Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
Hindi pwedeng maliitin ang kapangyarihan ng mga paniniwala.
Galing ako sa Venda…
kung saan alamat ang mga lipunan.
Sa Tshivenda, "khwara" ang tawag namin sa pangolin.
Naniniwala ang mga nakatatanda…
na bumaba mula sa langit ang pangolin.
At vina-vibrate nito ang kaliskis para palakasin ang kulog.
Ang pangolin ang nagdadala ng ulan.
Kapag nakita mo ang pangolin,
ibig sabihin, pagpapalain ka…
dahil regalo mula sa Diyos ang pangolin.
Bago ang Pangolin,
medyo nasa stage ako ng buhay ko
kung saan gusto ko ng bagay
na mas pangmatagalan at makabuluhan.
May kakaiba sa mga pangolin.
Binago nila ang pagtingin ko sa mundo.
Pero di pa 'ko nakakita ng pangolin sa kagubatan.
'Yon lang mga nailigtas namin sa mga ilegal na pagbebenta ng hayop.
Doon ko nakilala si Gijima.
Lahat ng walong species nitong mga kakaibang mammals,
walang humpay silang hina-harvest para sa tradisyonal na chinese medicine.
Ginagamit ang kaliskis na sangkap
sa hanggang 60 commercial remedy.
Kung mananatiling pareho ang antas ng ilegal na kalakalan tulad ngayon,
mauubos sila sa loob ng dalawa hanggang tatlong dekada.
Sa sting operation, makakakuha tayo ng intel
na may pangolin na gustong ibenta ng mga trafficker.
Magpapanggap si Ray na mamimili.
Stand by lang.
Go!
Ngayon na!
Akyat!
One week na daw 'to sa kanya.
-Ang gaan. -Ang liit.
Baby pa lang si Gijima, kaya maliit siya.
Hindi kapani-paniwala
na makita at ma-experience kung gaano sila kainosente.
Ang pagbaluktot na parang bola ang tanging depensa nila.
Di sila nakakatakbo.
Hindi ka nila kakagatin.
Hi, buddy. Okay ka na.
Sobrang inosente nila.
Nag-contribute kami para makatulong sa isang hayop
na posible sanang pinatay.
Kaya mabuti na lang ginawa namin. Ja.
Dati, pagkatapos ng operasyon, sobrang saya ko.
Ganyan ang lalaki.
Ngayon, na-trauma ako.
Alam ko ang paghihirap na pinagdaanan ng hayop na 'to.
'Yong iba kasi, di na nakakalabas sa dilim at namamatay.
Di mo masasabi kung ano'ng kalagayan
ng pangolin pag dumating.
Nakaka-trauma ang poaching
dahil kinukuha sila sa munting paraiso nila…
-Hindi… Date, ja. -Date. Oo.
…tapos dadaan sila sa napakahirap na panahon
ng masamang paghawak at sigawan at musika at ingay.
Napakaliit no'n ni Gijima.
Nakakaawa
dahil malamang kasama niya pa rin sana ang nanay niya.
May volunteer na itinatalaga sa bawat pangolin.
Sobrang sensitibo nila dahil mahilig silang mapag-isa.
Ang naaalala ko, sobrang takot niya talaga.
Ang hirap mo sigurong alagaan, 'no?
Halika.
Siguradong mahirap kang alagaan.
Baka may matindi siyang pinagdaanang trauma.
Sobrang nagpa-panic 'tong kawawang hayop.
Halika.
Okay lang 'yan.
Okay lang 'yan, buddy. Okay lang.
Mula 2007,
naka-release na kami ng halos 100 na pangolin.
Dati, ilang araw lang silang inaalagaan,
bibigyan sila ng fluids at susubukang ilabas sa lalong madaling panahon.
Walang proseso ng pagpapakawala.
ibang-iba 'yon sa ginagawa ngayon
dahil marami na kaming natutunan.
Sa pagitan ng ospital at proseso ng pagpapakawala,
namamatayan kami ng mga pangolin.
Biglaan kasi ang pagbabago.
Kailangang may lugar kung saan pwede kang maging pangolin ulit,
maging wild na pangolin ulit.
'Yon ang pangarap ng pangolarium,
at hinahanap namin 'yong tamang lugar.
Napakaganda ng Lapalala.
May mga bundok. May wetlands. May damuhan.
Meron itong napakaraming uri ng langgam.
Baka ito ang perpektong lugar para tirhan ng mga batang pangolin.
Nag-decide kami na dalhin si Gijima…
at ipasama si Gareth sa kanya.
Para sa akin, natatakot akong mabigo.
Di pa ako nag-alaga ng isang bagay na sobrang bulnerable sa buhay ko.
Okay, sandali lang. Malapit na.
Gusto ko lang talagang gawin ang lahat ng makakaya ko.
Pero hindi magiging madali 'to para kay Gijima.
Hi.
Okay.
Welcome sa bago mong bahay. Hi?
Welcome sa bago mong bahay.
Hi? Hi, little man.
Uy? Maglalakad na tayo?
Maglalakad na tayo?
