest taki sam, kolor itd.?

1074
01:17:29,450 --> 01:17:30,700
Tak, takie same.

1075
01:17:45,490 --> 01:17:46,530
Panie księże,

1076
01:17:46,740 --> 01:17:49,200
czy wie pan, co się tutaj wydarzyło,

1077
01:17:49,400 --> 01:17:51,110
w pana kościele w Chełmnie?

1078
01:17:51,700 --> 01:17:54,490
Raczej tu był skład jakichś rzeczy.

1079
01:17:54,700 --> 01:17:57,400
Więźniowie tutaj
te rzeczy segregowali

1080
01:17:57,610 --> 01:17:59,990
i oni chyba wywozili
te rzeczy gdzieś.

1081
01:18:08,110 --> 01:18:09,320
Wywożono je?

1082
01:18:09,530 --> 01:18:12,110
Nie wie nic więcej o tym,
co się tutaj działo?

1083
01:18:12,700 --> 01:18:15,740
Czy to wszystko, co ksiądz wie
o tym, co tu się działo?

1084
01:18:15,950 --> 01:18:17,360
Raczej tylko od ludzi.

1085
01:18:20,530 --> 01:18:21,700
Wie o tym od ludzi?

1086
01:18:21,900 --> 01:18:24,450
I według niego
nie działo się tu nic więcej?

1087
01:18:25,070 --> 01:18:27,740
A poza tym nic w kościele
się raczej nie działo?

1088
01:18:27,950 --> 01:18:30,610
Nic, kościół
był zamieniony w skład taki.

1089
01:18:33,820 --> 01:18:35,200
Były tu tylko towary?

1090
01:18:38,700 --> 01:18:41,200
Zupełnie się nie spodziewałem,

1091
01:18:41,400 --> 01:18:43,950
że wywiad pójdzie w tym kierunku.

1092
01:18:44,150 --> 01:18:44,860
Wczoraj,

1093
01:18:45,200 --> 01:18:46,900
kiedy nie było kamery,

1094
01:18:47,110 --> 01:18:49,360
ksiądz opowiedział nam,

1095
01:18:49,570 --> 01:18:53,740
że kiedy przejął tę parafię,

1096
01:18:54,280 --> 01:18:56,990
ściany kościoła
były pokryte napisami

1097
01:18:57,320 --> 01:19:00,200
Żydów, którzy spędzili tu
swoją ostatnią noc.

1098
01:19:00,400 --> 01:19:02,530
Zostawili tu wiadomości.

1099
01:19:02,860 --> 01:19:04,400
Pokazał nam jeden podpis,

1100
01:19:04,610 --> 01:19:06,530
ostatni zachowany.

1101
01:19:06,740 --> 01:19:08,030
Zostawił go Żyd z Lipska,

1102
01:19:08,240 --> 01:19:11,360
podpis jest ledwo czytelny,

1103
01:19:11,570 --> 01:19:13,110
ale widać "Leipzig".

1104
01:19:14,450 --> 01:19:17,490
Chciałbym wiedzieć,
jak on rozumie sens tych podpisów.

1105
01:19:19,450 --> 01:19:21,860
Zasadniczo o jaką... o co tu chodzi?

1106
01:19:22,070 --> 01:19:25,650
Ksiądz nie do końca rozumie
twoje pytanie.

1107
01:19:27,110 --> 01:19:28,320
Nie rozumie pytania?

1108
01:19:39,450 --> 01:19:43,400
Jak założyli mi łańcuchy,
miałem trudności z chodzeniem.

1109
01:19:43,610 --> 01:19:46,110
Chodziłem w ten sposób.

1110
01:19:46,320 --> 01:19:48,570
- Łańcuchy miał pan...
- O tak.

1111
01:19:48,740 --> 01:19:49,820
- ...cały czas?
- Tak.

1112
01:19:50,030 --> 01:19:53,240
Strażnik zwołał apel.

1113
01:19:53,450 --> 01:19:56,950
"Kto pierwszy dotrze do pompy -

1114
01:19:57,150 --> 01:20:00,070
powiedział
podpułkownik SS Bothmann -

1115
01:20:00,280 --> 01:20:02,030
dostanie dłuższe łańcuchy".

1116
01:20:02,240 --> 01:20:04,240
Mój Boże. Taka zabawa?

1117
01:20:04,450 --> 01:20:06,530
Tak, wszyscy stali tutaj

1118
01:20:06,740 --> 01:20:09,860
i zaczęliśmy biec
do pompy z benzyną.

1119
01:20:10,070 --> 01:20:13,450
Ja nie biegłem,
dotarłem tam na czworaka.

1120
01:20:13,650 --> 01:20:15,110
Może pan pokazać?

