Downloaded from YTS.LT
Official YIFY movies site: YTS.LT
FILM POWSTAŁ NA PODSTAWIE ZDJĘĆ
NAKRĘCONYCH PRZEZ CLAUDE'A LANZMANNA,
A NIEWYKORZYSTANYCH W JEGO FILMIE "SHOAH",
KTÓRY OPOWIADA O MORDOWANIU EUROPEJSKICH ŻYDÓW
W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ.
NARRACJĘ DO FILMU NAPISANO NA PODSTAWIE
"PAMIĘTNIKÓW" CLAUDE'A LANZMANNA,
JAK RÓWNIEŻ INNYCH DOKUMENTÓW Z JEGO OSOBISTEGO ARCHIWUM.
Ujęcie 99.
Cięcie.
100.
Kręcenie "Shoah"
było długą i trudną walką.
Chciałem filmować, ale miałem przed sobą nicość.
Temat "Shoah" to sama śmierć.
Radykalność śmierci.
W niektóre wieczory przeżywałem pozbawione sensu męki,
byłem już gotów się poddać.
Ale zawsze próbowałem -
przez te 12 lat pracy -
nie unikać patrzenia
w czarne słońce Holokaustu.
Przygoda z filmem "Shoah" rozpoczęła się w Izraelu
w 1973 r.
Pomysł na ten film nie był mój.
W ogóle go nie planowałem.
Żyłem za czasów Holokaustu,
mogłem paść jego ofiarą.
Ale nic o nim nie wiedziałem.
Miałem zerową wiedzę.
Znałem tylko wynik, abstrakcyjną liczbę.
Sześć milionów naszych zostało zamordowanych.
Coś bardzo silnego we mnie,
wręcz brutalnego,
pchnęło mnie do podjęcia się tego zadania.
Nie miałem pojęcia, jak się zabrać do pracy.
Dziś wracam do tego myślami
i proces szykowania materiału zdaje mi się mętny,
a wręcz niezrozumiały.
W Izraelu poznałem Szymona Srebrnika.
Srebrnik był najmłodszym
z dwóch ocalałych z obozu w Chełmnie,
gdzie w mobilnych komorach zagazowano 400 tys. Żydów.
Miał za zadanie opróżniać ciężarówki
i wrzucać zwłoki do dołów, w których je palono.
Szymon Srebrnik miał 13,5 lat,
kiedy strażnicy strzelili mu w tył głowy.
Jakimś cudem
kula ominęła kluczowe naczynia.
Rozmawiał ze mną, czy raczej próbował,
bo niewiele rozumiałem z tego, co do mnie mówił.
Skrawki, które zebrałem,
były poszarpanymi wspomnieniami pełnymi lęku.
Jakby pozostał przerażonym dzieckiem,
którym wówczas był.
Zrozumiałem, że śpiewał kiedyś na rzece,
na łódce jednego ze strażników z SS.
Od razu poprosiłem go, żeby zaśpiewał jak wtedy.
Mały biały domek
w mej pamięci tkwi
Mały biały domek
ciągle mi się śni
Okna tego domku
cudnie w słońcu lśnią
Jakby czyjeś oczy
przechodziły łzą
Nie było mowy o porzuceniu Srebrnika,
o pominięciu go.
...i radosnych dni
Musiałem przystosować się do niego, żeby go zrozumieć.
...serce moje drży
Potrzebowałem czasu na zrozumienie tematu.
Przez 2 lata czytałem Primo Leviego, Antelme'a, Rousseta
i 100 innych książek.
Od książki do książki i z miesiąca na miesiąc
film powstawał jako negatyw,
metodą prób i błędów.
Nie wiedziałem, dokąd zmierzam.
- Zapowiedz. - Burlington Hilberg, dziewiąte.
Pańska książka jest wiekopomnym dziełem,
bo udało się panu pokazać
ten proces od środka,
wykazując, jak wymordowanie Żydów
było możliwe.
Przełom, który osiągnąłem, był wyłącznie intelektualny.
Już od dłuższego czasu dysponowałem tym swoistym kamieniem z Rosetty.
Kamieniem z Rosetty,
tak.
Badałem go,
nadal nie wiedząc, jak interpretować niektóre z tych informacji.
Skąd pan wiedział, że "PKR" oznacza "pociąg śmierci"?
Tutaj akurat
jedynym powodem, dla którego jesteśmy tego pewni, jest fakt,
że wiemy, że celem była Treblinka.
Pociąg nie jechał nigdzie dalej.
Jeśli weźmiemy pod uwagę, że te pociągi jechały do Treblinki -
a było ich wiele -
to możemy wywnioskować,
że nie przewoziły Niemców na przepustce,
tak samo nie wiozły
polskich robotników do obozu pracy.
Te pociągi wiozły ludzi
w to konkretne miejsce
i cel był jasny, jako że dla 99% tych ludzi skończyło się to
śmiercią.
Spędzałem całe godziny z ocalałymi,
którzy opowiadali mi o łapankach, transportach, braku wody,
o przemocy i selekcji w obozach.
Ale wszystkie zebrane świadectwa,
nawet te najtragiczniejsze,
zatrzymywały się na kluczowej kwestii.
Brakowało najważniejszego.
Śmierci w komorach gazowych.
O tym nie miał kto opowiedzieć.
Prześladowały mnie myśli o ostatnich chwilach skazanych.
O chwilach przed śmiercią.
Jak to było czekać nago w temperaturze -20°C
na wejście do komory gazowej w Sobiborze czy Treblince.
Stale się nad tym zastanawiałem.
Dręczyło mnie to.
O Abrahamie Bombie usłyszałem,
kiedy przygotowywałem film w Izraelu.
Dowiedziałem się, że obcinał włosy Żydówkom
wewnątrz komór gazowych w Treblince.
Bomba mieszkał teraz w Nowym Jorku,
gdzie pracował jako fryzjer.
Zna pan osiedle Sea Gate?
- Proszę? - Sea Gate.
- To na Brooklynie? - Tak.
Nie w Europie. Sea Gate.
Na Coney Island.
To ogrodzone osiedle.
Zacząłem błądzić,
godzinami chodziłem w kółko.
On był kluczowy.
Napotkałem starego szewca, który go znał.
Bombowie wyprowadzili się 20 lat wcześniej.
Zagubiony,
przejrzałem wszystkie dostępne
w Nowym Jorku książki telefoniczne.
Skoro Bomba był fryzjerem,
jeździłem po salonach fryzjerskich.
W 15. salonie
kobieta z włosami naszpikowanymi wałkami i spinkami
dała mi jakiś adres.
W końcu znalazłem Bombę.