Grabe ang trauma na pinagdaanan nila,
kaya ang ginagawa namin,
psychological rehabilitation.
Nasa tatlong kilo si Gijima.
Dapat 6.5 kg siya bago namin siya pakawalan.
Tara na?
Natukoy ang timbang na 'yon
sa pamamagitan ng ilang taon ng trial and error
at sa pagkatuto na kapag masyadong maliit ang pangolin,
hindi ito mabubuhay.
Kaya noong unang beses ko siyang nilabas dito sa Lapalala, tumakbo lang siya.
Saan ka pupunta?
At ang bilis niya.
May bakod diyan.
Ingat, papasok ka sa bakod.
Naging sobrang hands-on parent ako.
Lagi ko siyang binabantayan.
Eto na si Gijima!
Ayan na si Gijima.
Magsi-swimming ka? Ha?
Ingat.
Uy? Ingat.
Hindi ang pag-settle at paghanap ng pagkain ang nangibabaw na instinct.
Tingin ko, 'yong instinct na makatakas.
Hindi niya naramdaman na ligtas siya sa tabi ko.
Malakas ang loob niya.
Hindi mapagmahal, hindi mapaglaro.
Pagtakas ang nangibabaw niyang instinct.
Temminck's pangolin siya pero hindi pa siya ganap na bipedal.
Kaya pag naglalakad siya,
sinusuportahan niya pa rin sa mga braso niya.
Matagal nang nabubuhay sa Earth ang mga Pangolin - 85 years na.
Nag-evolve sila kasama ang mga dinosaur.
Naglalakad sila gamit ang mga paa sa likod at parang T. rex ang harap,
at palakad-lakad lang.
Walang ibang mammal na natatakpan ng matigas at magkakapatong na kaliskis,
kaya do'n pa lang, sobrang unique na nila.
Sinaunang nilalang sila na nanganganib nang maubos.
Nilalang na para nang unicorn.
Dahil 'yon na 'yon, sobrang bihira nila.
Hindi nila naibubuka ang mga bibig nila
gaya natin.
Meron silang maliit na butas kung saan lumalabas ang dila.
Puro langgam at anay ang pagkain nila.
'Yon lang.
Matalas ang pandinig nila.
Malabo ang paningin nila.
Mas mahusay pa sa aso ang pang-amoy nila.
Wala silang vocal cord.
Hindi sila maingay.
Panggabi sila.
Sa mga lungga sila natutulog.
Hindi mo malalaman kung 5 metro ang layo nila sa 'yo.
Hindi mo sila makikita.
Isang anak lang kada taon ang meron ang bawat babae.
At sobra silang mag-alaga ng anak nila.
Inaalagaan ng mga nanay ang mga tuta nang six, seven months.
Kapag umalis na sila sa hukay
sasakay sila sa likod na nanay, tuturuan kung paano kumain ng solid food
at kung ano'ng hahanapin.
Tapos mamumuhay na silang mag-isa.
Pag may kasama kang pangolin,
sobrang tahimik.
Binago ko ang routine ko
para bumagay sa iskedyul niya.
So ang normal na araw, gigising kami ng 4 a.m.,
tapos
admin, magpapatakbo ng negosyo.
Tapos, hihintayin kong marinig 'yong kalmot sa kahon.
Hello, buddy.
Hello. Maging mabait ka.
Halika na.
Buddy. Halika.
Pwede kang maglagay ng plato ng langgam sa harap ng pangolin at di ito kakain.
Ang lakas ng hikab, ha? Tara na.
Para mapakain sila,
kailangan silang hayaan maghanap.
Okay. Uy. Okay, eto na.
Eto na.
Eto na. Uy. Eto na, buddy.
Ayan.
Kapag naghahanap ng langgam, dapat alam mo ang tungkol sa kanila.
Sinama ako ni Gijima sa mundong 'yon…
sa pinakaibabaw ng mundo.
At sa ilalim.
Pinaghahatian nila ang kaharian sa ilalim ng lupa.
Napakalaking pugad.
Doktor ng langgam si Caswell.
-Mga savannah spiny ant 'to. -Oo.
Excited siya sa mundo ng mga langgam.
Mahilig ako sa langgam.
Parang pangolins.
Pag-aaral ng mga langgam ang myrmecology.
Hindi ko sa aklat natutunan kung paano gumagana
ang natural environemnt.
Bilang batang Muvenda,
pupunta ako sa damuhan.
May malalawak na lupa. Ang daming nabubuhay sa mga 'yon.
Sobrang daming hayop.
Pero sa ilang taon ko sa field,
di pa ako nakakita ng pangolin.
Kasama ni Gareth ang unang pangolin na nakita ko.
Nakakamangha.
Itong mahiwagang hayop.
May hitsura siyang parang pinaghalo ng iba't ibang hayop.
Para siyang galing sa ibang mundo.
May long-term study ako sa Lapalala ngayon.
Pinag-aaralan ko ang tugon ng mga langgam sa climate change.
Makikita mo ang isa doon. 'Yong maliliit.
Okay.
Parte ang langgam sa tinatawag na social animal,
kagaya natin.
Galing sila sa iisang pamilya.
