1 00:00:02,000 --> 00:00:07,000 Downloaded from YTS.MX 2 00:00:08,000 --> 00:00:13,000 Official YIFY movies site: YTS.MX 3 00:00:13,360 --> 00:00:16,760 [kabbelende golven] 4 00:00:17,720 --> 00:00:21,600 [bubbelend water] 5 00:00:36,200 --> 00:00:40,080 [zacht geklik en gebubbel van zeedieren] 6 00:00:42,640 --> 00:00:46,120 [man] Riffen bepalen de gezondheid van de oceaan. 7 00:00:51,400 --> 00:00:54,560 Ze hebben veel impact op andere delen van de oceaan. 8 00:00:55,840 --> 00:00:59,240 [kabbelende golven] 9 00:01:01,440 --> 00:01:04,880 Iedereen voor wie de gezondheid van de oceaan baat heeft, 10 00:01:05,000 --> 00:01:07,360 heeft baat bij gezonde riffen. 11 00:01:07,480 --> 00:01:10,760 [onheilspellende klassieke muziek] 12 00:01:20,680 --> 00:01:23,600 De meeste landen op aarde hebben koraalriffen. 13 00:01:27,640 --> 00:01:31,280 Als je een kwart van al het leven in zee verliest, 14 00:01:31,400 --> 00:01:36,000 kun je niet zomaar een gok wagen en kijken wat er gebeurt. 15 00:01:36,120 --> 00:01:38,080 Het is echt gestoord. 16 00:01:39,280 --> 00:01:42,040 [onheilspellende muziek zwelt aan] 17 00:01:43,800 --> 00:01:46,200 [onheilspellende muziek ebt weg] 18 00:01:47,440 --> 00:01:52,960 [oproep tot het gebed uit een luidspreker in de verte] 19 00:01:54,200 --> 00:01:57,120 BONTOSUA, INDONESIË 20 00:02:06,640 --> 00:02:08,320 [in het Makassar] Ik heet Samaila 21 00:02:09,920 --> 00:02:12,480 en ik ben in 1967 geboren. 22 00:02:17,960 --> 00:02:20,440 - [lachende kinderen] - [kraaiende haan] 23 00:02:20,560 --> 00:02:23,800 Toen ik elf jaar oud was, 24 00:02:25,800 --> 00:02:28,960 bracht ik mijn middagen na school door 25 00:02:31,320 --> 00:02:36,320 met vissen in zee. 26 00:02:38,760 --> 00:02:44,720 Ik zocht schaal- en schelpdieren en doopvontschelpen. 27 00:02:44,840 --> 00:02:50,800 Die had je toen erg veel, want het rif was groot en weelderig. 28 00:02:50,920 --> 00:02:55,400 Het zat er vol mee. 29 00:02:56,080 --> 00:02:58,720 Ik nam ze mee naar huis, 30 00:02:58,840 --> 00:03:01,960 zodat mijn moeder ze kon bereiden. 31 00:03:05,240 --> 00:03:07,600 [kabbelende golven] 32 00:03:08,400 --> 00:03:11,960 [kalme klassieke muziek] 33 00:03:26,200 --> 00:03:30,640 In die tijd waren onze koraalriffen echt geweldig. 34 00:03:30,800 --> 00:03:35,320 Daarom was er toen zo veel vis. 35 00:03:35,440 --> 00:03:40,040 Er was echt heel erg veel vis hier op Bontosua. 36 00:03:47,760 --> 00:03:53,120 De afmetingen van het koraal 37 00:03:53,240 --> 00:03:58,720 waren onvoorstelbaar, buitengewoon. 38 00:04:05,920 --> 00:04:08,800 [muziek ebt weg] 39 00:04:25,120 --> 00:04:30,800 Zo was het leven toen op Bontosua. 40 00:04:33,120 --> 00:04:34,480 Maar toen veranderde dat. 41 00:04:35,800 --> 00:04:38,960 - [kraaiende hanen] - [spelende kinderen] 42 00:04:39,080 --> 00:04:45,040 Op mijn twintigste 43 00:04:46,080 --> 00:04:48,360 begon de verwoesting. 44 00:04:50,440 --> 00:04:52,440 [krijsende vogel] 45 00:04:55,920 --> 00:04:58,360 [man] De eerste keer dat ik koraal zag, 46 00:04:59,680 --> 00:05:02,600 al die torenhoge structuren 47 00:05:02,720 --> 00:05:05,800 en die grote muren van koraal en diepe kloven, 48 00:05:05,920 --> 00:05:07,160 allemaal van koraal. 49 00:05:08,360 --> 00:05:10,400 Als je iets in de verte ziet, 50 00:05:10,520 --> 00:05:12,880 een stad die uit de oceaan opdoemt... 51 00:05:14,440 --> 00:05:16,480 Ik raak ontroerd als ik eraan denk, 52 00:05:16,600 --> 00:05:19,880 want je denkt: wauw. Het is het wonder van het leven. 53 00:05:21,920 --> 00:05:24,760 Ik ben David Smith, hoogleraar mariene biologie. 54 00:05:24,880 --> 00:05:29,280 Ik ben hoofd Sustainable Solutions bij Mars en marien wetenschapper. 55 00:05:32,760 --> 00:05:36,160 Er zijn andere ecosystemen die echt bedreigd worden, 56 00:05:36,280 --> 00:05:39,200 maar ik denk niet dat er een systeem is 57 00:05:39,320 --> 00:05:42,120 dat in zo'n cruciale toestand verkeert. 58 00:05:44,800 --> 00:05:48,440 [mannen die in het Makassar praten] 59 00:05:48,560 --> 00:05:52,360 [schreeuwende en lachende mannen] 60 00:05:53,600 --> 00:05:55,840 [Samaila] We visten met explosieven 61 00:05:56,800 --> 00:05:59,960 en beseften hoe verwoestend dat was 62 00:06:00,160 --> 00:06:03,280 toen we zagen hoe de koraalriffen verwoest werden. 63 00:06:03,400 --> 00:06:06,920 Muren van huizen scheurden vanwege de trillingen. 64 00:06:09,200 --> 00:06:12,760 In het begin hielpen we maar wat graag mee 65 00:06:12,880 --> 00:06:17,440 met het verzamelen van vis aan het wateroppervlak na de knal. 66 00:06:19,680 --> 00:06:25,640 Maar toen we beseften hoe verwoestend het was 67 00:06:26,480 --> 00:06:30,880 voor het eiland en voor onze huizen, 68 00:06:31,000 --> 00:06:36,600 besloten we samen te voorkomen dat ze dat hier bij ons deden. 69 00:06:39,120 --> 00:06:41,720 Het koraalrif werd wit, 70 00:06:41,840 --> 00:06:43,560 stortte in en verbrokkelde 71 00:06:45,320 --> 00:06:51,280 en alles werd ineens heel snel wit. 72 00:06:54,480 --> 00:06:57,880 [zacht kabbelende golven] 73 00:07:03,040 --> 00:07:06,240 [David] Als je fossielen bekijkt, waren er momenten 74 00:07:06,360 --> 00:07:08,880 waarop de riffen bijna verdwenen waren. 75 00:07:09,000 --> 00:07:11,920 Er was telkens sprake van grote klimaatveranderingen. 76 00:07:13,320 --> 00:07:16,080 Maar er waren nooit eerder één miljard mensen 77 00:07:16,200 --> 00:07:20,680 die afhankelijk zijn van riffen voor voedsel of levensonderhoud. 78 00:07:23,720 --> 00:07:28,240 Je zou kunnen zeggen dat de gevolgen nu veel groter zijn dan vroeger 79 00:07:28,360 --> 00:07:30,960 en uit onze studies blijkt 80 00:07:31,560 --> 00:07:33,200 dat het systeem kan instorten. 81 00:07:33,320 --> 00:07:36,920 En als dat gebeurt, zitten we echt in de problemen. 82 00:07:37,040 --> 00:07:38,240 De mens loopt gevaar. 83 00:07:40,400 --> 00:07:44,480 [Gepraat en geschreeuw [in het Makassar] 84 00:07:44,600 --> 00:07:47,920 [David] Het koraal wordt door Bontosua hersteld. 85 00:07:48,040 --> 00:07:51,360 We komen niet snel de problemen oplossen 86 00:07:51,480 --> 00:07:53,680 en gaan dan weer ergens anders heen. 87 00:07:54,520 --> 00:07:57,560 We faciliteren de wederopbouw van hun rif. 88 00:07:57,680 --> 00:07:58,760 Het is niet ons rif. 89 00:07:58,880 --> 00:08:01,400 [gepraat in het Makassar] 90 00:08:02,200 --> 00:08:05,080 [Samaila] We wisten in die tijd nog niet goed 91 00:08:05,200 --> 00:08:08,120 hoe je koraal kon planten, 92 00:08:08,360 --> 00:08:12,320 hoe je gezond koraal kon pakken 93 00:08:12,440 --> 00:08:16,680 en elders kon planten, maar we werkten toch samen. 94 00:08:18,280 --> 00:08:22,000 [Gepraat in het Makassar] 95 00:08:26,320 --> 00:08:28,600 [Samaila] We zien graag hoe ze in het water 96 00:08:28,720 --> 00:08:31,320 met hun grote gezinnen koraal vastbinden. 97 00:08:33,040 --> 00:08:38,800 [Gepraat in het Makassar] 98 00:08:41,320 --> 00:08:44,360 Dit project loopt al een jaar of vijftien. 99 00:08:44,480 --> 00:08:46,720 Ik weet niet of ze er expres over zwegen 100 00:08:46,840 --> 00:08:50,320 of dat het gewoon geen prioriteit kreeg, 101 00:08:50,440 --> 00:08:52,880 maar er was erg weinig over bekend. 102 00:08:55,600 --> 00:08:57,640 Ik was benieuwd naar wat ze deden. 103 00:08:59,800 --> 00:09:05,560 [kalme klassieke muziek] 104 00:09:17,640 --> 00:09:21,400 [zacht geklik van zeedieren] 105 00:09:23,000 --> 00:09:27,040 Ik sprong in het water en ik dacht: mijn God. 106 00:09:27,160 --> 00:09:30,200 Na die duik had ik zoiets van: wauw. 107 00:09:30,320 --> 00:09:35,440 Het was een van mijn verdrietigste duiken ooit, 108 00:09:35,560 --> 00:09:37,320 maar ook een van de opwindendste. 109 00:09:37,440 --> 00:09:41,440 Verdrietig, omdat ik vergeten was hoe koraalriffen eruit konden zien. 110 00:09:42,960 --> 00:09:46,520 [kalme klassieke muziek houdt aan] 111 00:10:25,760 --> 00:10:30,680 [hardere verheffende klassieke muziek] 112 00:11:10,800 --> 00:11:13,120 [David] Dat rif is door de mens aangelegd. 113 00:11:15,240 --> 00:11:17,120 Ze hebben het rif opnieuw opgebouwd 114 00:11:17,240 --> 00:11:20,920 en hersteld van een aangetaste bodem met koraalgruis 115 00:11:21,040 --> 00:11:25,120 tot een weelderig rif in een periode van drie, vier jaar. 116 00:11:25,240 --> 00:11:26,520 Ik kon het niet geloven. 