Rozmawiał ze mną przez dwie doby,
jak z nikim wcześniej.
Jak już zagazowali daną grupę,
zaczynało się przedstawienie.
Do pracy
zabierały się osoby z innych miejsc.
Ci odpowiedzialni za komory gazowe
wynosili ciała ludzi,
którzy kurczowo trzymali się siebie nawzajem.
Nawet po śmierci
przytulali się do siebie,
żeby być blisko siebie,
żeby ich nie rozdzielono
ani za życia, ani po śmierci.
Zabierali ich z komór gazowych, zanosili
kawałek dalej i zostawiali ich tam
na jakiś czas.
Kopali wielkie doły
wrzucali do nich ciała.
Ale to nie był koniec.
Później odkopywali zwłoki,
układali je jedne na drugich,
a następnie je palili.
Stało się dla mnie jasne,
że bohaterami mojego filmu
muszą zostać żydowscy przymusowi robotnicy:
Arbeitsjuden
albo Sonderkommandos -
członkowie oddziałów specjalnych.
Ludzie tacy jak Bomba,
którzy czekali na ostatniej stacji podróży do unicestwienia,
byli wraz z mordercami
jedynymi świadkami duszenia
tego ludu w komorach gazowych.
- Rudolf Vrba, 100. - No dobrze.
Jak się pan czuł, czekając na te pociągi
i wiedząc, że większość ludzi, którzy nimi przyjadą,
trafi natychmiast do gazu.
Proszę to opisać po swojemu.
Bardzo trudno
opisać uczucia.
Widziałem to tyle razy, że stało się to rutyną.
Nie powiedziałbym,
że jakoś szczególnie mnie to dotknęło.
No bo...
to nie był czas na współczucie.
Pamięta pan przybycie transportu z Żydami z Grecji?
Pamiętam wiele takich, bo kiedy pracowałem przy rampie,
z Salonik przyjechało co najmniej 30-40 tys. osób.
Odbyli długą podróż,
bo z Salonik czy Aten do Auschwitz
jechało się 9 dni i 9 nocy.
Arbeitsjuden i Sonderkommandos, tacy jak Bomba,
byli młodymi mężczyznami.
Mieli po 18, 20, 25 lat.
Pochodzili z Polski, Węgier i Grecji.
Selekcjonowano ich,
golono, tatuowano, biczowano, ogłuszano,
prowadzono ich do płotu otaczającego krematorium nr 5
i nagle odkrywali wszystko...
Zbiorowe groby, syk płomieni,
stosy splątanych ze sobą, zsiniałych zwłok,
które wysypywały się przez otwarte drzwi komory.
Ludzie z Salonik wyróżniali się na wiele sposobów.
Byli bardziej barwni, przez sam ich ubiór.
Cechowali się bardzo filozoficznym podejściem do życia.
Mieli w sobie ziarnko Wschodu.
Byli delikatniejsi z usposobienia,
mniej przygotowani na brutalność.
Niektórzy Żydzi ze słonecznych wybrzeży Morza Jońskiego,
delikatni Żydzi,
wrażliwi Żydzi jak u pisarza Alberta Cohena,
nie mogli tego znieść.
Z otwartymi ramionami rzucali się w ogień,
niczym nurkowie.
Kiedy zrozumiałem, że tematem filmu będzie śmierć -
śmierć, a nie przetrwanie -
było to dla mnie tak potężne oświecenie,
że od razu wiedziałem, że go dokończę,
że za nic się nie poddam.
Zdarzało się, że zostawałem bez grosza
i obawiałem się, że nie będę mógł kontynuować.
Zorganizowano mi kilka fundraisingowych tournée po USA.
Ambasador Robert Borden Reams.
To była kompletna porażka.
A opowiadałem przekonująco
o sensie stworzenia tego rodzaju filmu.
To oddział fundraisingowy
American Jewish Committee...
Pokazywałem, ile już wiem
i ile już udało mi się zrobić.
- Byli na górze w...? - Bibliotece?
Chciałabym powitać pana Lanzmanna z Paryża i jego ekipę filmową.
Chyba wszyscy wiedzą, nad czym pracują.
Po moich wystąpieniach
pojawiały się pytania. Jedno stale wracało:
"Jaki będzie przekaz?".
214.
Nie wiedziałem, jaki jest przekaz "Shoah".
214.
Do dziś tego nie wiem.
Gdybym powiedział,
że przekaz to: "Nigdy więcej" albo
"Kochajcie się nawzajem",
środki z pewnością by się znalazły.
Ale marny był ze mnie fundraiser.
W budżecie "Shoah" nie ma ani dolara amerykańskiego.
To prywatne osoby pomogły mi przetrzymać
strasznie chude lata,
kiedy zdawałem sobie sprawę z tego, ile pracy mnie czeka.
Odkrycia sprawiały, że krążyłem między kontynentami.
Czułem się, jakbym prowadził śledztwo
i jakby to zadanie było nieskończenie wielkie.
Szybko zrozumiałem, że w filmie muszą się pojawić
również mordercy.
Na podstawie tego, co przeczytałem,
sporządziłem listę ok. 150 nazwisk
nazistowskich zbrodniarzy i biurokratów.
To było kluczowe dla powodzenia projektu.
Z początku -
z żałosnej naiwności, braku doświadczenia i szczerości -
dzwoniłem, przedstawiałem się i mówiłem, czemu się kontaktuję.
Że kręcę film na temat eksterminacji Żydów.
Z reguły na tym kończyła się rozmowa.
Postanowiłem więc, po wielu niepowodzeniach,
nie dzwonić.
Jechałem od razu do domów tych, których szukałem.
Towarzyszyła mi niemiecka asystentka Corinna Coulmas,
bystra i odważna młoda kobieta.
Zobaczmy.
Co mamy na temat
Laabsa?
Wypis z aktu oskarżenia
w procesie zabójców z Chełmna.
Gustav Laabs był kierowcą mobilnej komory gazowej
w obu okresach eksterminacji w Chełmnie.
Kiedy transport docierał do pałacu,
oskarżony podjeżdżał mobilną komorą do drewnianej rampy.
Czekał, aż ofiary
wejdą do pojazdu i aż zostaną za nimi zamknięte drzwi.
Po czym
podłączał stały element rury wydechowej
do ruchomej części, która sięgała do wnętrza ciężarówki.
Następnie sam odpalał silnik,
naciskał na pedał gazu
i pozostawiał silnik włączony na 10-15 minut.