'Yong reyna ang founding mother.
Ikaw ang ina, ikaw ang masusunod.
At meron kang mga anak na parang Terminator
na tumatanggap lang ng utos.
Para lang sa tagumpay ng colony ang lahat ng ginagawa nila.
Puro babae ang lahat ng langgam na makikita mo.
Magkakapatid sila.
Mukha silang nag-uusap.
-Minsan nag-aayos sila. -Inaayos nila ang isa't isa?
Oo, inaayos nila.
Kadalasan, matatanda ang makikita mo
dahil nasa pugad pa ang mga kakapanganak at mga lalaki.
Kaya parang sa isang malaking ant colony,
habang tumatanda ka, mas nagiging delikado ang trabaho mo.
Kapag nasa lupa ang ilong niya, naghahanap siya ng pagkain.
Naaamoy niya 'yong mga langgam kahit may isang talampakan ng matigas na lupa.
Itong larvae na 'to ang gusto niya.
'Yong maliliit na bigas.
Oo. Mga itlog 'yan.
Oo.
Sarap na sarap siya.
Parang pangolin ice cream.
Nataranta 'yong mga langgam.
Baka may higanteng dragon
na uubusin kayo.
Susubukan ng mga langgam na iligtas ang mga anak nila.
Kaya kukunin nila sila,
at agad nilang itong bubuhatin papalayo
sa kanyang pag-atake.
Kapag kinagat siya sa dila,
hihilahin niya 'to sa gitna ng mga kuko niya para matanggal.
Minsan, pinupulupot niya ito.
Kumakain kasi siya.
Kumakain talaga siya.
Pero gusto pa rin niyang tumakbo.
Na-pressure ako kasi
maraming nakasalalay sa matagumpay niyang paglaya.
Gusto namin 'to gawing santuwaryo ng mga pangolin.
Kung may mangyari sa kanya,
malamang hindi na itutuloy 'yong proyekto.
May electric fence kung saan kami naglalakad.
20 centimeters mula sa lupa ang pinakamababang kawad.
Tamang taas 'to na kapag may papasok na pangolin na naglalakad
sa paa niya, tatama ito sa tiyan niya.
Kapag tumama sa pulso, babaluktot siya para protektahan ang sarili.
Doon lang siya…
hanggang mamatay.
Mas mataas nang mga anim o pitong beses ang bilang
ng namamatay sa kuryente kesa sa ilegal na kalakalan.
Isang araw, naglalakad ako at na-distract ng ilang segundo.
Naisip niya sigurong pagkakataon 'yon.
Lumiko siya papunta sa bakod.
Kaya tumalon ako para itulak siya palayo sa bakod.
Dumaan 'yong kuryente sa akin at nakuryente siya.
Hey.
Nanginig talaga siya.
Okay ka lang, uy?
Ganito…
Ang problema kasi, hindi niya in-associate 'yong kuryente sa bakod.
In-associate niya sa akin.
Uy. Okay lang. Uy. Ako 'to, buddy.
Ako 'to. Uy.
Okay lang 'yan. Uy. Ako 'to.
Uy.
Hinayaan ko muna siya.
Nakakalungkot.
Sige na, okay lang 'yan. Uy, buddy. Okay lang. Ako 'to.
Nadismaya ako sa sarili ko.
Buong buhay ko, natakot ako na hindi ako sapat.
Nahirapan ako sa school. Hyperactive ako.
Hindi ako mapakali.
Medyo rebelde ako no'ng kabataan ko.
Pumasok ako sa dalawa, tatlong high school.
Kalaunan, nag-drop out ako.
Kumita ako sa paglalaro ng poker nang tatlong taon.
Nag-party.
Nagustuhan ko 'yon.
Tapos namatay 'yong dalawang best friend ko sa aksidente.
Nadurog 'yong puso ko.
Napalayo ako sa lahat.
Unti-unti kong na-realize
na hindi ako magiging masaya
maliban kung may makita akong bago.
Kapag bakasyon ko, dinadala ako sa Zimbabwe
para maglaro sa kagubatan.
Medyo naalala ko 'yong napakalakas na pakiramdam ng kalayaan
na nando'n ako.
'Yong pakiramdam ng katahimikan.
Gusto kong ma-involve sa mga hayop,
pero may negosyo ako sa Joburg.
Di ako pwedeng laging nasa kagubatan, kahit gustuhin ko.
Ja.
Kaya nakipag-usap ako kay Ray
at dinala niya 'ko sa Joburg Wildlife Vet.
At nakita ko 'yong una kong pangolin.
May mundo noon at may mundo ngayon.
Pinasyal ko sila araw-araw.
May kakaibang lambing sila.
Tinuro sa akin buong buhay ko,
"Hindi, wag mong pag-usapan ang feelings mo."
Pero tingin ko, ang pinagkaiba ng mga pangolin sa tao,
mas madaling magpakita ng kahinaan sa mga pangolin.
Hindi nila huhusgahan 'yong kahinaan mo.
Nakikita nila ang totoong ikaw.
Ikaw ito ngayon, dito, at 'yon na 'yon.
Pagkatapos ng electric fence,
matagal niya akong napatawad.