117 00:11:29,400 --> 00:11:33,520 Ik zag iets waarvan ik dacht dat het verloren zou zijn. 118 00:11:33,640 --> 00:11:35,920 Het is ongelooflijk wat je kunt bereiken. 119 00:11:36,560 --> 00:11:38,280 [klassieke muziek ebt weg] 120 00:11:40,440 --> 00:11:44,920 De Reef Stars werden ontworpen met een hexagonale structuur. 121 00:11:48,080 --> 00:11:51,760 Ze zijn gemaakt van stalen staven die overal verkrijgbaar zijn. 122 00:11:51,880 --> 00:11:56,320 Ze worden in een vorm met zes poten gebogen. 123 00:11:56,440 --> 00:12:00,600 Ze zijn erg snel en simpel te maken van lokaal aanwezige materialen. 124 00:12:00,720 --> 00:12:04,400 In een rif dat geteisterd wordt door de golven 125 00:12:04,520 --> 00:12:06,920 breken er stukjes koraal af. 126 00:12:07,400 --> 00:12:08,960 Dat hoort bij de cyclus. 127 00:12:10,040 --> 00:12:13,920 We verzamelen die stukjes koraal, stoppen ze in manden 128 00:12:14,040 --> 00:12:16,400 en plaatsen ze op de Reef Stars. 129 00:12:18,320 --> 00:12:22,480 We binden ze heel erg goed vast, zodat het koraal niet beweegt. 130 00:12:22,600 --> 00:12:25,280 Na vier of vijf dagen 131 00:12:25,400 --> 00:12:29,720 zie je dat het koraalskelet over die tiewraps begint te groeien. 132 00:12:29,840 --> 00:12:34,880 En na drie of vier weken begint het zich vast te klampen aan het frame 133 00:12:35,000 --> 00:12:36,480 en eroverheen te groeien. 134 00:12:37,440 --> 00:12:40,040 Wanneer je de zeshoekige Reef Stars gebruikt, 135 00:12:40,160 --> 00:12:42,040 met een honingraatstructuur, 136 00:12:42,160 --> 00:12:48,280 kun je ze op de zeebodem plaatsen en met elkaar verbinden, als modules. 137 00:12:48,400 --> 00:12:51,600 Zo ontstaat er een erg sterk web 138 00:12:51,720 --> 00:12:54,120 en stimuleer je een erg actieve koraalgroei. 139 00:12:57,120 --> 00:13:02,240 Het koraal bevindt zich op twintig, dertig centimeter van de bodem. 140 00:13:02,360 --> 00:13:04,440 Zo stroomt er water doorheen. 141 00:13:06,080 --> 00:13:08,720 Dat stimuleert een erg snelle koraalgroei. 142 00:13:10,600 --> 00:13:14,440 Het groeit drie tot vier keer sneller dan in de natuur. 143 00:13:16,080 --> 00:13:17,920 En dat is buitengewoon. 144 00:13:18,880 --> 00:13:23,040 [kalme klassieke muziek] 145 00:13:25,760 --> 00:13:29,200 Dit zijn grote zones met weelderig koraal. 146 00:13:34,800 --> 00:13:37,280 [klassieke muziek ebt weg] 147 00:13:37,400 --> 00:13:41,640 [mannen die in het Makassar praten] 148 00:13:41,760 --> 00:13:48,120 [Samaila] We wachtten af, en het bleek te verbeteren. 149 00:13:49,080 --> 00:13:51,080 Het gaat vooruit. We zijn blij. 150 00:13:52,920 --> 00:13:55,760 Het koraalrif is een plek waar vissen leven, 151 00:13:55,880 --> 00:14:00,960 dus zorgde een gezonder rif 152 00:14:01,520 --> 00:14:04,080 voor meer vis. 153 00:14:16,240 --> 00:14:22,200 Ons eiland 154 00:14:22,320 --> 00:14:27,320 is wereldwijd bekend geworden. 155 00:14:29,240 --> 00:14:33,480 Dit is een echte zegen voor ons dorp. 156 00:14:33,720 --> 00:14:39,600 Het was onverwacht dat buitenlanders hierheen zouden komen 157 00:14:39,720 --> 00:14:44,080 en wij daar zo de vruchten van zouden plukken. 158 00:14:46,440 --> 00:14:49,640 Het lijkt onbeduidend, maar het is belangrijk voor ons. 159 00:14:49,960 --> 00:14:54,160 [mysterieuze klassieke muziek] 160 00:14:55,960 --> 00:15:01,880 Er is een deel van het rif waar het woord 'hope' is geschreven. 161 00:15:03,560 --> 00:15:09,120 Voor mij persoonlijk betekent het dat naarmate de tijd verstrijkt 162 00:15:11,400 --> 00:15:14,680 steeds meer mensen ervan af zullen weten 163 00:15:14,800 --> 00:15:17,680 en zin zullen krijgen om naar Bontosua te komen. 164 00:15:19,520 --> 00:15:24,440 Dat is wat we willen. 165 00:15:26,200 --> 00:15:30,320 [klassieke muziek houdt aan] 166 00:15:30,440 --> 00:15:33,320 [David] We lijken ineens een oplossing te hebben. 167 00:15:33,440 --> 00:15:36,080 Maar wat boeit ons dat? 168 00:15:38,920 --> 00:15:41,800 Als het hier werkt, waar kan het nog meer werken? 169 00:15:41,920 --> 00:15:44,240 En hoe ver kun je ermee doorgaan? 170 00:15:47,240 --> 00:15:51,520 Met Sheba Hope Grows willen we die hoop naar andere plekken brengen 171 00:15:51,640 --> 00:15:54,720 om te kijken of het daar ook mogelijk is. 172 00:15:56,920 --> 00:16:00,080 Het Groot Barrièrerif is een uniek ecosysteem. 173 00:16:00,200 --> 00:16:01,520 We wilden het daar testen. 174 00:16:02,960 --> 00:16:06,320 En aan de Oost-Afrikaanse Koraalkust. 175 00:16:06,440 --> 00:16:09,600 En midden in de Stille Oceaan, op Hawai'i. 176 00:16:11,760 --> 00:16:14,280 We wilden een leger rifbouwers opleiden. 177 00:16:14,400 --> 00:16:17,800 [gepraat in het Makassar] 178 00:16:17,920 --> 00:16:22,840 ['I Can See Clearly Now' van Johnny Nash] 179 00:16:23,480 --> 00:16:28,840 # I can see clearly now the rain is gone # 180 00:16:31,400 --> 00:16:36,120 # I can see all obstacles in my way # 181 00:16:39,200 --> 00:16:44,000 # Gone are the dark clouds that had me blind # 182 00:16:44,840 --> 00:16:47,640 [radio en gezang]# It's gonna be a bright (bright) # 183 00:16:47,760 --> 00:16:50,640 # Bright (bright) Sun-shiny day # 184 00:16:52,720 --> 00:16:55,400 # It's gonna be a bright (bright) # 185 00:16:55,520 --> 00:16:58,640 # Bright (bright) Sun-shiny day # 186 00:17:00,760 --> 00:17:02,200 [knipperlicht] 187 00:17:02,320 --> 00:17:07,120 # I think I can make it now the pain is gone # 188 00:17:12,680 --> 00:17:15,800 [vrouw] Hawai'i is mijn thuis en zal dat blijven. 189 00:17:19,000 --> 00:17:23,960 Ik heb Hawai'i ruim vijf jaar geleden verlaten 190 00:17:24,640 --> 00:17:27,280 en ik heb nog geen nieuw thuis gevonden. 191 00:17:28,560 --> 00:17:30,680 Ik mis Hawai'i. Mijn familie woont hier. 192 00:17:30,800 --> 00:17:33,240 Mama is het zevende kind van het zevende kind. 193 00:17:33,360 --> 00:17:35,560 Ik heb hier erg veel neven en nichten. 194 00:17:37,000 --> 00:17:39,840 En in Los Angeles ben ik alleen met mijn kat. 195 00:17:42,760 --> 00:17:45,880 [kalme magische muziek] 196 00:17:46,000 --> 00:17:50,720 Je hebt de oceaan, je hebt de bergen. Het is prachtig. 197 00:17:50,840 --> 00:17:54,880 Maar ik ben hier opgegroeid en ik dacht dat dat normaal was. 198 00:17:57,600 --> 00:17:59,000 Totdat ik vertrok. 199 00:18:00,800 --> 00:18:04,600 Ik ben Auli'i Cravalho en ben opgegroeid in Kohala op Hawai'i. 200 00:18:08,720 --> 00:18:11,920 Ik heb nooit gespeervist of zo, 201 00:18:12,040 --> 00:18:15,080 maar mijn ooms en andere familieleden wel. 202 00:18:15,200 --> 00:18:17,320 Ik wilde alleen schelpen bekijken. 203 00:18:19,400 --> 00:18:22,000 Bij vrijduiken gebruik je de kracht van je longen. 204 00:18:22,120 --> 00:18:25,040 Het is echt gebaseerd op je eigen fysieke kracht... 205 00:18:25,160 --> 00:18:30,560 [kalme magische muziek houdt aan] 206 00:18:30,680 --> 00:18:36,040 ...en je moed om zo diep als je wilt of zo diep als je kunt te duiken. 207 00:18:38,200 --> 00:18:40,040 Het brengt je echt tot rust. 208 00:18:42,520 --> 00:18:45,440 Je bevindt je in een erg gezond en weelderig rif. 209 00:18:45,560 --> 00:18:48,200 Je hoort plopjes en knalletjes, 210 00:18:48,320 --> 00:18:51,160 garnalen en vissen die aan het eten zijn. 211 00:18:51,280 --> 00:18:55,080 Ik besefte niet dat er onderwater muziek was. 212 00:18:56,160 --> 00:18:59,520 Het is zo heerlijk levend. 213 00:19:05,360 --> 00:19:09,520 Het is gewoonweg geweldig om je daar zo klein te voelen. 214 00:19:12,000 --> 00:19:13,560 Je bent helemaal alleen 215 00:19:13,680 --> 00:19:16,560 met je eigen gedachten en je eigen capaciteiten. 216 00:19:16,680 --> 00:19:19,480 [muziek ebt weg] 217 00:19:21,800 --> 00:19:27,320 Ik voel het als ik ga vrijduiken en koraal ga herstellen. 218 00:19:31,840 --> 00:19:34,360 Nu merk ik hoe alles verandert. 219 00:19:35,320 --> 00:19:38,280 We willen het rif gewoon graag beschermen. 