Kiedy krzyki, jęki
i uderzenia
z wnętrza ciężarówki milkły,
kiedy ludzie byli zaczadzeni lub stracili przytomność...
jechał ciężarówką
do Waldlager, czyli do lasu obozowego,
7 km od miejscowości Chełmno,
gdzie wyładowywano zwłoki
i chowano je lub palono.
Nie chce otworzyć.
Sąsiedzi powiedzieli mu, żeby nie otwierał.
- Ci z dołu? - "Nie otwieraj".
Czemu filmujecie tu bez pozwolenia?
Ludzie nie chcą być filmowani.
- I filmujecie dzieci! - Nie potrzeba pozwolenia.
Ale nie możecie filmować bloku ani niczego tutaj.
Próbowaliśmy zadzwonić.
- Co próbowaliście? - Zadzwonić.
Nie możecie filmować tak, jak robi to ten pan.
Ani naszych dzieci.
Co nam do tego, że chcecie rozmawiać z Laabsem?
Właśnie chcemy z nim pomówić. Znają go państwo?
Oczywiście, to nasz sąsiad.
- To miły człowiek? - Tak, oczywiście.
Wiedzą państwo coś o jego przeszłości?
- Nie. - Nie?
Nie wiedzą państwo, co zrobił?
Nie mają państwo pojęcia?
- Interesujecie się... - Wie pani...
Chwileczkę. Wiedzą państwo, czym jest mobilna komora?
Nie...
Nigdy nie słyszeli państwo o czymś takim?
Nie.
Podczas wojny był kierowcą...
- A co nam do tego? - ...mobilnej komory.
- Zamordował 200 tys. Żydów. - O czym pan mówi?
- Skąd pan jest? - Wiedział pan o tym?
Z francuskiej telewizji?
Zupełnie nas to nie interesuje.
- No dobrze. - To jego prywatne życie.
Interesuje mnie jako sąsiad, człowiek,
a to, czego nie wiem, w ogóle mnie nie interesuje.
Może lepiej już idźcie.
Dobrze, tak zrobimy.
Widać ten powszechny współudział.
Niemcy
łatwo rozpoznawali żydowskość mojego nazwiska,
a to nie ułatwiało sprawy.
Musiałem pilnie wymyślić sobie inną tożsamość.
Nie będę zdradzał szczegółów.
Obiecałem dochować tajemnicy.
Zdobyłem fałszywy paszport.
Zobowiązałem się zwrócić go po zakończeniu filmu.
Teraz nazywałem się Claude-Marie Sorel.
Następnie wymyśliłem Centrum Badań Historii Współczesnej
i nadałem sobie fałszywy tytuł doktora historii.
Wykazywanie się szczerością w kontaktach z byłymi nazistami
zakończyło się sromotną porażką.
Musiałem nauczyć się oszukiwać oszustów.
Cięcie.
Zdejmij tę...
Postaraj się
nie zakładać tego tak ciasno.
Nie wiem, czy ostatnio
tak mnie to ściskało, czy aż tak się bałem.
Za każdym razem,
kiedy brałem oddech, miałem wrażenie,
że mnie to tłamsi...
Trochę się to czuje.
...i że się zerwie.
- Czujesz, że masz to na sobie. - Trochę, no.
Wolałbym spluwę.
Może być tak?
Może trochę ciaśniej,
bo jak spadnie tak jak ostatnio...
- Ostatnio spadł? - Zbiło mnie to z pantałyku.
Poczekaj.
"Paluszek"
była rewolucyjną, małą kamerą tubową,
którą można było kręcić, nie patrząc przez wizjer.
Nie zapisywała obrazu,
ale wysyłała go do zaparkowanej obok furgonetki.
To małe cudo
kompletnie odmieniło kręcenie w Niemczech.
Już.
Jak tam pana serce?
Wszystko dobrze?
Serce? Na razie nie boli.
Gdyby zaczęło, to dam panu znać.
Dobrze.
- I będziemy musieli kończyć. - Oczywiście.
Franz Suchomel
zgodził się tylko na nagrywanie dźwięku.
W Treblince Suchomel był dowódcą oddziału,
który zbierał pieniądze
i biżuterię ukryte w ubraniach ofiar.
Żeby go przechytrzyć, ukryłem "paluszek" w torbie,
która zawierała profesjonalny dyktafon.
William Lubtchansky, operator kamery,
udawał dźwiękowca.
To może już?
- Jest pan gotowy? - Tak.
- Możemy...? - Możemy zaczynać.
Dobrze.
To tak zróbmy.
- Chciałbym zacząć od Treblinki. - Proszę bardzo.
Zabrano nas na drugi koniec obozu,
przeszliśmy tyłem.
Kiedy tam dotarliśmy,
akurat otworzyły się drzwi komory gazowej
i ludzie wypadali z niej jak kartofle.
- Jak kartofle? - Tak.
To nas oczywiście
kompletnie przeraziło.
Proszę nie podawać mojego nazwiska.
Nie, oczywiście, przecież...
Jak się mówi "obiecałem"?
Obiecałem.
- Cholera! - Co się dzieje? Przerywa?
Przynajmniej dźwięk jest idealny.
Czyli to była przerażająca operacja?
Tak.
Można powiedzieć, że odbierano ludziom godność.
Pozbawiano ich nawet włosów.
To było totalne upokorzenie.
W Nowym Jorku jest pewien fryzjer.
Bomba? Tak, możliwe.
Możliwe.
To nazwisko coś mi mówi.
- Nazwisko? - Tak, Bomba.
Abraham Bomba wyjechał z Nowego Jorku i nie zostawił adresu.
Przez wiele dni próbowałem się dodzwonić, ale nie odbierał.
Poczta zwróciła mi listy.
Bomba, pierwsze.
Odnalazłem go po kilku latach,
kiedy kręciłem w Izraelu.
Myślał, że mój film to jakieś mrzonki.
Bomba, czwarte.
Przepraszam...
Może pan to opisać? To było nagłe?
Pewnego dnia przyszedł rozkaz.
Mieliśmy zebrać określoną liczbę fryzjerów
i pójść ściąć kobietom włosy.
Zabrali nas wszystkich w pewne miejsce,
w którym nigdy wcześniej nie byliśmy,
żaden z nas...
Nikt z tego miejsca w Treblince, w którym byliśmy,
nigdy nie był za tymi wielkimi drzwiami.
Weszliśmy do...
wtedy już wiedzieliśmy, że to jest komora gazowa.
Zabrali nas tam.
Czułem, że Bomba robi się nerwowy.
Sam zaczynałem odczuwać lęk.
Wiedzieliśmy, że najtrudniejsze jeszcze przed nami.
Musieliśmy poruszyć temat golenia Żydówek
w komorze gazowej.
Wiem, że to trudne.