Tumakbo ka lang sa garden…
habang sinusuot ko 'yong sapatos ko. Okay? Uy? Okay?
Wag kang umakyat sa bakod, ha?
Babalik ako agad.
Magkakaiba ang mga pangolin, gaya ng pagkakaiba-iba ng mga tao.
May mga pangolin na nakikipag kaibigan sa lahat.
'Yong iba naman, siguro sobrang sensitive at madaling magalit.
Hindi siya mapakali.
Sa Zulu, "takbo" ang ibig sabihin ng "gijima".
Kung palagi ko siyang tinatawag na "takbo," baka nga naiintindihan niya.
"Madali" naman ang "Kulula".
Kaya tinawag ko siyang Kulu.
Hindi 'yon gumana sa kanya.
Ginagawa ni Kulu ang gusto niya.
Okay.
Gusto mong bumaba dito? Bababa ka dito?
Halika. Sige na. Bumaba ka.
Sinubukan kong magtakda ng boundary para sa kanya.
May mga lugar
na halos hinati na ng mga kalsada.
Ayaw niya ng mga boundary.
Mautak siya.
Pag nandiyan ako, tumitigil siya.
Tapos parang tatakbo siya
para makatawid, umaasa na di ko siya makita.
Kumakain ka ba dahil narinig mo ako?
O nagpapakabait ka lang?
Nalaman niya na basta kumakain siya,
di ko siya binubuhat. Kung kumakain siya, di ko siya binubuhat.
Kaya kung tumatakbo siya
at titigil ako at pupuntahan ko siya para buhatin ,
magkakamot na siya may pagkain man o wala.
Para siyang bata.
Kailangan mong ilihis ang atensiyon niya.
Kundi para siyang, "Okay, mag-e-explore ako."
Parte ng pagbalik niya sa wild,
kailangan niyang imbestigahan ang mga lungga.
Naghuhukay ang mga porcupine, bushpig, at mga baboy-ramo.
Mga aadvark din.
Tapos binabago 'to ng mga pangolin.
Aray!
Minsan, sa gabi, pumapasok siya sa mga lungga
dahil gusto niyang matulog sa labas.
Ibig sabihin, kailangan ko siyang ilabas.
Diyos ko.
Aasa ka na walang baboy-ramo do'n.
Tapos lagi kong iniisip na may lalabas na ahas.
Spiders.
Kailangan masiguro ko
na di siya lalabas sa lungga ng 1 a.m.
para tumakas.
Diyos ko.
Aray!
Ilang beses na akong na-stuck.
Hinila na rin ako palabas sa mga lungga.
Hihilahin kita, ha?
-Wheelbarrow. -Okay, dahan-dahan.
-Ayos ka lang? -Naipit 'yong bayag ko sa sanga.
Diyos ko.
Cool na nando'n siya,
Pero ibig sabihin, di ako makakatulog ngayong gabi.
Natulog ako sa tabi niya.
Nilagay ko 'yong paa ko sa pasukan ng lungga
kasi kung nakatulog ako, mararamdaman kong gumagapang siya sa akin.
Kalaunan, natutunan kong magtiwala sa kanya.
Ang pakiramdam ng kalayaang maibibigay ko sa kanya dito.
Naiiwan ko na siya nang isang oras,
at para mahanap siya, ginagamit ko 'yong telemetry.
Sa tuwing naglalakad kasama si Kulu, may makikita kang bago.
Kapag kumakain ang mga pangolin, di nila ginagambala ang buong colony.
Sapat lang ang kakainin nila.
Napakatalino no'n.
Kasi parang, gumagalaw ang buong ibabaw ng Earth,
at patuloy na gumagapang.
Ang astig nga.
Malaking pugad lang 'to ng pugnacious ant.
Pinaka-agresibo,
dominante at nakakatakot na langgam ang pugnacious.
Alam natin ang pinakamalaking kaaway nila.
Ang pangolin.
Kumakain ng kahit ano ang pugnacious.
Natatalo nila ang ilang insekto.
Kahit 'yong maliliit na mammal gaya ng mga daga.
Kakainin din ang ibang ibon, maliliit na sisiw na di nakakalipad.
Sa paligid ng punso ng anay na 'to
ang malaking hunting ground para sa pugnacious ants.
Kapag kumain ng anay ang mga pangolin…
nakikinabang din ang mga pugnacious ant,
kinakain nila ang mga tira-tira ng pangolin.
Nakaabang ang mga sundalong anay
na nakataas ang mga nguso.
Tapos kapag lumapit ang mga pugnacious sa kanila,
Magse-spray sila ng nakakalasong glue.
Napipigilan nito ang mga pugnacious.
Dahil dito, nagkakaro'n ng sapat na oras para ibalik ang mga larvae sa pugad…
at mabilis na isasara ang mga lagusan.
Matindi ang kagustuhan niyang maging malaya.
Pero kailangan naming umabot sa six and a half kilo.
Kapag six and a half kilo ang pangolin,
sobrang malakas ito,
at kaya nitong bumaluktot nang mahigpit na parang bola,
kaya't naipagtatanggol niya ang sarili.