220 00:19:38,400 --> 00:19:40,840 We hebben er alles voor over. 221 00:19:43,120 --> 00:19:44,680 [hap naar adem] 222 00:19:46,600 --> 00:19:52,240 [kalme klassieke muziek] 223 00:19:55,920 --> 00:20:00,000 Bij Kuleana Coral richten we ons echt 224 00:20:00,600 --> 00:20:03,880 op Kanaken of mensen die afkomstig zijn van Hawai'i 225 00:20:04,000 --> 00:20:05,480 of hier geboren zijn. 226 00:20:05,600 --> 00:20:08,400 We gebruiken ook weer Hawaïaanse woorden 227 00:20:08,520 --> 00:20:12,160 terwijl we onze taal bijna verloren waren. 228 00:20:12,280 --> 00:20:15,360 Hij mocht een paar generaties niet gesproken worden. 229 00:20:15,480 --> 00:20:18,440 Dat terugbrengen en terugkeren naar onze roots 230 00:20:18,560 --> 00:20:22,240 is wat Kuleana Coral anders maakt. 231 00:20:22,360 --> 00:20:25,800 [muziek ebt weg] 232 00:20:31,680 --> 00:20:36,440 [David] Wat me beviel bij Kuleana, was hoe toegewijd ze waren, 233 00:20:36,560 --> 00:20:40,000 en ze deden dat in hun eigen tijd, parttime, 234 00:20:40,120 --> 00:20:42,160 terwijl ze hun eigen leven leidden. 235 00:20:44,800 --> 00:20:47,760 [man] Als je het zeker wilt weten, op je computer... 236 00:20:48,480 --> 00:20:52,840 Als je te snel terug naar boven komt, licht dit balkje hier op... 237 00:20:52,960 --> 00:20:55,320 [David] Ze zijn close met de gemeenschap. 238 00:20:55,440 --> 00:20:57,240 Hun missie lijkt op de onze. 239 00:20:57,360 --> 00:21:00,800 Ze zijn oud-vissers, milieubeschermers en wetenschappers 240 00:21:00,920 --> 00:21:02,520 en wonen op het eiland. 241 00:21:03,440 --> 00:21:08,560 [man] Mijn leven draaide om surfen, vissen en duiken... 242 00:21:08,680 --> 00:21:12,480 maar ik dacht nooit na over wat ik voor de oceaan terug kon doen. 243 00:21:13,000 --> 00:21:14,480 [Auli'i] Oké. En dan... 244 00:21:14,600 --> 00:21:19,480 [Kapono] Het doel van Kuleana is de mariene ecosystemen herstellen 245 00:21:19,600 --> 00:21:21,840 door de koraalriffen te herstellen. 246 00:21:23,320 --> 00:21:26,040 Maar dat is slechts het topje van de ijsberg. 247 00:21:32,960 --> 00:21:34,680 Als je het breder bekijkt, 248 00:21:34,800 --> 00:21:39,160 willen we zorgen dat de Hawaïanen, onze lokale bevolking, 249 00:21:39,280 --> 00:21:41,440 zelfvoorzienend kunnen zijn, 250 00:21:41,560 --> 00:21:44,520 zowel economisch als qua voedselvoorziening 251 00:21:45,240 --> 00:21:49,400 en de absorptie van de kracht van de golven, onze kustlijn. 252 00:21:49,520 --> 00:21:54,000 Als we onze kust kwijtraken, raken we land en huizen kwijt. 253 00:21:58,480 --> 00:22:01,520 [man] Ik keek in mijn jeugd niet om naar koraal. 254 00:22:01,640 --> 00:22:04,240 Het waren rotsen waar vissen leefden. 255 00:22:04,360 --> 00:22:07,320 We letten alleen op vis, zeker als vissers. 256 00:22:07,440 --> 00:22:12,120 Wie de zee wat afneemt, moet wat teruggeven. Zo'n balans. 257 00:22:12,240 --> 00:22:15,200 En het waren gewoon informele gesprekken 258 00:22:15,320 --> 00:22:17,640 van mij en Kapono op de vissersboot. 259 00:22:17,760 --> 00:22:20,440 We zagen dat de vissen schaarser werden. 260 00:22:20,560 --> 00:22:24,240 We dachten: hé, de zee heeft ons zo veel gegeven, 261 00:22:24,360 --> 00:22:26,120 wat nu? Meer niet. 262 00:22:26,240 --> 00:22:28,480 We namen vissen af en wilden er creëren. 263 00:22:28,600 --> 00:22:30,840 Dat leek vrij eenvoudig. 264 00:22:31,560 --> 00:22:34,800 We willen graag een toekomst met erg veel vis, 265 00:22:36,520 --> 00:22:39,880 en een gezond ecosysteem maakt daar deel van uit. 266 00:22:43,520 --> 00:22:46,160 [Alika] We hebben tijd voor de manden... 267 00:22:46,280 --> 00:22:48,880 Ik heb op Craigslist naar duikbanen gezocht. 268 00:22:49,000 --> 00:22:52,320 Ik voegde het woord 'wetenschap' toe en vond een post: 269 00:22:52,440 --> 00:22:55,160 'Visser zoekt wetenschapper. 270 00:22:56,040 --> 00:22:59,240 Wetenschapper/duiker.' 271 00:22:59,360 --> 00:23:00,880 Ik dacht: dat is perfect. 272 00:23:01,000 --> 00:23:04,680 Ik belde dat nummer en toen was alles geregeld. 273 00:23:04,800 --> 00:23:06,160 [onverstaanbaar gepraat] 274 00:23:06,280 --> 00:23:08,400 Ik ben Danny DeMartini. 275 00:23:08,520 --> 00:23:11,120 Ik ben de hoofdwetenschapper bij Kuleana. 276 00:23:11,240 --> 00:23:13,360 [onverstaanbaar gepraat] 277 00:23:13,480 --> 00:23:14,760 [Alika] Oké. Goed. 278 00:23:15,880 --> 00:23:19,000 Bij Kuleana draait het uiteraard veel om duiken. 279 00:23:19,120 --> 00:23:22,760 We moeten de oceaan in en het werk met de hand doen. 280 00:23:22,880 --> 00:23:24,400 Het is hard werk. 281 00:23:25,960 --> 00:23:30,760 [kalme dramatische muziek] 282 00:23:32,440 --> 00:23:34,280 [ademhalende duikers] 283 00:23:37,680 --> 00:23:40,320 [Danny] Ons ecosysteem hier op Hawai'i is uniek. 284 00:23:41,400 --> 00:23:44,600 Ons eiland ligt midden in de Stille Oceaan, 285 00:23:44,720 --> 00:23:48,440 dus hebben we te maken met een enorme lading energie 286 00:23:48,560 --> 00:23:50,560 van over de hele Stille Oceaan. 287 00:23:51,000 --> 00:23:55,400 We worden van alle kanten door stormen geraakt. 288 00:23:58,040 --> 00:23:59,920 [Kiana] Het koraal brokkelt af, 289 00:24:00,040 --> 00:24:03,240 belandt in het zand en als het geen licht krijgt, 290 00:24:03,360 --> 00:24:07,080 als het geen voedsel krijgt, begint het af te sterven. 291 00:24:07,200 --> 00:24:10,000 Wij proberen dat koraal een tweede kans te geven. 292 00:24:10,920 --> 00:24:14,760 [kalme dramatische muziek houdt aan] 293 00:24:22,920 --> 00:24:25,360 [Kapono] Het wordt in zee een bowlingbal. 294 00:24:25,480 --> 00:24:29,120 Het wordt een sloopkogel die in de golven en stromingen 295 00:24:29,240 --> 00:24:31,600 ander koraal afbreekt. 296 00:24:34,280 --> 00:24:38,800 We zoeken levend materiaal. Het moet nog goed gezond zijn. 297 00:24:38,920 --> 00:24:42,520 Dan brengen we al dat koraal naar het oppervlak. 298 00:24:47,800 --> 00:24:52,440 [harder wordende dramatische muziek] 299 00:24:56,640 --> 00:24:58,080 [muziek ebt weg] 300 00:24:58,200 --> 00:24:59,920 [hap naar lucht] 301 00:25:00,040 --> 00:25:02,360 [Kapono] Op de boot maken we het klaar 302 00:25:02,480 --> 00:25:04,680 om weer geplant te worden. 303 00:25:04,800 --> 00:25:08,640 - [Auli'i] Dat ruikt naar koraal. - [gelach] 304 00:25:09,200 --> 00:25:11,520 [Auli'i] Moet je zien. En wat is dit? 305 00:25:11,640 --> 00:25:13,960 Jakkes. Het is slijmerig. 306 00:25:14,080 --> 00:25:15,600 [gelach] 307 00:25:15,720 --> 00:25:19,600 - Noem het gewoon een spons. - [gelach] 308 00:25:20,280 --> 00:25:23,680 [Kapono] We boren een gat in de onderkant. 309 00:25:23,800 --> 00:25:26,000 [Danny] We kijken waar we het planten. 310 00:25:26,120 --> 00:25:28,960 Dit is allemaal levend materiaal, dus doen we het zo. 311 00:25:29,840 --> 00:25:32,200 [zoemende boor] 312 00:25:32,320 --> 00:25:35,040 [Kapono] We steken hier een metalen pin in 313 00:25:35,160 --> 00:25:39,400 om het koraal te stabiliseren wanneer we het in zee planten. 314 00:25:39,520 --> 00:25:41,480 - [Kapono] Hier. - [Danny] Kijk eens aan. 315 00:25:42,280 --> 00:25:43,800 - Auw. - Gast... 316 00:25:43,920 --> 00:25:45,680 - Grapje. - Gast... 317 00:25:45,800 --> 00:25:47,080 [gelach] 318 00:25:47,200 --> 00:25:48,600 Jeetje. 319 00:25:50,120 --> 00:25:52,960 [Danny] We hebben een probleem met de CO2-uitstoot. 320 00:25:53,080 --> 00:25:57,400 De oceaan wordt minder geschikt voor koraalriffen 321 00:25:57,520 --> 00:26:01,480 vanwege de verzuring en de temperatuurverschillen. 322 00:26:02,160 --> 00:26:04,040 [Auli'i] Jullie raken me zo beu. 323 00:26:04,160 --> 00:26:05,880 - [Danny] Je zit bij het team. - [gelach] 324 00:26:06,000 --> 00:26:10,040 [Danny] De vervuiling belandt in zee, de afvoer van landbouw... 325 00:26:10,160 --> 00:26:11,440 - [Alika] Is dat alles? - [Danny] Ja. 326 00:26:11,560 --> 00:26:16,120 [Danny] Zinkputten en rioleringen die allemaal in de oceaan uitkomen. 327 00:26:19,120 --> 00:26:22,920 En de watersport, de ankers. Dat allemaal. 328 00:26:23,040 --> 00:26:24,800 Mensen die in het water zijn 329 00:26:24,920 --> 00:26:28,680 en die de details over het ecosysteem niet goed kennen 330 00:26:28,800 --> 00:26:32,000 waar ze zich in begeven en hoe je ermee omgaat. 