Tak, to prawda.
To bardzo trudne, wie pan,
bo muszę to przeżywać na nowo.
To naprawdę bolesne.
Tak, ale musi pan to zrobić.
Musi pan.
Nie ma pan wyboru.
Może zróbmy cięcie.
To ja wpadłem na pomysł z salonem fryzjerskim.
Pomyślałem, że rutynowe gesty
mogą mu ułatwić wypowiedzenie się
przed naszą kamerą.
Umieściłem go w tej sytuacji i powiedziałem:
"Abrahamie, powtórz gesty, które wykonywałeś".
W tym momencie prawda się ucieleśniła,
przeżywał te chwile jak aktor.
Mówił pan, że ich nie goliliście.
Nie, nie goliliśmy.
Ścinaliśmy im włosy, żeby przekonać je,
że to tylko nowa fryzura.
Czego używaliście? Nożyczek?
Tak, nożyczek i grzebienia. Żadnych golarek.
Można powiedzieć, że jak przy strzyżeniu mężczyzn.
Co pan czuł, kiedy zaczął
strzyc kobiety po wojnie?
Po wojnie?
To naprawdę dobre pytanie,
ponieważ,
kiedy wyszedłem
z obozu zagłady w Treblince
i zacząłem pracować w salonie fryzjerskim,
czasem na fotelu siadała jakaś kobieta
w sukience...
i dla mnie to było dziwne,
bo ostrzygłem setki kobiet,
które były kompletnie nagie. Nie miały sukienek.
I z początku nie wiedziałem,
jak się zabrać za strzyżenie,
kiedy kobieta siedzi
ubrana tak, jak powinna.
Tak emocjonalnie
nie mogłem do tego przywyknąć.
Dłuższą chwilę zajęło mi
przyzwyczajenie się
do strzyżenia kobiet
w ubraniach.
Może pan coś dodać, ale powiedziałem już dużo.
Tak, to prawda.
- Działa ten sprzęt? - Tak.
Może powinieneś... Bo sporo na ciebie zerka.
- Dobrze słychać? - Tak, bardzo dobrze.
- Może zróbmy przerwę, to zmienię... - Taśmę?
- Kasetę. - Dobra.
Słyszysz?
- Założę słuchawki. - Dobrze.
Musi zmienić taśmę.
- Dobra, zróbmy przerwę. - OK.
Zrobiliśmy przerwę na lunch,
na który zaprosiłem też żonę Suchomela.
Pamiętam, że opychali się łososiem i bitą śmietaną.
Wieczorem
strasznie pokłóciłem się z operatorem Williamem Lubtchanskim,
którego ojca zagazowano w Auschwitz.
Nie rozumiał, że moja zimna krew
była częścią tej całej maskarady.
On by go chętnie zabił.
Ja nie chciałem go zabić w ten sposób.
Chciałem go zabić kamerą.
Niech zatrzyma,
jeśli może, bo boli mnie serce.
A, dobrze, dobrze.
W porządku, kręć dalej.
Udaj, że wyłączasz.
Ma pan bóle?
Boli pana serce?
- To angina pectoris. - Dławica piersiowa?
Potrzebuję chwili. Pięciu minut.
Lepiej nie będę przy panu palić.
Czy to...?
Spytaj, czy to z emocji?
Pyta, skąd u pana ten ból.
- Denerwuję się. - Denerwuje się pan
tą historią?
Kiedy sobie to przypominam...
A poza tym trochę za dużo zjadłem.
Tak, to mogę potwierdzić. Za dużo pan zjadł.
To na pewno.
Za chwilę będziemy mogli kontynuować.
Dobrze.
To ten łosoś.
- Proszę? - Łosoś.
A może bita śmietana.
Tak.
Wróciliśmy do rozmowy
i Suchomel nabrał pewności siebie.
Poprosiłem, żeby zaśpiewał hymn, którego uczyli się
Arbeitsjuden z Treblinki.
Komanda maszerują do pracy
Dla nas liczy się dziś tylko Treblinka
To nasze przeznaczenie
Przyswoiliśmy sobie Treblinkę
W mgnieniu oka
Liczy się tylko słowo komendanta
Tylko posłuszeństwo i obowiązek
Chcemy służyć i służyć
Aż któregoś dnia wezwie nas przeznaczenie
Hurra
Ma pan piękny głos.
Tak, czy raczej miałem.
Nadal pan ma.
Tylko Żydzi śpiewali tę piosenkę?
Tak, tylko Żydzi.
Ale teraz to my możemy śpiewać,
że Treblinka jest naszym przeznaczeniem, prawda?
Żydów już nie ma.
Nie mogą już o tym opowiedzieć.
Dziarskim krokiem, z pewnym spojrzeniem
Zawsze patrzymy na świat z odwagą i radością
Kolumna maszeruje do pracy
Dla nas liczy się dziś tylko Treblinka
To nasze przeznaczenie...
A jednak nadal są Żydzi mogący to zaśpiewać.
Richard Glazar przeżył Treblinkę.
Uciekł podczas buntu w obozie w sierpniu 1943 r.
Aby sfinansować ucieczkę, Glazar i jego przyjaciel
zdobyli od Żydów pracujących pod dowództwem Suchomela
parę diamentów z ubrań ofiar.
Wzięliśmy te brylanty
i ukryliśmy je dobrze
w mydle do golenia.
Ale powtarzaliśmy sobie,
że te brylanty
nie mogą nam pomóc przeżyć.
Że musimy przetrwać
Treblinkę bez bogactw
z obozu.
O ile w ogóle będziemy mieli
tyle szczęścia.
Więc zachowaliśmy te brylanty
i...
użyliśmy ich
do zrobienia pierścionków dla naszych żon.
Żona Carela i moja żona obie noszą
pierścionki z tymi brylantami.
Nie sprzedał ich pan?
Nigdy.
Nigdy, i to mimo że zawsze brakowało nam pieniędzy.
Co pan tutaj ma?
To maszynka do golenia,
a to mydło.
Mydło jest z Treblinki,
etui również.
To prawdopodobnie ostatnie przedmioty,
które przetrwały do dziś
po 800 tys. ofiar.
A to pierścionek, który nosi moja żona.
Wspaniale.
Jest bardzo ładny.
Płacze pan?
A czy w tamtych czasach też pan płakał?
Tak, każdego wieczora, każdej nocy. Modliłem się.
- Modlił się pan? - Tak.
Dla Boga?
Do Boga.
Żeby mi przebaczył.
Biorę to jako wynagrodzenie za ból,
nie za udzielenie wywiadu.
W jakim sensie wynagrodzenie za ból?