Natagalan si Kulu
na makaramdam na ligtas siya sa kapaligiran.
Napansin kong unti-unti siyang kumakalma.
May pagbabago sa kanya.
Nagtiwala na siya sa 'kin.
Ang sarap, 'no?
Ayan. Masarap ba?
Hindi kayang magkontrol ng temperatura ng katawan ang pangolin.
Ayan.
Nasa labas kami at binuhusan ko siya ng tubig para palamigin siya.
Sa tiyan, ayan.
At nagsimula siyang mag-360
at gumapang paikot sa puno na parang baliw.
Ayan.
Ano'ng ginagawa mo? Uy?
Masaya ba 'yon, ha? Masarap ba?
Uy? Ang presko, 'no?
Minsan, kapag naglalaro, ipinapalibot nila ang buntot nila sa braso mo.
'Yon ang unang beses na hinayaan ako ni Kulu na buhatin siya,
at pinaglaruan niya 'yong braso ko.
Na-e-enjoy niya kapag hawak siya sa buntot at ginugulong.
Naging komportable na siya
at unti-unting lumabas 'yong kakulitan niya.
Pinagdaanan niya 'yong mga…
nakakakilabot na mga karanasan sa kamay ng mga tao.
Sobrang saya, 'no?
Sige pa? Gusto mo pa? Gusto mo pa?
'Yong pagtiwala niya sa akin nang gano'n,
nakakataba ng puso.
Gusto mo pa? Halika na. Halika na.
Natututo na siyang protektahan ang sarili sa paglalaro.
Dapat matindi at well-developed 'yong lakas ng katawan nila.
Na-develop niya na 'yon, sa pamamagitan ng mga sit-up at crunches.
At mga pull-up.
Anim na buwan na kami dito.
Big boy.
Malapit na kaming lumaya.
Halika. Halika dito. Humikab ka nga? Uy?
Alam naming ready na silang lumaya
kapag kita nang sobrang relax nila.
Kumakain sila nang maayos. Palagi silang tumataba.
Forty-five minute drive ang layo namin ngayon
sa kung saan siya palalayain.
Tapos na 'yong una, buddy. Tapos na 'yong una.
Gamit ang satellite tag,
makikita ko ang lokasyon niya sa phone ko.
Bawat oras, makakakuha ako ng ping na magsasabing, "Nandito ako."
Sorry. Sorry, bud.
Pero kahit gano'n, malaki pa rin ang nakataya.
Magpapakawala kami ng malusog na pangolin at pwede silang mamatay kinagabihan.
Namatayan kami ng pangolin dahil sa honey badger,
lion, leopard, hyena, kahit elepante.
Haharap sa panganib ang bawat pangolin,
pero sa huli, kailangang bumalik sa wild si Kulu.
Puwedeng humikab ka na?
Uy? Pagod ka na ba, buddy?
Uy?
'Yong lugar kung saan namin papakawalan si Kulu,
pangolin paradise 'yon.
Sobrang daming
langgam at anay doon.
Ang kailangan kong gawin, i-establish siya ulit
para alam niya kung nasaan siya bawat segundo ng araw.
Magiging pamilyar siya sa iba't ibang amoy sa lugar,
kung nasaan ang mga potensiyal na panganib.
Uy, halika na. Halika rito.
Sige na. Okay, ayan.
Gusto mo nang pumunta?
Ayan. Uy? Alam mo kung nasaan ka na.
Sa unang tatlong araw,
tatlo hanggang apat na kilometro ang nararating niya.
Napakalaki nito.
Ja, ang bilis niya.
Kakain siya agad…
at lilibutin ang kaya niyang marating.
Saan tayo pupunta? May leopard dito.
Sigurado kang gusto mo dito? Ha?
Sobrang gulo.
Sa lilim ka lang.
Kailangan kasi,
manatili siya ng isa o dalawang linggo sa isang lugar
saka mag-e-explore. Hindi parang,
tatakbo lang araw-araw.
Hindi pwede na palagi ko na lang siyang pipilitin kumain.
Ang ganda, 'no?
Tara na.
Tara na, boy. Kailangan mo pang kumain.
Ayan. Ayan, boy.
Teka.
May narinig akong tumakbo do'n.
Ja, may mga halimaw sa damuhan dito.
Paborito ng mga leopard ang lugar na 'to.
Sa gabi, nagiging ibang mundo ang kagubatan.
Nagiging ibang hayop ang mga leon pagdating ng dilim.
Pati ang mga leopard.
May naririnig akong leopard
at mga hyena na naglalakad.
Seryosong warning 'yon.
Sayang. Natataranta siya.
Okay, boy. Ako ang bahala sa 'yo.
Ako ang bahala sa 'yo. Ako ang bahala.
Okay, eto na.
Marami siyang nasusunog na enerhiya.
Ngayong gabi na yata siya pinakamahina sa loob ng isang linggo,
kaya kapansin-pansin ang pagbaba ng timbang niya.
Ang problema dito, baka bumalik kami sa umpisa.
Mas marami 'yong energy na nagamit niya kesa sa naipon niya.