331 00:26:35,000 --> 00:26:36,520 [Danny] Fijne duik. 332 00:26:40,040 --> 00:26:42,680 [kalme klassieke muziek] 333 00:26:44,400 --> 00:26:46,480 [ademhaling van duikers] 334 00:26:46,600 --> 00:26:50,840 [Danny] Je zou kunnen zeggen dat je niets aan zo'n probleem kunt doen. 335 00:26:50,960 --> 00:26:54,440 Of je kunt de mouwen opstropen, aan de slag gaan 336 00:26:54,560 --> 00:26:59,200 en nog wat extra tijd voor de mens winnen 337 00:26:59,320 --> 00:27:00,960 zodat we iets kunnen doen 338 00:27:01,080 --> 00:27:04,440 waardoor de riffen de volgende eeuw halen. 339 00:27:04,560 --> 00:27:08,560 [kalme muziek houdt aan] 340 00:27:08,680 --> 00:27:13,080 [David] Ik hoor de klok tikken, tot aan de Dag des Oordeels. 341 00:27:15,440 --> 00:27:18,120 Het is een paar minuten voor middernacht. 342 00:27:19,960 --> 00:27:25,600 Als je de restauraties ziet die veel tijd en inzet vergen, 343 00:27:25,720 --> 00:27:30,560 wil je doen wat je kunt om het proces te versnellen. 344 00:27:33,120 --> 00:27:35,920 [Auli'i] We moeten boren, epoxylijm aanbrengen, 345 00:27:36,040 --> 00:27:39,160 een pin erin doen, in de zeebodem boren, 346 00:27:39,280 --> 00:27:41,440 meer lijm aanbrengen en het plaatsen, 347 00:27:41,560 --> 00:27:45,000 en deze techniek is noodzakelijk, 348 00:27:45,120 --> 00:27:47,720 omdat de stroming hier zo sterk is, 349 00:27:47,840 --> 00:27:50,520 dus je kunt er niet omheen. 350 00:27:50,640 --> 00:27:54,880 Zo blijft het koraal waar we het aanbrengen. 351 00:27:55,000 --> 00:27:57,480 [zoemende boor] 352 00:27:57,600 --> 00:27:59,280 Maar het is zwaar. 353 00:28:04,600 --> 00:28:08,160 [muziek houdt aan] 354 00:28:22,480 --> 00:28:25,160 [muziek ebt weg] 355 00:28:25,280 --> 00:28:28,880 [Kiana] Het is een van de buitengewoonste wezens op aarde. 356 00:28:29,000 --> 00:28:32,760 Het is een steen, een plant, een dier, alles bij elkaar. 357 00:28:32,880 --> 00:28:36,240 Het is onze voorvader. Koraal is... 358 00:28:37,120 --> 00:28:41,120 Het is een geweldig wezentje dat... 359 00:28:41,240 --> 00:28:44,280 Al die poliepen werken samen om te kunnen overleven. 360 00:28:44,400 --> 00:28:47,800 Dat vind ik super. Het is een gemeenschap. 361 00:28:47,920 --> 00:28:50,520 Net als wat wij hier samen proberen te doen. 362 00:28:50,640 --> 00:28:54,040 We proberen iets op te bouwen. En dat doen zij ook. 363 00:28:54,160 --> 00:28:55,800 Ze bouwen huizen. [gelach] 364 00:28:59,640 --> 00:29:01,880 [David] Wat je ook van klimaatverandering vindt, 365 00:29:02,000 --> 00:29:04,160 het heeft dramatische gevolgen. 366 00:29:05,120 --> 00:29:08,920 Het weer op aarde is afhankelijk van processen in zee. 367 00:29:09,040 --> 00:29:12,000 Klimaatregulering eveneens. 368 00:29:13,320 --> 00:29:17,960 Het aantal categorie 5-orkanen zal elk jaar toenemen 369 00:29:18,080 --> 00:29:19,680 door klimaatverandering. 370 00:29:19,800 --> 00:29:23,440 We zullen vaker van die erg intense stormen krijgen 371 00:29:23,560 --> 00:29:26,680 die schade aan kunnen richten, wat betekent 372 00:29:26,800 --> 00:29:29,520 dat de tijd waarin riffen kunnen herstellen 373 00:29:29,640 --> 00:29:32,240 voor de volgende storm korter is geworden. 374 00:29:32,960 --> 00:29:35,720 QUEENSLAND, AUSTRALIË 375 00:29:39,240 --> 00:29:45,560 - [roepende vogel] - [zoemende en tjilpende insecten] 376 00:29:46,800 --> 00:29:48,720 [knisperend houtvuur] 377 00:29:48,840 --> 00:29:52,200 [geratel met claves] 378 00:29:52,320 --> 00:29:56,320 [gezang in het Gunggay] 379 00:29:57,520 --> 00:30:03,880 - [gezang in het Gunggay] - [getik met claves] 380 00:30:07,360 --> 00:30:09,160 Ah-ah, oh-oh. 381 00:30:09,280 --> 00:30:11,720 [man] Wij moeten onze voorouders laten zien 382 00:30:11,840 --> 00:30:16,160 dat onze cultuur nog sterk is en we hem in stand houden. 383 00:30:16,280 --> 00:30:19,200 [gezang in het Gunggay] 384 00:30:20,760 --> 00:30:22,000 [sissende vis] 385 00:30:22,120 --> 00:30:25,000 We moeten respect getuigen aan onze voorouders, 386 00:30:25,120 --> 00:30:27,000 zodat zij ons hier beschermen. 387 00:30:27,120 --> 00:30:31,400 [gezang houdt aan] 388 00:30:31,520 --> 00:30:32,760 [einde van het lied] 389 00:30:32,880 --> 00:30:36,400 - [man zet een nieuw lied in] - [snel getik met claves] 390 00:30:45,680 --> 00:30:49,520 Brian, laten we het hebben over vissen en jagen. 391 00:30:49,640 --> 00:30:51,520 In onze taal betekent guyu vis. 392 00:30:53,440 --> 00:30:57,240 Het rif hoort bij ons. Het maakt ons wie we zijn. 393 00:30:57,880 --> 00:31:00,480 We leven van het rif en hebben het nodig. 394 00:31:00,600 --> 00:31:02,640 Zonder rif hebben we niets meer. 395 00:31:02,760 --> 00:31:04,000 [Brian] Djilibiri. 396 00:31:04,120 --> 00:31:06,040 [man] Djilibiri. Barramundi. 397 00:31:06,720 --> 00:31:09,560 [man] Net alsof je ons paspoort afpakt. 398 00:31:10,680 --> 00:31:13,200 Als het rif verdwijnt, verdwijnen wij ook. 399 00:31:15,200 --> 00:31:17,920 [in het Gunggay] Ik ben Shatner Patterson, 400 00:31:18,040 --> 00:31:20,480 wat je kunt vertalen als 'steen'. 401 00:31:21,120 --> 00:31:25,480 Ik ben zanger, danser en verteller bij de Yarrabah Gunggay-dansers. 402 00:31:25,600 --> 00:31:31,120 [gepraat in het Gunggay] 403 00:31:31,240 --> 00:31:35,880 Zie je die bergketen, de Murray Prior Range? 404 00:31:36,000 --> 00:31:40,080 Hij komt hierlangs en loopt dan door tot het Groot Barrièrerif, 405 00:31:40,200 --> 00:31:42,440 tot Moore Reef, dat is Sea Country. 406 00:31:42,560 --> 00:31:45,040 Alles hier om je heen is van de Gungganji, 407 00:31:45,160 --> 00:31:47,160 zowel ter land als in de oceaan. 408 00:31:48,320 --> 00:31:50,640 [vrouw] Sea Country heeft veel hulp nodig. 409 00:31:51,360 --> 00:31:54,000 Het is niet goed dat ons koraal wit wordt, 410 00:31:54,600 --> 00:31:58,600 zeker niet voor onze voedselbron, want we zijn ervan afhankelijk. 411 00:32:01,080 --> 00:32:03,320 [vrouw door een luidspreker] Er zijn douches 412 00:32:03,440 --> 00:32:06,240 achter het duikplatform om je af te spoelen. 413 00:32:07,000 --> 00:32:11,840 Aan de linkerkant van het platform heb je een trap die het water ingaat, 414 00:32:11,960 --> 00:32:15,280 zodat jullie comfortabel kunnen snorkelen. 415 00:32:17,960 --> 00:32:21,240 Op de tweede verdieping hebben we ons zonnedek. 416 00:32:21,360 --> 00:32:23,160 Je komt op het zonnedek 417 00:32:23,280 --> 00:32:26,360 via de grote trap midden op het ponton. 418 00:32:26,480 --> 00:32:29,480 Op het zonnedek vind je extra tafels en zitruimte. 419 00:32:29,600 --> 00:32:30,960 En eveneens onze bar, 420 00:32:31,080 --> 00:32:33,880 waar je tijdens de lunch drankjes kunt bestellen. 421 00:32:36,120 --> 00:32:38,480 En dan nog het lab van onze mariene bioloog. 422 00:32:38,600 --> 00:32:41,400 [onverstaanbaar gepraat] 423 00:32:41,520 --> 00:32:45,040 En we voeren de vissen vandaag om 13.00 uur. 424 00:32:46,040 --> 00:32:48,120 De vissen worden gevoerd 425 00:32:48,240 --> 00:32:51,640 aan het uiteinde van het ponton, bij het duikdek. 426 00:32:51,760 --> 00:32:53,720 Ik wijs u erop 427 00:32:54,800 --> 00:32:58,720 dat er op de boot en het ponton niet gerookt of gevapet mag worden. 428 00:33:01,360 --> 00:33:05,000 Ik ben Frederick Lefoe. Ik ben een Gungganji uit Yarrabah. 429 00:33:05,120 --> 00:33:08,080 Ik ben geboren en getogen op zee en ben er dol op. 430 00:33:08,200 --> 00:33:10,880 Ik ben er trots op dat Sea Country van ons is. 431 00:33:11,000 --> 00:33:13,440 Ik werk hier graag. Het is geweldig werk. 432 00:33:19,160 --> 00:33:20,920 Sea Country is mijn alles. 433 00:33:21,040 --> 00:33:23,800 Het is de plek waar we geboren en getogen zijn 434 00:33:23,920 --> 00:33:26,480 en de plek die we elke dag graag bezoeken, 435 00:33:26,600 --> 00:33:28,280 zeker om het rif te zien. 436 00:33:28,960 --> 00:33:30,320 Altijd weer actie. 437 00:33:30,440 --> 00:33:33,000 [hard pratende duikers] 438 00:33:35,480 --> 00:33:39,120 [David] Het Groot Barrièrerif is het beroemdste rif op aarde. 439 00:33:39,760 --> 00:33:43,440 De gezondheid en de status van het Groot Barrièrerif 440 00:33:43,560 --> 00:33:47,000 is dus een indicator voor andere riffen op aarde, 441 00:33:47,120 --> 00:33:49,440 maar het systeem loopt ook gevaar. 