Ja...
To dla mnie wielki ciężar.
Jutro i pojutrze z pewnością nie wstanę z łóżka.
Oto 2000 franków szwajcarskich,
są jak marki niemieckie.
Dziękuję bardzo.
Musiałem się przymusić do podróży do Polski,
która była przecież geograficznym centrum zagłady.
Coś mnie od tego kraju odpychało.
Co miałem tam zobaczyć? Nic? Nieobecność?
Uznałem, że skoro kręcę film o zniszczeniu,
to miejsca nie mają znaczenia.
Dla mnie Polska była antymiejscem pamięci.
Pojechałem tam bardzo późno.
Zimą 1978 r.
Pięć lat po rozpoczęciu pracy nad "Shoah".
A przecież przemierzałem cały świat.
Przyjechałem z aroganckim nastawieniem.
Byłem pewien, że przybyłem, żeby potwierdzić, że nie musiałem.
Już nazajutrz wynająłem rosyjskiego gruchota
i ruszyłem do Treblinki.
Chciałem zobaczyć miejsce, w którym kiedyś był obóz.
Nie czułem nic.
Czekałem
z otwartym umysłem i duszą
na jakąś reakcję na to miejsce i ślady katastrofy.
Ujrzałem coś nieprzypominającego tego, czego się dowiedziałem...
nie tylko z książek,
ale również ze świadectw Suchomela,
Glazara i Abrahama Bomby.
Zobacz te dzieci tam.
Barbaro, przywitaj się.
- Dzień dobry państwu. - Dzień dobry pani.
Zapytaj, czy podejdzie.
Czy mógłby pan odrobineczkę się do nas zbliżyć?
- Dzień dobry. - Dzień dobry panu.
Zapytaj, czy od dawna mieszka w Treblince.
Od dawna pan mieszka w Treblince?
- Proszę? - Od dawna pan w Treblince mieszka?
Od urodzenia, proszę pani, 67 lat.
- 67 lat? - Tak.
Pewnie sporo widział?
Musiał się pan napatrzeć na wiele rzeczy przez ten czas...
Tak, oczywiście.
Może opowiedzieć, co widział?
Podwozili tam, a co oni tam robili, to nie wiem.
- Tam nie...? - Tam nikt nie widział, co robili.
Wysiądę, porozmawiamy.
Jak zawieźli, to już nie wrócili.
A ja?
- Ty też wysiądź. - Ale jak?
Wysiądź...
z drugiej strony.
Ujęcie 86.
Co pan opowiadał? Bo nie zrozumiał.
Może pan powtórzyć?
Było dwóch Niemców,
którzy
pobili ich obu i ich zabili.
- Obu. - Tak?
Takich jak jego wnuk. Byli mniej więcej w tym wieku.
On to widział?
- Widział pan to sam? - No chyba.
Gdzie był?
A pan skąd to widział? Daleko pan był?
Przyjechałem na pole, wyjechałem na szosę, a oni...
Jechał do pracy na pole.
Dzień dobry!
Powiedz im, że kręcimy film, że przyjechaliśmy z Francji.
Panowie przyjechali z Francji. Dzień dobry.
Robią film o Treblince. Dzień dobry panu.
- Robią film o Treblince po prostu. - Dzień dobry.
Dzień dobry.
Pamięta przyjazd Żydów z Warszawy w wagonach towarowych?
Sześć dziennie wpychali.
Sześć razy dziennie.
Po 60 wagonów. 20 wagonów naraz wpychali.
Pociągi miały po 60 wagonów,
ale do obozu jechało tylko 20 naraz.
Aha.
W Treblince rozdzielali skład na trzy.
Później rozdzielali skład.
Widział to wszystko?
To znaczy wszystko było widać?
Tam nie wpuścili, ale tu się wszystko widziało.
Facet zamknął drzwi na klucz, chyba nas zastrzeli.
- Spróbujmy gdzie indziej. - Spójrz, jarzębina.
Słyszałaś ten zamek? Cyk!
Tak.
No to chodźmy.
Nic nie poczułem w miejscu pamięci obozu,
ale ta zwykła tablica mnie poruszyła.
Treblinka istnieje.
Istnieje miejscowość o nazwie "Treblinka".
Ma czelność istnieć.
Kiedy tu przyjechałem,
przepełniony zdobytą wiedzą,
byłem niczym bomba, która może zaraz wybuchnąć.
Brakowało tylko zapalnika.
Tym zapalnikiem stała się Treblinka.
Tam, gdzie staliśmy,
była mała tabliczka z napisem "Treblinka".
Pierwszy raz w życiu
słyszałem o miejscowości Treblinka.
Po drugiej stronie torów
dostrzegłem około
18-20 wagonów.
Odjeżdżały.
Po około godzinie
zobaczyłem, że wracają, ale już bez ludzi w środku.
Nasz pociąg wjechał do środka.
Kiedy znaleźliśmy się w obozie zagłady,
nagle usłyszeliśmy krzyki:
"Mężczyźni na prawo, kobiety na lewo!".
Żona trzymała dziecko.
Towarzyszyła jej moja matka.
Z bratem i ojcem poszliśmy w prawo.
A kobiety poszły w lewo,
w kierunku baraków.
To był ostatni raz,
kiedy widziałem żeńskich członków mojej rodziny.
Bo uleciałeś
w kraj daleki
Za tobą bracia
dziś modły ślą
Przed boski tron
ślemy modły
za tobą
Wieczny pokój
niech ci da
Dowiedziałem się, że maszynista,
który prowadził pociągi śmierci przez cały okres istnienia obozu,
mieszka ok. 10 km od Treblinki.
Kamera. Zapowiedz.
T 17.
Ile pan Gawkowski miał wtedy lat?
Ile miał pan wtedy lat?
Ja, proszę pani, zacząłem jeździć na parowozie,
prawdę mówiąc,
dosyć wcześnie.
Ale w tym czasie miałem
jakieś 20-21 lat.
- Zaczął... - To zależy...
prowadzić lokomotywy w dość młodym wieku,
ale w tamtym czasie miał 20-21 lat.
- Tak. - 20-21 lat?
Był bardzo młody!
Był pan zupełnie młody.
- Tak. - I dlatego pamięć mam.
Co za młodu się pamięta, to...
...co się wydarzyło w tamtym czasie.
To co pamięta?
Teraz już tej pamięci nie mam.
Już nie ma tej pamięci.
Ma doskonałą pamięć.
Ma się wrażenie, że on to przeżywa na nowo. Powiedz mu.
To jest więcej niż pamięć.
Ma się wrażenie, że pan przeżywa na nowo to, co widział.