Tama naman, oo. Naalala ko siya no'ng umpisa.
Dati siyang tumatakbo pero unti-unti siyang kumalma.
-'Yan ang hinintay mong gawin niya. -Gusto kong gawin niya na.
Hinintay mo siyang kumalma.
Hindi, gusto kong gawin niya, e.
Kapag hindi umubra ang matinong payo,
wala nang ibang payo kundi sundin ang instinct mo.
At magtiwala rin sa pangolin.
Dahil malakas ang instincts ng pangolin.
Rule number one, wag hayaang mawala ang pangolin.
Gusto ko siyang bigyan ng konting espasyo.
Para lang kumalma siya.
Pero nalimutan ko 'yong telemetry at ang tanga ng pagkakamaling 'yon.
Kung may mapasukan siyang lugar
at matanggal ang tag niya, baka hindi ko na siya mahanap.
Tapos 'yong electric fence pa.
Tiyak na kamatayan ang bakod na 'yan.
At kaya niya ang isang kilometro sa isang oras.
Bumalik na kayo sa kotse.
Kinakabahan ako.
Ngayon na.
Ang bigat ng responibilidad mo.
Responsable ka sa team ng mga taong nasa likod mo
pero higit sa lahat, responsable ka sa hayop na 'yon.
Dahil di nagche-check in 'yong satellite tag,
hindi namin matukoy…
kung nasaan talaga siya para mahanap namin siya.
Naglakad-lakad kami para hanapin siya pero…
Para ka kasing naghahanap ng multo.
Ay, na-track na siya.
Okay, tara. Dumeretso siya pa-north
at sa side na 'yong ng kalsada. Tara.
Two and a half hours na siyang nawala.
Nahanap namin siya sa ilalim ng puno,
kumakain ng anay.
At sa tingin ko, sa mismong sandaling 'yon,
parang, "Kaya niya na 'to."
Di niya na ako kailangan maging hands-on parent
na binabantayan siya.
Sa matinik na halaman na 'yon. Wag.
Di mo makokontrol lahat pero ang unang reaksiyon ko, "Kaya ko."
Pero sa tingin ko, oo, may realidad na, "Hindi ko kaya."
Hello, champ.
Hello, champ. Hello.
Kumusta? Sige na.
Ilang beses lang talaga siyang kusang lumapit sa akin.
My boy. Hi.
Hello.
Diyos ko.
Hi.
Diyos ko, my boy.
Nililinis mo ba ako?
Kailangan ba 'kong linisin? Uy?
Ni-reassure niya 'ko at sinabing,
"Ayos lang ang lahat."
Uy?
Grabe 'yon.
Uy? Thank you, ha? Uy?
Thank you, buddy.
Ja, hindi ko alam.
Parang sinasabihan niya 'ko.
NAABOT NA NI KULU ANG TARGET NA TIMBANG
Noong nilikha ang universe…
konektado ang mga manggagamot at hayop.
May espesyal na lugar ang pangolin.
Kailangang manatili sa loob ng bahay
sa unang tatlong buwan ang batang Venda.
Bago lumabas, dapat mabakunahan ka para maging ligtas ka.
Kinukuha ng manggagamot ang kaliskis ng pangolin
at binababad ito sa tubig.
Ibubuhos namin ang tubig na 'yon sa 'yo
na parang ulan.
Ito ang magtuturo sa 'yo ng pagpapakumbaba at kapanatagan…
para kapag tinawag ng pangolin ang kulog,
hindi ka matatakot.
Last na 'to, bud.
Uy? Last na 'to.
Uy, last na. Last na, my boy. Uy?
Pero may parte sa akin na gusto siyang maging malaya.
Okay.
Pero 'yong isang bagay na naisip ko, parang,
"Ano'ng gagawin ko kung wala siya?"
Magkasama kami sa bahay, e.
Five meters ang layo namin pag natutulog.
Kasama niya ako 24/7
nang anim na buwan, so…
Ano'ng pakiramdam kung wala na 'yon?
Okay, buddy, nandito na tayo. Uy, nandito na tayo.
Nandito na tayo, champ.
Kakain siya ng marami. Uy?
Nagugutom ka? Kumain ka ng marami, buddy. Uy.
Dahan-dahan ko siyang papakawalan.
Kasi nga, inalagaan siya ng tao.
Ayan. Uy? Ang bait naman.
Mas matagal niya 'kong nakasama
kesa sa panahong malaya siya sa labas.
Magtatampo kaya siya?
Mase-stress kaya siya
na maaapektuhan pati ang immune system niya,
mapupuno siya ng garapata,
hihinto siya sa pagkain, tatakbo sa gabi?
Uy, sa'n ka pupunta?
Maraming pwedeng mangyari.
May electric fence pa.
Para siyang di maiiwasang dragon.
Uy, buddy. Tahanan mo ba 'to?
Tahanan mo ba ito, champ?
Magandang araw 'to. Marami siyang kinain at kumakain pa rin siya.
Ang hirap paniwalaan.
Kalmado lang siya.
Di pa siya tumatakbo.
Masaya siya. Nararamdaman kong masaya siya.
Masaya ka ba?