442 00:33:52,680 --> 00:33:56,360 Er is een behoefte en een wens om het te herstellen, 443 00:33:56,480 --> 00:34:00,000 en dan kom je uit bij een plek die Moore Reef heet. 444 00:34:03,240 --> 00:34:04,880 [onverstaanbaar opgewonden gepraat] 445 00:34:05,000 --> 00:34:07,880 [Juanita] Ik wil graag dat mijn kleinkinderen 446 00:34:08,000 --> 00:34:10,640 daar ook gaan zwemmen en de mooie vissen zien, 447 00:34:11,360 --> 00:34:13,000 en zeker het koraal. 448 00:34:13,120 --> 00:34:17,120 [gelach en geschreeuw van kinderen] 449 00:34:17,240 --> 00:34:21,800 Aan wal zijn er zo veel dingen die om je heen gebeuren. 450 00:34:21,920 --> 00:34:25,760 Als je de zee op gaat, is het zo kalm, zo rustig, 451 00:34:25,880 --> 00:34:27,680 dat alles ineens verdwijnt. 452 00:34:30,560 --> 00:34:34,400 Ik heb gezien wat ze gedaan hebben, hoe goed ze ervoor zorgen en... 453 00:34:35,400 --> 00:34:39,560 Ze zijn dol op de omgeving en op ons. Ze zijn hier om ons te helpen. 454 00:34:41,960 --> 00:34:44,080 Dat is een van mijn doelen: delen. 455 00:34:45,280 --> 00:34:49,080 Want als we niets delen, hebben we niets. 456 00:34:49,200 --> 00:34:52,360 [kalme intrigerende muziek] 457 00:34:52,480 --> 00:34:55,760 [David] De eerste plek bij Moore Reef bestaat nu vier jaar. 458 00:34:55,880 --> 00:34:57,760 Het herstel verliep zo snel. 459 00:34:59,360 --> 00:35:01,920 Zelfs ik zag de Reef Stars niet meer. 460 00:35:02,480 --> 00:35:04,120 Net zoals in Indonesië 461 00:35:04,240 --> 00:35:09,240 leek het veel sneller te groeien dan normaal koraal, en dat is super. 462 00:35:09,360 --> 00:35:12,280 Het gaat goed met het rif, niet alleen met het koraal. 463 00:35:14,240 --> 00:35:17,640 De vissen keren terug. De biodiversiteit lijkt levendig. 464 00:35:17,760 --> 00:35:20,440 Je voelt het diep vanbinnen. 465 00:35:20,560 --> 00:35:24,760 Als je daar duikt, hoor je het. Al je zintuigen worden aangesproken. 466 00:35:26,000 --> 00:35:30,280 [magische muziek] 467 00:35:38,200 --> 00:35:40,600 - [muziek ebt weg] - [vliegende helikopter] 468 00:35:41,960 --> 00:35:46,560 [Frederick] Voor ik hier kwam werken, was ik timmerman en bouwde ik huizen. 469 00:35:47,680 --> 00:35:51,480 Ik was bang om te duiken, omdat ik zoiets nog nooit gedaan had. 470 00:35:51,600 --> 00:35:53,760 Gelukkig hadden we een goede trainer. 471 00:35:53,880 --> 00:35:56,600 Hij heeft ons bij elke stap begeleid. 472 00:35:56,720 --> 00:35:58,760 Ik zag voor het eerst zo'n rif. 473 00:35:59,880 --> 00:36:04,720 Jongens, schuif een beetje op, want er wordt hier koraal hersteld. 474 00:36:04,840 --> 00:36:09,320 [Frederick] De hele ervaring, duiken en kijken hoe het groeit. 475 00:36:10,800 --> 00:36:12,160 Prachtig, toch? 476 00:36:12,640 --> 00:36:16,040 Net een hele bergketen, maar dan in zee. [gegrinnik] 477 00:36:16,920 --> 00:36:18,680 Een hele nieuwe wereld. 478 00:36:20,560 --> 00:36:23,160 We willen Moore Reef opnieuw opbouwen 479 00:36:23,280 --> 00:36:25,920 en zorgen dat de gemeenschap ons hier komt helpen 480 00:36:26,040 --> 00:36:27,600 en het rif mee helpt opbouwen. 481 00:36:28,160 --> 00:36:32,200 Ik heb m'n eigen Reef Star geplaatst. Dat was ongelooflijk. 482 00:36:32,320 --> 00:36:34,640 Ik was niet gestrest of zo. 483 00:36:34,760 --> 00:36:36,960 Het was net Lego. 484 00:36:37,080 --> 00:36:39,880 Dit is de beste baan op aarde. Dat weet ik zeker. 485 00:36:42,920 --> 00:36:47,120 Het rif is zo mooi dat ik zo veel zin kreeg om ervoor te zorgen 486 00:36:47,240 --> 00:36:52,480 dat ik in het rif wil blijven en er ooit een huis wil bouwen. 487 00:36:53,240 --> 00:36:55,240 Net als Sydney in SpongeBob. 488 00:36:55,360 --> 00:36:57,120 [gegrinnik] 489 00:36:58,000 --> 00:37:01,880 [dramatische klassieke muziek] 490 00:37:25,040 --> 00:37:27,920 [Juanita] De afgelopen jaren heb ik hier bij het rif 491 00:37:28,040 --> 00:37:30,800 de veranderingen gezien, de zeebodem gezien. 492 00:37:30,920 --> 00:37:34,560 Ze hebben het koraal teruggeplaatst en het groeit. 493 00:37:35,160 --> 00:37:37,360 En ik heb zelf ook koraal geplant. 494 00:37:37,480 --> 00:37:39,840 Het was super om te zien hoe goed het groeide. 495 00:37:39,960 --> 00:37:42,040 Ik zag niet waar het geplant was. 496 00:37:42,160 --> 00:37:45,000 [geklik en gebubbel van zeedieren] 497 00:37:45,120 --> 00:37:48,680 [dramatische muziek houdt aan] 498 00:37:51,640 --> 00:37:54,280 [Juanita] Wij, als Gunggandji, 499 00:37:55,040 --> 00:37:57,520 moeten teruggaan en Moeder Natuur bekijken 500 00:37:57,640 --> 00:38:01,200 en met eigen ogen zien hoeveel schade klimaatverandering aanricht. 501 00:38:06,560 --> 00:38:08,640 De duurzaamheid van onze jacht 502 00:38:08,760 --> 00:38:11,000 is iets wat we in stand moeten houden. 503 00:38:12,040 --> 00:38:14,600 Anders zal er niets over zijn voor onze kinderen. 504 00:38:25,960 --> 00:38:28,760 [David] Voor mij is Moore Reef een geweldig voorbeeld 505 00:38:28,880 --> 00:38:32,000 van hoe Reef Stars nuttig kunnen zijn in het rif hier. 506 00:38:32,120 --> 00:38:36,040 Ik vind het echt super om te zien hoe het koraal erg snel groeit 507 00:38:36,160 --> 00:38:38,480 en hoe het rif reageert waaraan we werken. 508 00:38:38,600 --> 00:38:42,240 Maar we moeten het uitbreiden. Dan pas zullen we succesvol zijn. 509 00:38:42,360 --> 00:38:45,080 [vrouw door een luidspreker] Als u vragen hebt, 510 00:38:45,200 --> 00:38:47,960 schroom niet en vraag het onze vriendelijke staf. 511 00:38:48,080 --> 00:38:51,520 [Shatner] De wereld verandert. Er is al massavernietiging. 512 00:38:51,640 --> 00:38:53,480 Het rif sterft af. 513 00:38:54,520 --> 00:38:56,880 Meer stormen, hevigere stormen. 514 00:38:57,000 --> 00:39:01,600 Het is nu wat warmer dan tien of twintig jaar geleden. 515 00:39:03,000 --> 00:39:04,920 Dat vind ik echt jammer. 516 00:39:06,200 --> 00:39:07,520 Het maakt me verdrietig. 517 00:39:08,920 --> 00:39:13,600 [vrouw door een luidspreker] Geniet vandaag op ons ponton. 518 00:39:16,880 --> 00:39:20,080 [Shatner] De oceaan en het land voorzien ons van voedsel. 519 00:39:20,720 --> 00:39:23,360 Het land is niet van ons. Wij zijn van het land. 520 00:39:26,960 --> 00:39:28,920 We zorgen er alleen voor. 521 00:39:35,080 --> 00:39:39,560 [geschreeuw in het Gunggay] 522 00:39:39,680 --> 00:39:45,360 [gezang in het Gunggay] Woeh! 523 00:39:46,000 --> 00:39:50,960 [Darryl] Bij een rookceremonie creëer je een band met Sea Country, 524 00:39:51,080 --> 00:39:53,560 maar je brandt ook 525 00:39:54,280 --> 00:39:58,400 alle toxines en al de nare gedachten in je hoofd weg. 526 00:39:58,520 --> 00:40:03,320 - [gelach] - [onverstaanbaar gepraat] 527 00:40:03,440 --> 00:40:07,320 [Darryl] We geloven dat wij hier zijn om voor dit land te zorgen. 528 00:40:07,440 --> 00:40:09,160 We kwamen voort uit het land. 529 00:40:09,280 --> 00:40:10,840 Als onze tijd erop zit, 530 00:40:10,960 --> 00:40:13,240 keren we terug naar waar we vandaan kwamen. 531 00:40:14,520 --> 00:40:17,800 [gepraat in het Gunggay] 532 00:40:17,920 --> 00:40:20,400 [Darryl] We keren terug naar Moeder Aarde. 533 00:40:22,960 --> 00:40:27,520 [kalme muziek] 534 00:40:27,640 --> 00:40:29,360 [Juanita] Ik heb 's nachts gezwommen. 535 00:40:29,480 --> 00:40:32,640 Het koraal plantte zich voort. Het was prachtig. 536 00:40:36,640 --> 00:40:40,960 Net alsof je in de ruimte bent. Er komen zo veel bubbels voorbij. 537 00:40:42,640 --> 00:40:47,640 [aanzwellende muziek, hemels gezang] 538 00:40:54,880 --> 00:40:56,600 [muziek ebt weg] 539 00:40:56,720 --> 00:40:58,480 [Juanita] We noemen haar moeder. 540 00:40:58,600 --> 00:41:01,960 Dat is onze moeder. Ze zorgt voor ons en geeft ons alles. 541 00:41:02,080 --> 00:41:03,480 Ze is Ma Boodja. 542 00:41:03,600 --> 00:41:06,040 Ze kan boos worden als ze dat wil. 543 00:41:08,040 --> 00:41:09,640 En dan laat ze je dat weten. 544 00:41:10,280 --> 00:41:12,200 Ze plant zichzelf voort. 