Tak, proszę pani. Żeby pani wiedziała.
Przedstawiam wszystko to w umyśle,
tak jakbym widział to.
Tak,
to jakby znów to widział, to się dzieje w jego głowie.
Czy słyszał krzyki, kiedy prowadził pociąg?
Kiedy pociąg jechał, słyszał pan krzyki?
- A bezwarunkowo. - Tak.
Co ludzie krzyczeli?
To były bardziej jęki czy wzywanie?
Były jęki czy jakieś wołania o pomoc?
Różnie, różnie. I jęki,
i wołanie.
Różnie.
Było i wołanie, i jęki.
Czy dziś śnią mu się koszmary?
Czy teraz zdarza się panu czasem, że ma pan koszmarne sny
na ten temat?
Wie pani co? Miałem już nie raz.
Już nie raz, naprawdę.
- Już? - Tak, tak.
Jedziemy.
Powiedziałem Gawkowskiemu,
że sfilmujemy przyjazd do Treblinki.
Jak Bomba w salonie fryzjerskim,
Gawkowski jakby miał zwidy -
patrzył na 60 wagonów ludzi jadących na śmierć.
Ale nie było żadnych wagonów.
Tylko lokomotywa, którą za sporą sumę wypożyczyły mi PKP.
Zapytaj tego pana,
czy mieszkał już tutaj
za czasów wojny.
- Pan w czasie wojny tutaj mieszkał? - Tak.
Tak, w czasie okupacji.
Wcześniej wspomniał o Chrystusie.
Co miał na myśli?
Panu się zdawało, że przed chwilą
powiedział pan "Chrystus".
Mówił pan coś o Chrystusie czy nie?
Tak, no właśnie
kiedyś, przedtem mówiłem,
że kiedy Chrystus chodził po ziemi,
a Żydzi go ukrzyżowali, zamęczyli,
no bo w naszej religii tak stoi,
no i on zmartwychwstał
i za to, że to właśnie
zesłał takiego człowieka Pan Bóg,
że musieli odpokutować za to, no.
Pan mówi, że wedle naszej religii...
To znaczy w religii tak stoi!
...Żydzi go ukrzyżowali.
I później, jak wiadomo,
było zmartwychwstanie,
ale
to, co spotkało Żydów,
spotkało ich z powodu tego,
co zrobili Chrystusowi.
A, musieli odpokutować za swoje zbrodnie.
Zapytaj, czy o to mu chodziło.
To jest pokuta za to?
No właśnie tak mi się wydaje.
Tak starzy nasi katolicy mówili,
no i ja to powtarzam.
No tak, oczywiście.
T 55.
- Później... - Barbaro...
...we Francji nikt tego nie zrozumie.
Przepraszam pana. Zapytaj go,
czy myśli, że jestem Żydem.
Jak pan myśli: czy pan Lanzmann jest Żydem?
No myślę, że tak.
Dlaczego?
Charakter, chód...
i mowa, pomimo że po francusku,
ale akcent jest zaciągany, żydowski.
Po twoim sposobie mówienia,
twoim chodzie,
ale szczególnie po sposobie mówienia,
mówisz z żydowskim akcentem.
- Z żydowskim akcentem?! - Tak.
Tym lepiej.
Byłem pierwszym, który rozmawiał z Gawkowskim,
Borowym i innymi rolnikami.
Nikt nie interesował się tym, co mają do powiedzenia.
Odkryłem coś bulwersującego.
Rolnicy z polskiej prowincji
byli naocznymi świadkami
czasów Holokaustu.
W Polsce znalazłem
prawdziwą kopalnię niewypowiedzianych słów.
Dzisiaj to wszystko zdaje się kompletnie nie do wyobrażenia.
Piękno tego miejsca, spokój.
Cisza.
Muszę panu powiedzieć, że nie zawsze tutaj
panowała taka cisza.
Napełnione były
krzykiem mordowanych, strzałami...
wyciem i szczekaniem psów.
Między kręceniem w Polsce i w USA
byliśmy jak cyrk
czy teatr objazdowy,
krążący dzień po dniu po niemieckich miastach i landach.
Wieczorem w hotelach
butelka dobrego wina
dodawała nam energii
i nazajutrz znów kusiliśmy diabła.
Codziennie atakowaliśmy kolejny cel.
Panie Kretschmer?
Tak, zasłoń.
Tak, już schodzę.
Dobrze.
Chciałbym porozmawiać z panem
o pana listach. Pamięta pan?
Ja już nie chcę.
To jest takie...
Te wydarzenia obrzydzają mnie do tego stopnia,
że chcę się od nich uwolnić.
A skąd ten dowcip?
Napisał pan: "Można przywyknąć do widoku krwi,
ale kaszanka przestała być ceniona".
Czym jest kaszanka?
To z krwi wieprzowej i wołowej.
To kiełbasa z krwi?
To kiełbasa robiona głównie z krwi. Jest czarna.
Dlaczego kaszanka przestała być ceniona?
Bo było za dużo krwi? Nie można było...
Nie wiem.
Bo kiedyś...
Zrobiliśmy wypad w teren, a jak wróciliśmy,
było nakryte do stołu i mieliśmy zjeść obiad.
Na stole była kaszanka i zrobiło mi się niedobrze.
Zdaje się, że chce pan powiedzieć, że po jakimś rozstrzelaniu,
po jakiejś egzekucji nie mieliście ochoty na kaszankę.
Ja już...
- Proszę, to bardzo ciekawe! - Nie, nie!
- Co? - Niesamowite.
Niezłe, nie? Niezłe.
Mam nadzieję, że Dominique zdołał to sfilmować.
Euforia i wrażenie wszechmocy ogarniały mnie
i całą trupę naszego "teatru objazdowego".
Opuściłem gardę,
mniej uważałem.
Cholera.
Chciałem koniecznie sfilmować jednego z dowódców Einsatzgruppen,
mobilnych grup, które zamordowały ok. 1,5 miliona osób.
Skonfrontowałem się z Heinzem Schubertem,
który odpowiadał za wielki mord w krymskim Symferopolu.
Ma psy.
Dzień dobry, chciałbym pomówić z panem Schubertem.
- Proszę sobie usiąść. - Dobrze.
Jesteśmy od strony ogrodu.
Tak będzie dobrze.
On usiądzie tutaj.
- Dzień dobry. - Dzień dobry, panie Schubert.
- Doktor Sorel? - Tak, to ja.
Nie znam pana instytutu,
nie wiem, czym się pan zajmuje.
To instytut działający przy Uniwersytecie w Paryżu.
Prowadzi pan badania na zlecenie
francuskich władz?