Sobrang saya ko.
Kapag nakikisalamuha ka sa mga hayop,
sobrang hirap nang mawala ang bond na 'yon.
Kailangan niyang pagdaanan 'yon.
At magiging… sobrang hirap no'n.
Uy.
Nililigtas namin ang isang species.
Species na posibleng maging extinct sa panahon natin.
Nagkaro'n ka ng pribilehiyong makatrabaho ang multo o unicorn.
At mabigat sa pakiramdam kapag iisipin mo 'yon.
Ja. Alam niya.
Babantayan ko lang siya hangga't papayagan niya 'ko.
Binabantayan namin ang mga pangolin nang 12 months matapos silang pakawalan.
Halos araw-araw namin kailangan ng feedback.
Gamit ang camera trap,
pwede ko siyang hayaan pero mababantayan ko pa rin.
Makikita mo sa lungga na 'to
na may kuwarto siya sa taas.
Kapag pumasok siya ngayon, makikita mo siyang aakyat sa lungga.
Iba-iba ang mga nakita naming housemates.
Napakaganda ng mundo na ginagalawan niya.
Di siya natitinag.
'Yan ang nararamdaman niya ngayon.
Pero mahirap sa labas at delikado.
At malalaman niyang matitinag pa rin siya.
Sa Tshivenda, mahiwagang nilalang ang pangolin.
Blessing ang makakita nito.
Pero kung may pumatak sa lupa na dugo ng pangolin,
magdudulot ito ng mga sakuna.
Walong linggo na siyang pinakawalan no'ng kailangan kong pumunta sa Joburg.
Pero habang nando'n ako, may tumawag galing sa reserve
at sinabing di raw siya lumalabas sa lungga niya.
Tumakbo na sa isip ko lahat ng senaryo.
Pakiramdam ko may problema sa kanya.
Inalala ko na
baka may spotted hyena na nakakita sa kanya.
Saka ko lang naisip na baka gumuho 'yong lungga niya
noong pang-anim na araw na.
Noong umagang 'yon, mas nag-alala pa 'ko
at, parang, lumala pa.
-Hi, Nicci. -Morning, Gareth.
May… may mali. Anim na araw na siyang di nakikita.
Kaya naisip ko na 'yong mga posibleng nangyari.
Diyos ko, di ko alam kung ano'ng… kung ano ang iisipin.
Wala akong ibang masabi, pumunta ka do'n na may dalang pala.
Oo, okay.
Nakarating ako do'n kahapon.
Nilagay ko 'yong camera trap.
Okay lang, boy. Ako lang 'to.
At naghukay.
Naisip ko, parang, "Diyos ko. Naghuhukay ako ng bangkay."
Pakiramdam ko, parang, emotionally, wala nang natira sa akin.
Ja, dalawang oras na 'kong naghuhukay.
Sumusuko na 'yong likod ko.
Kalaunan, na-realize ko na kailangan ko ng tulong,
kaya tinawagan ko ang anti-poaching unit.
Naghukay lang kami nang naghukay.
Inabot kami nang apat at kalahati, limang oras.
Naghukay kami ng swimming pool.
Di nagtagal, umabot kami sa isang butas.
At sa puntong 'yon, kumbinsido na 'ko
na baka patay na nga siya.
Hinuhukay ko ang katawan niya.
Pakipatay ng ilaw.
Uy, ayos ka lang ba? Ayos ka lang ba?
Uy? Okay ka lang?
Tapos tiningnan niya 'ko.
Okay ka lang, buddy? Uy?
Napaupo ako. Sabi ko, "Diyos ko, buhay siya."
Ayos ka lang ba? Uy? Ayos ka lang ba?
Uy? Okay ka lang? Nasaktan ka ba?
Nasaktan ka ba?
Uy? Okay ka lang?
Uy? Ano'ng ginagawa mo dito?
Tingnan n'yo. Tingnan n'yo siya.
Nagulat siya sa nangyayari,
at sa ingay sa paligid niya at kung ano-ano pa.
Okay, mukhang mahina siya, so…
Uy, okay na. Nandito na 'ko. Okay ka na. Okay ka na.
Uy, okay ka lang. Okay ka na, buddy.
Uy, okay ka lang? Uy? Okay ka lang?
Natutulog ka ba? Uy?
Okay ka lang, buddy?
Tingnan mo 'ko. Okay ka lang ba? Uy?
Uy, tingnan mo naman. Uy, ako 'to.
Ako 'to, buddy. Ako 'to.
Uy? Okay ka lang? Uy?
Okay ka na, boy. Ano'ng ginagawa mo sa 'kin?
Uy, halika na. Sige na.
Ayan, umakyat tayo. Halika. Uy, ayos lang, halika.
Maglalakad ka para sa akin?
Kaya mong maglakad?
Gusto kong makita kung mahina ba siya.
At dahan-dahan siyang naglakad.
Nakahanap siya ng pugad ng mga langgam at agad siyang sumuot.
Talagang lumamon siya.
Gutom na gutom siya.
Grabe 'yon.
Hindi ko naisip na posible ko palang alalahanin
kapag na-trap siya sa lungga.