545 00:41:14,880 --> 00:41:19,400 [kalme, melancholische muziek] 546 00:41:23,000 --> 00:41:27,960 - [onverstaanbaar gepraat] - [tikkende claves] 547 00:41:37,760 --> 00:41:40,440 [muziek ebt weg] 548 00:41:40,560 --> 00:41:44,080 [gezang in het Gunggay] 549 00:41:44,200 --> 00:41:46,080 [snel getik met claves] 550 00:41:46,200 --> 00:41:48,320 [Shatner zingt in het Gunggay] 551 00:41:50,080 --> 00:41:51,920 [snel getik met claves] 552 00:41:58,040 --> 00:42:02,560 [Shatner zingt in het Gunggay] 553 00:42:04,720 --> 00:42:07,840 MAKASSAR, INDONESIË 554 00:42:07,960 --> 00:42:10,440 [David] Indonesië was een schoolvoorbeeld. 555 00:42:10,560 --> 00:42:13,280 Er werd daar veel meer rif gerestaureerd 556 00:42:13,400 --> 00:42:16,200 dan elders op aarde, zou ik zeggen. 557 00:42:16,320 --> 00:42:18,440 - [vrouw] Hallo, allemaal. - [man] Dag. 558 00:42:18,560 --> 00:42:20,200 [vrouw] Weer een opwindende dag. 559 00:42:20,320 --> 00:42:22,840 [gejuich] 560 00:42:22,960 --> 00:42:27,040 Dit is de laatste dag waarop we gaan bouwen. 561 00:42:27,840 --> 00:42:29,560 [David] Het programma was zo'n succes 562 00:42:29,680 --> 00:42:32,760 dat we er mensen laten zien wat de mogelijkheden zijn. 563 00:42:32,880 --> 00:42:36,000 [onverstaanbaar gepraat] 564 00:42:36,120 --> 00:42:38,520 [David] En het is onze trainingsplek. 565 00:42:38,640 --> 00:42:41,560 We hebben ngo's en regeringen die meer willen leren 566 00:42:41,680 --> 00:42:44,960 over wat we doen, hoe we met gemeenschappen werken 567 00:42:45,080 --> 00:42:48,360 en wat de beste methoden zijn en die dat mee naar huis nemen 568 00:42:48,480 --> 00:42:50,720 om thuis dezelfde dingen proberen te doen. 569 00:42:51,960 --> 00:42:53,640 [Lily] Reef Star-helden! 570 00:42:53,760 --> 00:42:55,800 [gejuich] 571 00:42:55,920 --> 00:42:56,920 Stap in de boot. 572 00:42:57,040 --> 00:43:00,640 We moeten duizenden mensen, 573 00:43:00,760 --> 00:43:03,320 duizenden gemeenschappen, of zelfs tienduizenden, 574 00:43:03,440 --> 00:43:06,400 het rif bij hen thuis laten opbouwen en herstellen, 575 00:43:06,520 --> 00:43:08,840 zodat ze ervoor verantwoordelijk worden. 576 00:43:11,840 --> 00:43:15,640 [Auli'i] We hebben hier mensen uit de Malediven, uit Australië, 577 00:43:15,760 --> 00:43:17,960 uit Indonesië, uit Kenia, 578 00:43:18,080 --> 00:43:20,960 en het team uit Hawai'i leert echt heel erg veel, 579 00:43:21,080 --> 00:43:22,920 maar deelt ook zijn kennis. 580 00:43:23,840 --> 00:43:26,920 Het is prachtig om te horen welke technieken werken. 581 00:43:27,040 --> 00:43:31,400 Je hoeft je nergens voor te schamen, want dit is nu echt een datahub. 582 00:43:31,520 --> 00:43:35,960 Het werkt hier. Hopelijk ook wanneer we het op Hawai'i proberen. 583 00:43:36,080 --> 00:43:38,440 Als het daar werkt, werkt het overal. 584 00:43:40,680 --> 00:43:44,640 [Danny] Niets heeft me zo geraakt als naar Bontosua gaan 585 00:43:44,760 --> 00:43:47,120 en daar die herstelde riffen zien. 586 00:43:47,240 --> 00:43:51,680 Dat was iets wat ik gewoonweg niet voor mogelijk hield. 587 00:43:51,800 --> 00:43:55,560 Het was prachtig. Ik kon mijn ogen niet geloven. 588 00:43:55,680 --> 00:43:58,400 Ik sta nog paf. Ik had het iedereen verteld. 589 00:44:01,880 --> 00:44:06,600 Maar voor ik het met eigen ogen zag, begreep ik het niet echt. 590 00:44:07,440 --> 00:44:09,840 [onverstaanbaar gepraat] 591 00:44:11,400 --> 00:44:13,080 [Danny] In Indonesië 592 00:44:13,200 --> 00:44:16,960 was het gemeenschappelijke aspect van de restauratie prachtig. 593 00:44:17,080 --> 00:44:20,080 Daar met z'n allen koraal vastbinden, 594 00:44:20,200 --> 00:44:24,880 met goede zin en gewoon... Al het werk dat gedaan kon worden 595 00:44:25,000 --> 00:44:28,680 door de mensen erbij te betrekken was echt verbluffend. 596 00:44:28,800 --> 00:44:31,320 Is dit niet het mooiste dat je ooit hebt gezien? 597 00:44:33,880 --> 00:44:36,680 [Danny] Het blijkt dat als iedereen samenwerkt 598 00:44:36,800 --> 00:44:38,360 vele handen licht werk maken. 599 00:44:39,440 --> 00:44:43,760 Dit is vast de grootste restauratie 600 00:44:43,880 --> 00:44:46,080 van koraalriffen die ik ooit heb gezien. 601 00:44:47,280 --> 00:44:48,640 - [man] Honderd. - Oké. 602 00:44:48,760 --> 00:44:50,040 [gejuich] 603 00:45:04,640 --> 00:45:07,920 [Auli'i] Het was super om de Reef Stars van de boot te halen. 604 00:45:08,040 --> 00:45:11,520 Je moet veel zwemmen en je hebt alleen maar een snorkel. 605 00:45:11,640 --> 00:45:15,520 Je steekt je arm uit en dan geven ze je een Reef Star. 606 00:45:15,640 --> 00:45:17,160 Je zinkt in het water. 607 00:45:17,280 --> 00:45:20,120 Je pakt hem en... [ademt in] ...je ademt diep in. 608 00:45:20,240 --> 00:45:23,080 En dan duik je er helemaal mee naar de bodem, 609 00:45:23,200 --> 00:45:27,560 plaats je hem daar en ga je weer naar boven. 610 00:45:27,680 --> 00:45:32,560 En je doet dat zolang het maar duurt om honderden Reef Stars te plaatsen 611 00:45:32,680 --> 00:45:35,480 die door de gemeenschap klaargemaakt zijn. 612 00:45:36,920 --> 00:45:41,600 Het is geweldig om ze op de oceaanbodem te zien, 613 00:45:41,720 --> 00:45:43,480 om de nieuwe plekken te zien 614 00:45:43,600 --> 00:45:46,280 vergeleken met plekken van zes jaar geleden. 615 00:45:47,120 --> 00:45:49,200 Het verschil is enorm. 616 00:45:50,000 --> 00:45:53,480 En je ziet gewoon dat het werkt. 617 00:45:53,600 --> 00:45:58,920 Soms zie je de stangen van de Reef Star nog, maar vaak niet. 618 00:46:00,120 --> 00:46:04,280 [magische klassieke muziek] 619 00:46:05,520 --> 00:46:09,440 [liedje 'Caro Mea'] 620 00:46:12,200 --> 00:46:14,560 [David] Een van de prachtigste dingen 621 00:46:14,680 --> 00:46:17,880 was dat we Danny naar Bontosua lieten komen. 622 00:46:18,000 --> 00:46:22,160 We wilden hem een goed rif en een aangetast rif laten zien. 623 00:46:22,280 --> 00:46:25,920 [gelach] We waren veertig minuten aan het duiken 624 00:46:26,040 --> 00:46:30,240 en hij vroeg naar de restauratie, hij vroeg waar de Reef Stars waren. 625 00:46:30,360 --> 00:46:33,440 Ik schreef dat hij er al veertig minuten in zwom. 626 00:46:33,560 --> 00:46:36,280 Het was echt super. Hij had zoiets van: wat? 627 00:46:38,920 --> 00:46:42,520 [klassieke muziek houdt aan] 628 00:46:54,400 --> 00:46:57,720 [Danny] Bontosua was verbluffend. 629 00:46:57,840 --> 00:47:04,520 Ik wist niet dat een restauratie op zo'n grote schaal mogelijk was. 630 00:47:04,640 --> 00:47:07,080 Om te zien wat ze daar bereikt hadden 631 00:47:07,200 --> 00:47:10,840 en naar de plek gaan waar ze ze geplant hadden. 632 00:47:10,960 --> 00:47:13,800 Een paar jaar terug waren er grote zones aangeplant. 633 00:47:13,920 --> 00:47:17,760 Je ziet niet dat het Reef Stars zijn, dat het hersteld is. 634 00:47:17,880 --> 00:47:23,640 Ze waren begonnen met koraalgruis 635 00:47:23,760 --> 00:47:27,360 en veranderden het in een weelderig, gezond rif 636 00:47:27,480 --> 00:47:29,320 zonder dat je het verschil zag. 637 00:47:29,440 --> 00:47:33,120 [klassieke muziek zwelt aan] 638 00:47:39,160 --> 00:47:44,800 Ik heb er een half uur rondgezwommen voor ik besefte dat ik over iets zwom 639 00:47:44,920 --> 00:47:49,600 dat vroeger een bodem met koraalgruis was. 640 00:48:03,560 --> 00:48:08,240 Niets maakte zo'n grote indruk op me als het zien van de herstelde riffen. 641 00:48:08,880 --> 00:48:12,200 [klassieke muziek zwelt aan tot een crescendo] 642 00:48:19,960 --> 00:48:22,200 [muziek ebt weg] 643 00:48:22,320 --> 00:48:24,200 Ik heb hier zo veel geleerd. 644 00:48:24,320 --> 00:48:25,880 RIFFENHERSTELLER 645 00:48:26,000 --> 00:48:28,520 Het belangrijkste wat ik hier geleerd heb, 646 00:48:28,640 --> 00:48:33,800 is dat het mogelijk is om een heel rif te herstellen. 647 00:48:34,720 --> 00:48:39,120 De riffen die we gezien hebben waren echt ongelooflijk. 648 00:48:39,240 --> 00:48:41,240 Ze doen het op zo'n grote schaal. 649 00:48:43,200 --> 00:48:47,000 Ik wil nu naar huis en daar Reef Stars gaan planten. 650 00:48:47,680 --> 00:48:51,160 Meer niet. Morgen met de productie beginnen. 651 00:48:51,280 --> 00:48:53,720 Ik heb er echt erg veel zin in. 652 00:48:53,840 --> 00:48:58,440 [klassieke muziek] 653 00:48:58,560 --> 00:49:01,800 [Auli'i] Ze opereren op een heel grote schaal. 654 00:49:01,920 --> 00:49:06,960 Al zouden we maar een zesde daarvan op Hawai'i doen, 655 00:49:07,080 --> 00:49:10,120 ik zou graag zien hoeveel vissen terug zouden komen. 