Nie. Teraz zajmuję się
Einsatzgruppen.
Poprosiłem Corinnę, żeby sprawdziła, czy sygnał dociera,
co nie było pewne, bo byliśmy przy ogrodzie.
...za czasów II wojny.
Wszystko dobrze.
Świetnie.
Sporo o tym czytałem
i myślę, że to jest naprawdę bardzo...
Pani Schubert złapała za torbę
i postawiła ją na ziemi.
Teraz filmowaliśmy już tylko nogi krzeseł i kostki.
Co się dzieje? Dziwnie. Nic już nie widać.
Jestem sceptyczny w kwestii
tego elementu.
Aha.
Przepraszam,
telefon do ciebie.
Przepraszam.
Chyba zauważyli furgonetkę.
Może się domyślili po antenie.
Mocno się rzuca w oczy,
za dużo nią poruszają.
Głupia sprawa.
To nieładnie, że nadajecie sygnał na zewnątrz.
Byłam obok samochodu i widziałam magnetofon.
Słyszałam, co mówiliście.
Nie wiem, co wy kombinujecie.
Możemy zajrzeć do tej torby?
- Nie, to... - Słyszeliśmy głosy.
Stałam obok.
Ale co państwo myślą? Możecie powiedzieć?
Na zewnątrz stoi samochód z magnetofonem.
Nagrywa całą rozmowę.
Co?
Dzwoń na policję.
Pani wyszła do tego samochodu, do busa VW,
doskonale panią widziałem.
Proszę mu pokazać torbę.
Sprawdzała pani, czy nagrywa.
Proszę pokazać, co ma pani w torbie.
Proszę pokazać.
Nie, nie mają państwo prawa.
Chcę zobaczyć zawartość.
Nie, nie dostanie jej pan.
Chcę zobaczyć.
Nie, nie ma mowy. Co to ma być?
Uciekliśmy, zanim przyjechała policja.
Zacząłem z całej siły wymachiwać w nich torbą.
Na chwilę się zatrzymali.
Wskoczyłem do samochodu
i ruszyłem z impetem do wyjazdu z uliczki,
którą blokowali ludzie.
Zrozumieli, że wolę ranić lub zabić, niż zostać złapanym.
Niestety straciliśmy "paluszek",
nie wiedziałem, jak będziemy dalej kręcili.
Ale najgorsze było to,
że nie sfilmowaliśmy członków Einsatzgruppen.
Dla mnie to było kluczowe.
Próbowałem wszystkiego, aby uwiecznić tych katów.
Poniosłem porażkę.
Barbaro, zapytaj te dzieci,
co myślą o tej całej historii.
Słuchajcie, wyście słyszeli o tym...
- Cały czas. - Słuchaliście wszystkiego?
Co wy o tym myślicie?
Co myślimy?
Na serio pytam. Wierzycie w to czy nie wierzycie?
W to, co opowiadają ci panowie.
Co?
Nie bardzo!
Nie bardzo wierzą w historie, które opowiadają starzy.
Nie wierzą?
Naprawdę nie wierzycie w to?
- Co? Nikt nie wierzy? - Uciszcie się!
- Nikt nie wierzy w to? - Cięcie.
Kręciłem w Polsce w różnych porach roku,
w czterech porach śmierci.
"Shoah" to alegoria
podróży Żydów w kierunku śmierci.
"Shoah" to wyścig ze śmiercią.
Niedługo żywa historia
stanie się historią martwą.
Po prostu historią.
"Shoah" to konstrukcja pamięci.
Liczy się tylko przekazanie wiedzy.
- Gotowi? - Tak.
Kamera, idziemy.
Operatorzy - Chapuis,
wcześniej Lubtchansky i Glasberg -
ciągle pytali:
"Czemu nadal filmujesz te kamienie? Masz takich zdjęć 10 razy za dużo".
Ale nie miałem ich za dużo.
Nakręciłem ich za mało i później musiałem
wrócić do Treblinki.
Nie było tu nic innego do sfilmowania.
Nie mogłem zmyślać.
Będę ich potrzebował, kiedy Bomba, Glazar, rolnicy,
a nawet Suchomel zaczną mówić.
Te głazy nabierały w moich oczach ludzkich cech.
To jedyne ślady tysięcy ludzi, którzy tutaj zginęli.
Parę lat wcześniej zostawiłem Szymona Srebrnika w Izraelu,
nie udało mi się go zrozumieć.
Dziś wiedziałem wystarczająco dużo.
Corinno, zapytaj pana Srebrnika,
czy coś rozpoznaje.
- Czy pan...? - Tak.
- To. - To tutaj?
Co tu mamy po lewej?
Nie pamiętam.
Na pewno sobie przypomni.
Teraz już pamiętam.
OK.
Chełmno jest tam.
Tam...
Tam znajdował się obóz zagłady.
A co jest tutaj?
Pamiętam.
To kościół, w którym zamykano ludzi.
Nosiłem tam ludziom wodę, żeby mieli co pić.
Widzieli, że chodzę ze skutymi nogami.
Nie, chodź tutaj.
Tutaj?
Nie, bo przecież...
No to ty stań tam.
Leci samolot.
No dobrze...
Powiedz panu Srebrnikowi, że pójdziemy w miejsce,
gdzie znajdował się obóz, ale chcę go o coś spytać.
Czy kościół wygląda dokładnie tak jak dawniej?
Co się tutaj zmieniło?
Na zewnątrz jest taki sam, co do wnętrza,
to jeszcze nie weszliśmy, więc nie wiem.
Z zewnątrz jest identyczny?
Płot jest taki sam, kolor itd.?
Tak, takie same.
Panie księże,
czy wie pan, co się tutaj wydarzyło,
w pana kościele w Chełmnie?
Raczej tu był skład jakichś rzeczy.
Więźniowie tutaj te rzeczy segregowali
i oni chyba wywozili te rzeczy gdzieś.
Wywożono je?
Nie wie nic więcej o tym, co się tutaj działo?
Czy to wszystko, co ksiądz wie o tym, co tu się działo?
Raczej tylko od ludzi.
Wie o tym od ludzi?
I według niego nie działo się tu nic więcej?
A poza tym nic w kościele się raczej nie działo?
Nic, kościół był zamieniony w skład taki.
Były tu tylko towary?
Zupełnie się nie spodziewałem,
że wywiad pójdzie w tym kierunku.
Wczoraj,
kiedy nie było kamery,
ksiądz opowiedział nam,
że kiedy przejął tę parafię,
ściany kościoła były pokryte napisami
Żydów, którzy spędzili tu swoją ostatnią noc.
Zostawili tu wiadomości.