MAKALIPAS ANG 2 LINGGO
Sige, big girl. Kalma lang.
May nakita ka bang interaksiyon niya sa malalaking mammal?
Ang nakakatuwa, lagi niya silang sinusundan-sundan.
-Dahil gugulong siya sa dumi nila. -Oo.
At tatakpan niya ang sarili niya.
Kung leon ka at may naaamoy kang tae ng rhino,
iisipin mo na di mo 'yon hahuntingin.
Ja. Maraming hayop ang mahilig manggaya.
Uy, buddy.
Gagawin ba natin 'to tapos hayaan na kita?
Sige na. Halika.
Halika.
Halika. Sige na. Bilisan natin. Sige na. Bibilisan natin. Hello.
Halika. Alam kong malayang pangolin ka. Ayaw mong hinahawakan.
Hilahin 'to dito. Ayan.
Wag kang gagalaw. Ayan.
Uy. Kalmado ka diyan, a. Uy?
Naging mabait ka ba?
Kumusta ang tiyan mo? Ayos.
Wala siyang pakialam.
Kita mo kung gaano siya kabagal kumilos?
Wag 'yan…
Ja.
Mukhang papunta siya sa kanluran, sa valley.
Bilang tao, tungkulin mong protektahan ang mga hayop sa paligid mo.
Bilang mga scientist, inuugnay namin ang science
sa naiintindihan ng mga tao.
May mahiwagang hayop ka
na nagpapaulan ng suwerte.
Gusto ng lahat ang ulan.
Ang alamat na nagpoprotekta,
at nagpapanatili ng pagkakaisa ng tao at kalikasan.
Ipinasa ang mga kuwentong 'yon sa iba't ibang henerasyon,
pero may bagong henerasyon na kailangang marinig ang realidad.
Hindi sila interesado sa mga pinaniniwalaan ng mga tao.
Kung pagsasamahin man ang science sa tradisyunal na mga paraan,
o mag-isa ang science,
ang pinakaimportante,
kailangan nating protektahan ang kalikasan.
Ano'ng ginawa ng kauri natin sa uri ni Kulu?
Tingin ko, kung mawawala ang espesyal na nilalang gaya ng pangolin,
sumisimbolo ito sa paraan ng pagtrato natin sa lahat.
Grabe 'yong nangyari,
parang mahabang paglalakbay.
Ibang-iba na talaga siya.
Sobrang relax niya na.
Parang kaya niya nang gawin ang mga bagay
kapag may gusto siya, ayon sa gusto niya,
nang walang anumang pressure.
Patuloy siyang tumataba.
Naikot niya ang buong lugar na 'to.
Lumipat na siya
sa masukal at makapal na bahagi ng ilog na 'to.
Parang nahanap niya na 'yong pinakamalayong bahagi ng kagubatan,
at doon siya mamamalagi.
Baka naghahanap siya ng babae.
'Yong simpleng pag-iikot
at pag-iiwan ng amoy,
malinaw na indikasyon 'yon na handa na siya.
At alam namin na may ibang pangolin sa lugar.
Ngayon mas matagal na siyang nasa kagubatan
kesa sa panahon na nakakulong siya.
Parang may utang na nabayaran sa puntong 'yon.
No'ng huling dalawang beses na lumabas ako para i-check siya,
sinubukan niyang magtago sa akin.
Kapag nakadapa siya,
sinusubukan niyang umangkop sa paligid niya.
'Yon na ang pinakahuling step sa pagbabalik niya sa kalikasan.
May point siguro kung saan kailangan mo nang bumitaw.
Kung tutuusin, dapat hindi natin siya nakita sa simula pa lang.
Kung hindi na siya nakita ulit,
ibig sabihin, ginagawa niya na ang gusto niya.
PAGKATAPOS NG ISANG TAON NG PAGBABANTAY, TINANGGAL NI GARETH ANG TAG NI KULU,
KAYA IMPOSIBLE NA SIYANG MA-TRACK.
PAGKATAPOS NG 85 MILLION YEARS SA MUNDO,
ANG URI NI KULU ANG NAGING PINAKA-NAAABUSO SA ILEGAL NA KALAKALAN.
LUMALAWAK ANG PANGOLIN TRADE
DAHIL SA INDUSTRIYALISASYON NG TRADISYONAL NA GAMOT,
PERO KASABAY NG MAS PINATIBAY NA BATAS,
UMUUNLAD ANG KONSERBASYON.
MULA NOONG MAIPALAYA SI KULU,
NAITATAG NG AFRICAN PANGOLIN WORKING GROUP
ANG REHABILITATION CENTER NA PARA LANG MISMO SA PANGOLIN
- ANG PANGOLARIUM.
NAKIKIPAGTULUNGAN SA LAPALALA SINA GARETH AT RAY
PARA PAG-ARALAN AT MAG-TEST NG BINAGONG ELECTRIC FENCE
NA MAAARING MAGLIGTAS NG MGA PANGOLIN SA SOUTH AFRICA.
MALABONG MAKITA PANG MULI SI KULU NG MGA TAO.
Nagsalin ng Subtitle: ACQT