1121
01:20:15,320 --> 01:20:17,700
Poruszałem się o tak.

1122
01:20:18,030 --> 01:20:20,990
Który gładzisz

1123
01:20:21,320 --> 01:20:25,780
grzechy świata

1124
01:20:26,740 --> 01:20:29,780
Zmiłuj się nad nami

1125
01:20:29,990 --> 01:20:33,780
Kiedy Srebrnik był tu, inni ludzie
byli zamknięci w kościele,

1126
01:20:33,990 --> 01:20:36,990
a stamtąd ładowano ich
bezpośrednio do mobilnych komór.

1127
01:20:37,320 --> 01:20:39,070
Nie, bezpośrednio nie.

1128
01:20:39,280 --> 01:20:40,740
Na łaźnię...

1129
01:20:40,950 --> 01:20:42,950
Nie, nie.

1130
01:20:43,860 --> 01:20:46,400
Jak tutaj już nie było tych...

1131
01:20:46,610 --> 01:20:47,650
Jak tego nie było?

1132
01:20:47,860 --> 01:20:49,990
...w kościele,

1133
01:20:50,200 --> 01:20:53,110
to te gazówki podjeżdżały
do kościoła.

1134
01:20:53,280 --> 01:20:54,900
Wzięli tam

1135
01:20:55,070 --> 01:20:59,030
80 czy 90 osób...

1136
01:20:59,200 --> 01:21:01,530
- W jeden samochód?
- Tak, w jeden.

1137
01:21:01,740 --> 01:21:04,320
I jechali do lasu.

1138
01:21:04,990 --> 01:21:09,400
Tam opróżniali tę ciężarówkę,
tę gazówkę...

1139
01:21:12,320 --> 01:21:15,820
i jeszcze raz jechali do kościoła,
wypełniali jeszcze jedną.

1140
01:21:16,030 --> 01:21:17,780
I tak jeździli: do lasu,

1141
01:21:17,990 --> 01:21:19,530
do kościoła, do lasu...

1142
01:21:19,860 --> 01:21:23,150
Dopóki nie zabrali stąd wszystkich.

1143
01:22:05,150 --> 01:22:07,400
Zawsze tu było tak spokojnie?

1144
01:22:08,900 --> 01:22:09,740
Zawsze.

1145
01:22:09,950 --> 01:22:12,400
Nawet kiedy palili tu,

1146
01:22:12,610 --> 01:22:14,450
powiedzmy, co drugi dzień

1147
01:22:14,650 --> 01:22:16,950
2000 osób, Żydów,

1148
01:22:17,150 --> 01:22:18,610
też było tak cicho.

1149
01:22:21,820 --> 01:22:24,200
W tym miejscu stały dwa piece.

1150
01:22:24,400 --> 01:22:27,740
Jeden tam, drugi tu, gdzie stoimy.

1151
01:22:27,950 --> 01:22:29,650
Było równie cicho.

1152
01:22:30,570 --> 01:22:33,820
Nie było żadnych krzyków, nic?

1153
01:22:34,030 --> 01:22:36,530
Nie, skąd, nikt nie krzyczał.

1154
01:22:36,740 --> 01:22:38,610
Wszyscy wykonywali swoją pracę.

1155
01:22:39,450 --> 01:22:40,820
Było bardzo cicho.

1156
01:22:41,030 --> 01:22:42,820
- Cicho jak dziś?
- Tak.

1157
01:22:43,570 --> 01:22:45,700
Zupełnie tak jak teraz.

1158
01:23:02,150 --> 01:23:04,740
- Zapowiedz.
- Ujęcie 81.

1159
01:23:04,950 --> 01:23:05,820
Już!

1160
01:23:07,860 --> 01:23:10,320
Zaśpiewa pan tę polską piosenkę?

1161
01:23:10,530 --> 01:23:11,780
Teraz.

1162
01:23:11,990 --> 01:23:13,780
Zaśpiewać ją teraz?

1163
01:23:15,650 --> 01:23:18,860
Mały biały domek

1164
01:23:19,070 --> 01:23:21,900
w mej pamięci tkwi

1165
01:23:22,700 --> 01:23:25,570
Mały biały domek

1166
01:23:25,780 --> 01:23:27,950
- ciągle mi się śni.
- Cięcie.

1167
01:23:28,150 --> 01:23:29,700
Byłem tu z sierżantem.

1168
01:23:30,820 --> 01:23:35,070
Z jednym z żołnierzy SS
z obozu w Chełmnie.

1169
01:23:35,280 --> 01:23:35,950
Tak?

1170
01:23:36,150 --> 01:23:39,490
Tak, płynęliśmy łódką,

1171
01:23:39,700 --> 01:23:42,990
szukałem jedzenia dla królików.