656 00:49:12,560 --> 00:49:16,000 Zien hoeveel werk er hier aan deze kust gedaan is 657 00:49:16,120 --> 00:49:17,840 en dan bedenken 658 00:49:17,960 --> 00:49:22,440 of dit iets is wat we op Hawai'i zouden kunnen doen. 659 00:49:22,560 --> 00:49:23,960 Ik weet het niet. 660 00:49:25,360 --> 00:49:28,640 [Mario] Er zijn wat obstakels, maar realistisch bekeken 661 00:49:28,760 --> 00:49:33,000 gaan we hetzelfde doen en zal dat even geweldig worden. 662 00:49:33,120 --> 00:49:35,800 [klassieke muziek houdt aan] 663 00:49:38,120 --> 00:49:40,560 [Mario] Je leest continu slecht nieuws, 664 00:49:40,680 --> 00:49:45,320 dus is het verrissend om iets te zien dat de goede kant op gaat. 665 00:49:45,440 --> 00:49:47,880 En daar deel van uitmaken 666 00:49:48,000 --> 00:49:51,800 en de mogelijkheid hebben om onze omgeving aan te passen 667 00:49:51,920 --> 00:49:55,120 in positieve zin, zoals ze dat hier doen, 668 00:49:55,240 --> 00:49:57,880 geeft me hoop en geeft ons team hoop, 669 00:49:58,680 --> 00:50:01,560 en hopelijk kunnen we het op Hawai'i voortzetten. 670 00:50:04,240 --> 00:50:08,400 [Alika] Toen ze terugkwamen, waren ze echt andere mensen. 671 00:50:08,520 --> 00:50:11,880 Je kunt het milieu herstellen en dat gebeurt nu ook. 672 00:50:15,080 --> 00:50:20,360 We kunnen onze beschadigde riffen op zo'n grote schaal herstellen, 673 00:50:20,480 --> 00:50:23,120 en dat is iets anders dan we op Hawai'i doen. 674 00:50:23,240 --> 00:50:26,760 Want wat we nu doen in zones zo groot als een tennisbaan, 675 00:50:26,880 --> 00:50:30,240 misschien maken we wat verschil voor een aantal soorten, 676 00:50:30,360 --> 00:50:32,800 maar we herstellen niet hele ecosystemen. 677 00:50:32,920 --> 00:50:34,960 [klassieke muziek ebt weg] 678 00:50:50,880 --> 00:50:53,800 [Alika] We hebben vergunningen voor de Reef Stars. 679 00:50:53,920 --> 00:50:56,840 De eerste Reef Stars die we op Hawai'i plaatsen, 680 00:50:56,960 --> 00:51:01,800 dat is een gigantische stap, maar we zijn er nog niet. 681 00:51:01,920 --> 00:51:03,640 Het is maar een pilotproject. 682 00:51:04,320 --> 00:51:06,240 Maar we hebben het in gang gezet 683 00:51:06,360 --> 00:51:09,600 en kunnen nu vertrouwen bij de regelgevers creëren. 684 00:51:11,880 --> 00:51:15,800 Het grappige was dat iedereen zei dat we ze niet zouden krijgen. 685 00:51:16,880 --> 00:51:23,120 Ik denk dat de staat zonder Danny een joch dat geen wetenschapper is 686 00:51:23,240 --> 00:51:25,560 zo'n vergunning niet zou hebben gegeven. 687 00:51:32,000 --> 00:51:37,160 [Danny] En ik hoop dat we zullen zien dat dit iets wordt 688 00:51:37,280 --> 00:51:39,960 dat onze riffen op Hawai'i zou kunnen redden, 689 00:51:40,080 --> 00:51:42,640 terwijl ze achteruit blijven gaan 690 00:51:42,760 --> 00:51:47,360 en dat we het voor de komende eeuwen een goede basis kunnen geven 691 00:51:47,480 --> 00:51:49,600 en we de zones kunnen herstellen 692 00:51:49,720 --> 00:51:53,080 met gereedschap waarop we kunnen terugvallen. 693 00:51:54,560 --> 00:51:57,960 [Danny] We boren door het gat van de Reef Star. 694 00:51:58,080 --> 00:52:01,560 We markeren het niet als de Reef Star op de bodem is. 695 00:52:01,680 --> 00:52:03,640 We brengen de Reef Star erheen. 696 00:52:03,760 --> 00:52:08,200 We boren een gat, doen er een pen in, en boren dan het volgende gat... 697 00:52:08,320 --> 00:52:11,280 - We boren achteraf pas? - [Danny] Ja. 698 00:52:11,400 --> 00:52:14,200 [David] Koraal groeit erg langzaam op Hawai'i. 699 00:52:14,320 --> 00:52:18,080 Maar omdat het zo langzaam gaat, wordt het ook heel weelderig. 700 00:52:18,680 --> 00:52:22,040 [Kapono] Al deze lijm komt... [onverstaanbaar] 701 00:52:22,160 --> 00:52:25,560 Hoe schroeven we hem vast en bevestigen we hem? 702 00:52:26,760 --> 00:52:28,480 Snap je wat ik bedoel? 703 00:52:28,600 --> 00:52:31,920 [David] Overal op aarde waar we gekeken hebben, 704 00:52:32,040 --> 00:52:37,400 groeit het koraal op Reef Stars veel sneller. 705 00:52:38,000 --> 00:52:43,080 Dit is echt de eerste keer dat we dit doen, dus... [gelach] 706 00:52:43,200 --> 00:52:46,240 - [Kapono] De eerste keer... - [Alika] Wees aardig. 707 00:52:46,360 --> 00:52:48,880 [Kapono] Als we iets voor het eerst doen... 708 00:52:49,000 --> 00:52:51,280 [Danny] Ja, uiteindelijk lukt het. 709 00:52:51,400 --> 00:52:53,040 De zee is hier heel anders. 710 00:52:53,160 --> 00:52:55,600 En het is veel dieper. 711 00:52:55,720 --> 00:52:56,840 [Danny] Ja. 712 00:52:56,960 --> 00:52:59,040 [David] Zal het op Hawai'i ook zo gaan? 713 00:52:59,160 --> 00:53:03,040 Met dat harde koraal, dat zo lastig te kweken is. 714 00:53:03,160 --> 00:53:06,480 Krijg je een bult als je het op Reef Stars plaatst? 715 00:53:06,600 --> 00:53:07,800 [Alika] Alles oké? 716 00:53:07,920 --> 00:53:10,800 [Kapono] Hij is de op een na sterkste van ons. 717 00:53:10,920 --> 00:53:12,360 [Alika] Ik geef hem aan. 718 00:53:12,480 --> 00:53:14,520 [David] De tijd zal het leren. 719 00:53:40,960 --> 00:53:44,320 [David] Je bent midden in de Stille Oceaan. 720 00:53:44,440 --> 00:53:49,680 Dus de afstand van daar tot aan het vasteland is enorm. 721 00:53:49,800 --> 00:53:51,480 Dat noem je de fetch, 722 00:53:51,600 --> 00:53:56,560 de ruimte waarin het water zich verplaatst en energie opbouwt, 723 00:53:56,680 --> 00:54:00,640 en dan botst het ineens op de archipel Hawai'i. 724 00:54:00,760 --> 00:54:04,920 En het eerste wat het tegenkomt, zijn je Reef Stars. [gelach] 725 00:54:06,720 --> 00:54:10,560 [kalme muziek] 726 00:54:31,640 --> 00:54:35,160 - [zoemende boor] - [muziek ebt weg] 727 00:54:35,280 --> 00:54:38,960 [Auli'i] Toen we ze plaatsten, was dat een historisch moment. 728 00:54:39,080 --> 00:54:42,000 En het is een echte test. 729 00:54:43,040 --> 00:54:46,920 Zullen we daarbeneden meer Reef Stars mogen aanbrengen? 730 00:54:47,040 --> 00:54:50,720 Zullen ze daar op die plek blijven? 731 00:54:54,480 --> 00:54:58,920 [kalme melancholische muziek] 732 00:55:21,640 --> 00:55:25,440 [Alika] Als we het kunnen onderbouwen met een paar Reef Stars, 733 00:55:25,560 --> 00:55:29,720 krijgen we toestemming om een heel netwerk aan te leggen, 734 00:55:29,840 --> 00:55:32,280 net zoals elders op aarde. 735 00:55:37,360 --> 00:55:41,920 - [onverstaanbaar gepraat] - [gelach] 736 00:55:48,000 --> 00:55:50,240 - [gelach] - [onverstaanbaar] 737 00:55:50,360 --> 00:55:51,960 [Alika] Ja, goed. 738 00:55:52,080 --> 00:55:55,000 - [Auli'i] Ja. - [Alika] Het is lang geleden. 739 00:55:55,120 --> 00:55:57,640 Dat was veel eenvoudiger dan ik dacht. 740 00:55:57,760 --> 00:56:01,840 Het was nog steeds wat werk, maar het was simpeler dan gedacht. 741 00:56:02,720 --> 00:56:06,960 Ze zijn ontworpen om hier voor eeuwig te blijven, toch? 742 00:56:07,560 --> 00:56:09,240 Dus ik denk: mooi. 743 00:56:10,360 --> 00:56:13,920 Maar we maken ons zorgen over de winter. 744 00:56:14,440 --> 00:56:16,200 - [Auli'i] Ja. - [Kapono] Snap je? 745 00:56:16,320 --> 00:56:19,800 [onheilspellende muziek] 746 00:56:19,920 --> 00:56:24,400 [David] Koraalriffen zijn kwetsbaar voor erg kleine klimaatveranderingen. 747 00:56:24,520 --> 00:56:26,720 Het luistert echt heel nauw. 748 00:56:26,840 --> 00:56:28,320 En dat leidt ertoe 749 00:56:28,440 --> 00:56:31,120 dat ze heel erg kwetsbaar worden, 750 00:56:31,240 --> 00:56:33,960 want één heel kleine verandering 751 00:56:34,080 --> 00:56:36,120 en het hele systeem stort in. 752 00:56:36,960 --> 00:56:40,080 LAMU-ARCHIPEL, KENIA 753 00:56:41,720 --> 00:56:44,240 [David] Als het uit balans begint te raken, 754 00:56:44,360 --> 00:56:46,760 wordt het een enorm probleem. 755 00:56:46,880 --> 00:56:50,680 Dus een temperatuurstijging van een paar graden is een ramp. 756 00:56:50,800 --> 00:56:52,560 Dat is in Kenia gebeurd. 757 00:56:53,360 --> 00:56:55,920 [man in het Swahili] Hoe is het? 758 00:56:56,120 --> 00:56:58,080 Alles oké? Hoe is de visvangst? 759 00:56:58,200 --> 00:57:00,080 Nog nieuws over de oceaan? 760 00:57:03,480 --> 00:57:05,280 Vissen is erg zwaar geworden. 761 00:57:05,400 --> 00:57:08,240 Het is heet en het waait. Alles is uit balans. 