Pokazał nam jeden podpis,
ostatni zachowany.
Zostawił go Żyd z Lipska,
podpis jest ledwo czytelny,
ale widać "Leipzig".
Chciałbym wiedzieć, jak on rozumie sens tych podpisów.
Zasadniczo o jaką... o co tu chodzi?
Ksiądz nie do końca rozumie twoje pytanie.
Nie rozumie pytania?
Jak założyli mi łańcuchy, miałem trudności z chodzeniem.
Chodziłem w ten sposób.
- Łańcuchy miał pan... - O tak.
- ...cały czas? - Tak.
Strażnik zwołał apel.
"Kto pierwszy dotrze do pompy -
powiedział podpułkownik SS Bothmann -
dostanie dłuższe łańcuchy".
Mój Boże. Taka zabawa?
Tak, wszyscy stali tutaj
i zaczęliśmy biec do pompy z benzyną.
Ja nie biegłem, dotarłem tam na czworaka.
Może pan pokazać?
Poruszałem się o tak.
Który gładzisz
grzechy świata
Zmiłuj się nad nami
Kiedy Srebrnik był tu, inni ludzie byli zamknięci w kościele,
a stamtąd ładowano ich bezpośrednio do mobilnych komór.
Nie, bezpośrednio nie.
Na łaźnię...
Nie, nie.
Jak tutaj już nie było tych...
Jak tego nie było?
...w kościele,
to te gazówki podjeżdżały do kościoła.
Wzięli tam
80 czy 90 osób...
- W jeden samochód? - Tak, w jeden.
I jechali do lasu.
Tam opróżniali tę ciężarówkę, tę gazówkę...
i jeszcze raz jechali do kościoła, wypełniali jeszcze jedną.
I tak jeździli: do lasu,
do kościoła, do lasu...
Dopóki nie zabrali stąd wszystkich.
Zawsze tu było tak spokojnie?
Zawsze.
Nawet kiedy palili tu,
powiedzmy, co drugi dzień
2000 osób, Żydów,
też było tak cicho.
W tym miejscu stały dwa piece.
Jeden tam, drugi tu, gdzie stoimy.
Było równie cicho.
Nie było żadnych krzyków, nic?
Nie, skąd, nikt nie krzyczał.
Wszyscy wykonywali swoją pracę.
Było bardzo cicho.
- Cicho jak dziś? - Tak.
Zupełnie tak jak teraz.
- Zapowiedz. - Ujęcie 81.
Już!
Zaśpiewa pan tę polską piosenkę?
Teraz.
Zaśpiewać ją teraz?
Mały biały domek
w mej pamięci tkwi
Mały biały domek
- ciągle mi się śni. - Cięcie.
Byłem tu z sierżantem.
Z jednym z żołnierzy SS z obozu w Chełmnie.
Tak?
Tak, płynęliśmy łódką,
szukałem jedzenia dla królików.
Później wracaliśmy do Chełmna
i karmiłem króliki.
- Pływaliście łódką? - Tak.
Pływaliśmy łódką wzdłuż brzegu.
- A pan śpiewał? - Śpiewałem.
- Na rozkaz? - Proszę?
Kazali panu? To był rozkaz?
Tak, taki dostawałem rozkaz.
A inni też śpiewali?
Inni nie śpiewali.
Tylko pan.
...serce moje tli
Mały biały domek
w mej pamięci tkwi
- Jeszcze raz. - To samo?
Mały biały domek
w mej pamięci tkwi
Mały biały domek
ciągle mi się śni
Okna tego domku
cudnie w słońcu lśnią
Jakby czyjeś oczy
przechodziły łzą
Nie było realiów do sfilmowania.
Musiałem je odtworzyć.
Musiałem zacząć mieć zwidy
i uwierzyć, że nic się nie zmieniło.
"Shoah" znosi wszelki dystans między przeszłością a teraźniejszością.
Mały biały domek
ciągle mi się śni
Przeżyłem tę historię tu i teraz.
"Shoah"
to oczy, które widziały.
Cięcie, Jim.
Przygoda z "Shoah" zaczęła się w Izraelu
6 lat wcześniej.
Wróciłem tam, żeby nagrać ostatnie wywiady.
Prawie nie miałem już taśmy ani pieniędzy, żeby dokupić rolki.
Po długiej serii zdjęć
byłem już bardzo zmęczony, wręcz wyczerpany.
Antku...
trzymaj się mnie.
Antek był zastępcą dowódcy
w powstaniu warszawskim.
Bohater Antek... pił.
Biurokraci z kibucu nie chcieli, żeby się wypowiedział.
Obiecałem, że go o to nie poproszę.
Niech stanie obok pani.
Możesz go poprosić,
żeby stanął koło ciebie?
Tak ostro zacząłem pić
dopiero po wojnie.
Kiedy wspiąłem się na ten wielki grób.
Claude, pytałeś, co wtedy czułem.
Gdybyś mógł polizać moje serce,
zatrułbyś się.
Ludzie bardzo zaszkodzili
historii Żydów,
zamieniając w symbole
takich ludzi jak ja, Antek,
moją żonę Cywię
czy dowódcę Anielewicza.
To tamci są bohaterami.
Te setki ludzi,
których imiona zapomniano.
Nikt nie pisze o nich książek.
Moja osobista tragedia
polega na tym,
że kręcę film.
Potrzebuję ludzkich twarzy,
żeby opowiedzieć tę historię.
Chciałbym wiedzieć,
co jest pan w stanie jeszcze ocalić,
kręcąc ten dokument.
Stoją za mną miliony ofiar.
A wokół mnie...
tysiące...
poległych w walce.
Każde z nich...
Czy mam robić tak, jakby ich nie było?
Proszę mi to wyjaśnić.
Widzi pan...
Członkowie naszego ludu
ginęli milionami
w Treblince,
Sobiborze,
i w Auschwitz.
Zawsze prześladowali mnie ci ludzie, którzy umarli w samotności,
porzuceni przez wszystkich.
Nakręciłem ten film, aby przywrócić im życie
i zabić ich na nowo,
żebyśmy umarli razem z nimi,
żeby nie umierali sami.
PROCES KRĘCENIA "SHOAH" TRWAŁ 12 LAT.
9,5-GODZINNY FILM POKAZANO
PO RAZ PIERWSZY W KWIETNIU 1985 R.
W 2023 R. ZOSTAŁ WPISANY
NA LISTĘ PROGRAMU PAMIĘĆ ŚWIATA UNESCO
ZA NADZWYCZAJNY WKŁAD W ŚWIATOWE DZIEDZICTWO.
REŻYSERIA