1172
01:23:43,820 --> 01:23:47,110
Później wracaliśmy do Chełmna

1173
01:23:47,320 --> 01:23:49,990
i karmiłem króliki.

1174
01:23:50,200 --> 01:23:52,900
- Pływaliście łódką?
- Tak.

1175
01:23:53,820 --> 01:23:57,570
Pływaliśmy łódką wzdłuż brzegu.

1176
01:24:00,070 --> 01:24:02,360
- A pan śpiewał?
- Śpiewałem.

1177
01:24:02,570 --> 01:24:04,990
- Na rozkaz?
- Proszę?

1178
01:24:05,200 --> 01:24:07,320
Kazali panu? To był rozkaz?

1179
01:24:07,530 --> 01:24:09,530
Tak, taki dostawałem rozkaz.

1180
01:24:10,610 --> 01:24:12,860
A inni też śpiewali?

1181
01:24:13,070 --> 01:24:15,200
Inni nie śpiewali.

1182
01:24:16,280 --> 01:24:18,990
Tylko pan.

1183
01:24:19,320 --> 01:24:21,570
...serce moje tli

1184
01:24:22,820 --> 01:24:25,610
Mały biały domek

1185
01:24:25,950 --> 01:24:28,450
w mej pamięci tkwi

1186
01:24:29,360 --> 01:24:31,820
- Jeszcze raz.
- To samo?

1187
01:24:32,490 --> 01:24:35,780
Mały biały domek

1188
01:24:35,990 --> 01:24:38,900
w mej pamięci tkwi

1189
01:24:39,570 --> 01:24:42,860
Mały biały domek

1190
01:24:43,070 --> 01:24:45,900
ciągle mi się śni

1191
01:24:46,450 --> 01:24:49,530
Okna tego domku

1192
01:24:49,740 --> 01:24:52,900
cudnie w słońcu lśnią

1193
01:24:53,110 --> 01:24:56,200
Jakby czyjeś oczy

1194
01:24:56,530 --> 01:24:59,320
przechodziły łzą

1195
01:24:59,530 --> 01:25:01,280
Nie było realiów do sfilmowania.

1196
01:25:02,740 --> 01:25:04,200
Musiałem je odtworzyć.

1197
01:25:08,070 --> 01:25:09,610
Musiałem zacząć mieć zwidy

1198
01:25:10,450 --> 01:25:12,490
i uwierzyć, że nic się nie zmieniło.

1199
01:25:16,650 --> 01:25:20,150
"Shoah" znosi wszelki dystans między
przeszłością a teraźniejszością.

1200
01:25:20,360 --> 01:25:23,150
Mały biały domek

1201
01:25:23,490 --> 01:25:27,030
ciągle mi się śni

1202
01:25:31,820 --> 01:25:33,740
Przeżyłem tę historię tu i teraz.

1203
01:25:36,780 --> 01:25:37,820
"Shoah"

1204
01:25:38,610 --> 01:25:40,200
to oczy, które widziały.

1205
01:26:12,990 --> 01:26:13,950
Cięcie, Jim.

1206
01:26:19,740 --> 01:26:22,400
Przygoda z "Shoah"
zaczęła się w Izraelu

1207
01:26:22,610 --> 01:26:23,740
6 lat wcześniej.

1208
01:26:26,700 --> 01:26:29,150
Wróciłem tam,
żeby nagrać ostatnie wywiady.

1209
01:26:33,990 --> 01:26:38,030
Prawie nie miałem już taśmy
ani pieniędzy, żeby dokupić rolki.

1210
01:26:42,700 --> 01:26:44,150
Po długiej serii zdjęć

1211
01:26:45,070 --> 01:26:48,070
byłem już bardzo zmęczony,
wręcz wyczerpany.

1212
01:26:59,070 --> 01:27:00,610
Antku...

1213
01:27:02,820 --> 01:27:05,030
trzymaj się mnie.

1214
01:27:05,950 --> 01:27:07,610
Antek był zastępcą dowódcy

1215
01:27:07,820 --> 01:27:09,570
w powstaniu warszawskim.

1216
01:27:11,650 --> 01:27:13,990
Bohater Antek... pił.

1217
01:27:15,990 --> 01:27:18,780
Biurokraci z kibucu nie chcieli,
żeby się wypowiedział.

1218
01:27:20,150 --> 01:27:21,990
Obiecałem, że go o to nie poproszę.

1219
01:27:25,570 --> 01:27:27,110
Niech stanie obok pani.

1220
01:27:27,900 --> 01:27:29,700
Możesz go poprosić,

1221
01:27:29,900 --> 01:27:31,570
żeby stanął koło ciebie?

1222
01:27:38,610 --> 01:27:41,570
Tak ostro zacząłem pić

1223
01:27:41,780 --> 01:27:42,820
dopiero po wojnie.

1224
01:27:42,990 --> 01:27:45,610
Kiedy wspiąłem się
na ten wielki grób.

1225
01:27:51,320 --> 01:27:55,070
Claude, pytałeś, co wtedy czułem.

1226
01:27:56,110 --> 01:27:59,280
Gdybyś mógł polizać moje serce,

1227
01:27:59,490 --> 01:28:01,110
zatrułbyś się.

1228
01:28:07,110 --> 01:28:09,570
Ludzie bardzo zaszkodzili

1229
01:28:09,780 --> 01:28:11,490
historii Żydów,

1230
01:28:11,820 --> 01:28:15,900
zamieniając w symbole

1231
01:28:16,530 --> 01:28:18,900
takich ludzi jak ja, Antek,

1232
01:28:19,110 --> 01:28:20,990
moją żonę Cywię

1233
01:28:21,950 --> 01:28:23,950
czy dowódcę Anielewicza.

1234
01:28:24,150 --> 01:28:25,780
To tamci są bohaterami.

1235
01:28:27,650 --> 01:28:29,200
Te setki ludzi,

1236
01:28:29,740 --> 01:28:32,400
których imiona zapomniano.

1237
01:28:34,200 --> 01:28:36,570
Nikt nie pisze o nich książek.

1238
01:28:42,650 --> 01:28:45,070
Moja osobista tragedia

1239
01:28:45,280 --> 01:28:46,490
polega na tym,

1240
01:28:47,650 --> 01:28:49,240
że kręcę film.

1241
01:28:51,320 --> 01:28:53,860
Potrzebuję ludzkich twarzy,

1242
01:28:54,530 --> 01:28:56,070
żeby opowiedzieć tę historię.

1243
01:29:07,400 --> 01:29:09,610
Chciałbym wiedzieć,

1244
01:29:10,150 --> 01:29:12,610
co jest pan w stanie jeszcze ocalić,

1245
01:29:12,820 --> 01:29:14,900
kręcąc ten dokument.

1246
01:29:18,530 --> 01:29:22,240
Stoją za mną miliony ofiar.

1247
01:29:27,240 --> 01:29:29,110
A wokół mnie...

1248
01:29:30,820 --> 01:29:32,150
tysiące...

1249
01:29:35,150 --> 01:29:36,740
poległych w walce.

1250
01:29:41,240 --> 01:29:42,860
Każde z nich...

1251
01:29:44,990 --> 01:29:49,650
Czy mam robić tak,
jakby ich nie było?

1252
01:29:51,200 --> 01:29:52,780
Proszę mi to wyjaśnić.

1253
01:30:01,320 --> 01:30:02,860
Widzi pan...

1254
01:30:05,240 --> 01:30:07,570
Członkowie naszego ludu

1255
01:30:09,030 --> 01:30:13,320
ginęli milionami

1256
01:30:13,530 --> 01:30:15,110
w Treblince,

1257
01:30:16,900 --> 01:30:18,360
Sobiborze,

1258
01:30:19,570 --> 01:30:21,030
i w Auschwitz.

1259
01:31:34,990 --> 01:31:38,650
Zawsze prześladowali mnie ci ludzie,
którzy umarli w samotności,

1260
01:31:39,570 --> 01:31:41,070
porzuceni przez wszystkich.

1261
01:31:42,780 --> 01:31:45,200
Nakręciłem ten film,
aby przywrócić im życie

1262
01:31:45,950 --> 01:31:47,570
i zabić ich na nowo,

1263
01:31:49,400 --> 01:31:50,860
żebyśmy umarli razem z nimi,

1264
01:31:52,280 --> 01:31:53,860
żeby nie umierali sami.

1265
01:32:46,320 --> 01:32:49,820
PROCES KRĘCENIA "SHOAH"
TRWAŁ 12 LAT.

1266
01:32:49,990 --> 01:32:51,860
9,5-GODZINNY FILM POKAZANO

1267
01:32:52,070 --> 01:32:56,280
PO RAZ PIERWSZY W KWIETNIU 1985 R.

1268
01:32:59,150 --> 01:33:01,820
W 2023 R. ZOSTAŁ WPISANY

1269
01:33:02,030 --> 01:33:05,990
NA LISTĘ PROGRAMU
PAMIĘĆ ŚWIATA UNESCO

1270
01:33:06,150 --> 01:33:08,530
ZA NADZWYCZAJNY WKŁAD
W ŚWIATOWE DZIEDZICTWO.

1271
01:33:29,650 --> 01:33:33,900
REŻYSERIA