762 00:57:08,440 --> 00:57:10,320 Het gaat helemaal niet goed. 763 00:57:11,760 --> 00:57:14,720 Er is geen vis of kreeft meer te vinden, 764 00:57:14,880 --> 00:57:18,520 geen octopussen, de riffen zijn verwoest. 765 00:57:18,680 --> 00:57:21,280 Vergelijk het met vroeger. 766 00:57:21,400 --> 00:57:23,520 Vroeger vingen we veel. 767 00:57:23,640 --> 00:57:26,000 We moeten wat doen. Het gaat nu anders. 768 00:57:26,120 --> 00:57:28,160 En alles verandert snel. 769 00:57:28,280 --> 00:57:31,200 [onverstaanbaar gepraat] 770 00:57:31,320 --> 00:57:33,520 Ik heb besloten om mijn collega's 771 00:57:33,640 --> 00:57:37,280 en de gemeenschap het belang van milieubehoud te leren, 772 00:57:37,400 --> 00:57:39,400 en niet alleen van het koraal. 773 00:57:40,280 --> 00:57:43,880 RIFHERSTELLER 774 00:57:44,880 --> 00:57:46,720 Toen we voor het eerst begonnen 775 00:57:46,840 --> 00:57:48,880 om het volk om hulp te vragen, 776 00:57:49,000 --> 00:57:52,840 waren daar mensen op tegen, 777 00:57:52,960 --> 00:57:54,720 want ze wisten niet wat we wilden doen. 778 00:57:54,840 --> 00:57:59,400 [man praat in het Swahili] 779 00:58:00,000 --> 00:58:02,840 Onze mensen daar zijn leden van de gemeenschap, 780 00:58:02,960 --> 00:58:05,080 Dat is heel erg belangrijk. 781 00:58:05,200 --> 00:58:06,800 Ze vormen de eerste linie. 782 00:58:08,840 --> 00:58:12,400 Ik wil niet met valse beloften voor gemeenschappen komen. 783 00:58:18,320 --> 00:58:21,120 [onverstaanbaar gepraat] 784 00:58:22,000 --> 00:58:23,800 [Hajj] Onze riffen verdwijnen 785 00:58:23,920 --> 00:58:26,640 en we staan op het punt 786 00:58:26,760 --> 00:58:29,680 om het voedsel in zee vrijwel overal te verliezen. 787 00:58:30,160 --> 00:58:32,080 Nu is het tijd om te knokken 788 00:58:32,200 --> 00:58:35,600 om het koraal te herstellen, want als we dat niet doen, 789 00:58:36,360 --> 00:58:38,080 is er geen toekomst meer voor ons 790 00:58:38,200 --> 00:58:40,080 als het rif afgestorven is. 791 00:58:40,200 --> 00:58:42,080 De vissen zullen eronder lijden 792 00:58:42,200 --> 00:58:47,200 en het zal andere rampen tot gevolg hebben. 793 00:58:47,320 --> 00:58:52,000 [onheilspellende muziek houdt aan] 794 00:58:53,400 --> 00:58:55,960 [David] Het is ernstig. Dat staat vast. 795 00:58:56,720 --> 00:59:00,760 Als er zo weinig voedsel is en het leven zo zwaar wordt, 796 00:59:00,880 --> 00:59:05,880 zijn mensen tot alles bereid om te kunnen overleven. 797 00:59:07,720 --> 00:59:10,160 [in het Swahili] Ik ben Ahmed Hussein Shee. 798 00:59:10,920 --> 00:59:15,080 Ik ben geboren in een klein dorp op Pate Island. 799 00:59:17,040 --> 00:59:19,320 [onheilspellende muziek houdt aan] 800 00:59:21,000 --> 00:59:24,840 Ik had maar weinig oog voor wat er gaande was. 801 00:59:26,720 --> 00:59:28,160 Ik ging gewoon vissen. 802 00:59:28,480 --> 00:59:32,720 We beseften niet hoeveel impact we op de oceaan hadden. 803 00:59:33,840 --> 00:59:39,360 We hadden geen weet van wat er aan de hand was. 804 00:59:39,480 --> 00:59:43,560 [onheilspellende muziek houdt aan] 805 00:59:43,680 --> 00:59:49,440 Ik nam het voor lief. 806 00:59:50,120 --> 00:59:54,000 Ik dacht dat het voor altijd zou blijven bestaan. 807 00:59:57,840 --> 01:00:01,200 [onheilspellende muziek houdt aan] 808 01:00:28,000 --> 01:00:30,640 [muziek ebt weg] 809 01:00:40,040 --> 01:00:44,080 [David] We waren al een jaar aan het restaureren, alles ging goed. 810 01:00:46,360 --> 01:00:48,280 [Hajj] Het ging goed met het rif. 811 01:00:48,920 --> 01:00:51,800 We waren erg goed in het onderhoud. 812 01:00:51,920 --> 01:00:54,640 Ons rif keerde terug. 813 01:00:55,440 --> 01:00:59,040 Een van mijn grootste successen in het leven 814 01:00:59,160 --> 01:01:00,960 was koraal zo te laten groeien. 815 01:01:01,080 --> 01:01:04,400 [onheilspellende muziek] 816 01:01:11,920 --> 01:01:20,080 [Ahmed] Toen ik me bij ze aansloot, hadden ze de eerste fase al afgerond. 817 01:01:20,200 --> 01:01:24,360 Ik heb negentig Reef Stars geplaatst. 818 01:01:25,920 --> 01:01:29,040 [onheilspellende muziek houdt aan] 819 01:01:36,400 --> 01:01:39,040 Voor het incident plaatsvond, 820 01:01:40,240 --> 01:01:46,440 was de watertemperatuur gestegen. 821 01:01:49,120 --> 01:01:51,840 [in het Engels] Ik had zoiets nog nooit gezien. 822 01:01:51,960 --> 01:01:54,280 We zagen bijna elke dag veranderingen 823 01:01:54,400 --> 01:01:56,760 wanneer we op de restauratieplek waren. 824 01:01:58,480 --> 01:02:01,760 Dus we zagen hoe ons rif aan het afsterven was. 825 01:02:04,480 --> 01:02:10,400 [Ahmed] Een maand na het verbleken stierf het koraal af. 826 01:02:16,920 --> 01:02:19,480 [David] We werden ingelicht door mensen in Lamu 827 01:02:19,600 --> 01:02:22,560 en we begonnen foto's te krijgen. 828 01:02:22,680 --> 01:02:24,480 Ik had zoiets van: mijn hemel. 829 01:02:25,240 --> 01:02:30,760 Het hele rif was verbleekt, witte riffen, wit koraal, 830 01:02:30,880 --> 01:02:34,840 afgestorven koraal op vrijwel alle beelden 831 01:02:34,960 --> 01:02:37,640 in zones waar we dat niet verwacht hadden. 832 01:02:37,760 --> 01:02:41,600 [onheilspellende muziek] 833 01:02:41,720 --> 01:02:43,000 Lamu was een shock. 834 01:02:45,520 --> 01:02:50,520 [onheilspellende muziek] 835 01:02:50,640 --> 01:02:54,800 We voelden ons erg rot. 836 01:02:54,920 --> 01:02:59,560 We moesten aanvaarden dat we geen controle hadden 837 01:02:59,680 --> 01:03:03,680 over natuurlijke fenomenen zoals de temperatuur. 838 01:03:03,800 --> 01:03:07,440 Dat was een wake-upcall voor ons. 839 01:03:07,760 --> 01:03:09,800 Drie, twee, een... 840 01:03:19,440 --> 01:03:23,720 [onheilspellende muziek] 841 01:03:30,400 --> 01:03:34,520 [Hajj] David Smith kon ons wetenschappelijke redenen geven 842 01:03:34,640 --> 01:03:37,160 voor de verwoesting van het koraalrif. 843 01:03:41,680 --> 01:03:46,520 [David] Het kleurrijke koraal begint te verbleken en wordt wit. 844 01:03:46,640 --> 01:03:49,920 Het kan geen voedsel en energie meer verkrijgen, 845 01:03:50,040 --> 01:03:52,040 dus sterft het uiteindelijk af. 846 01:03:52,160 --> 01:03:53,640 Als het afgestorven is, 847 01:03:54,240 --> 01:03:59,280 beginnen algen, zeewier, zeesnot en allerlei andere dingen 848 01:03:59,400 --> 01:04:01,720 zich af te zetten op het dode skelet. 849 01:04:04,400 --> 01:04:06,360 Dan weet je dat het dood is. 850 01:04:07,720 --> 01:04:11,920 [onheilspellende muziek] 851 01:04:19,760 --> 01:04:25,560 [onheilspellende muziek houdt aan] 852 01:04:55,680 --> 01:04:58,320 [muziek ebt weg] 853 01:04:58,440 --> 01:05:01,760 Het mooie acroporakoraal is verdwenen. 854 01:05:01,880 --> 01:05:04,720 Het tafelkoraal ook. Dat is een beetje triest. 855 01:05:04,840 --> 01:05:06,600 Er zijn nog enkele soorten, 856 01:05:06,720 --> 01:05:09,720 maar waarschijnlijk zal de toekomst er zo uitzien. 857 01:05:10,800 --> 01:05:14,320 De vraag is of dit de biodiversiteit in stand zal houden. 858 01:05:27,880 --> 01:05:31,200 Waar we soorten uit ecosystemen zijn verloren, 859 01:05:31,320 --> 01:05:35,080 loopt het ecosysteem veel meer kans om in te storten. 860 01:05:35,200 --> 01:05:39,120 De ineenstorting van de oceanen, van de gezondheid van de oceanen, 861 01:05:39,240 --> 01:05:42,400 de weerpatronen, het klimaat, de voedselproductie, 862 01:05:42,520 --> 01:05:43,800 de wereldwijde economie. 863 01:05:43,920 --> 01:05:50,440 Het is geschift om te bedenken dat mensen dat in twijfel trekken. 864 01:05:57,560 --> 01:05:59,240 En dit heeft het overleefd. 865 01:05:59,360 --> 01:06:03,320 Dit exemplaar, met zijn stekels... 866 01:06:04,680 --> 01:06:06,280 Deze soort is agressief. 867 01:06:06,400 --> 01:06:09,800 Als hij het overleeft, gaat hij de omgeving overheersen. 868 01:06:09,920 --> 01:06:11,960 Daarom heb je zulke dikke plekken. 869 01:06:12,080 --> 01:06:17,280 Je kunt niet naar vroeger kijken en proberen alles te herstellen, 870 01:06:17,400 --> 01:06:20,040 want de wereld verandert. 871 01:06:20,760 --> 01:06:23,720 We kunnen beter kijken wat het overleefd heeft 872 01:06:23,840 --> 01:06:28,000 en proberen ze te laten groeien op plekken die niet herstellen. 873 01:06:28,120 --> 01:06:30,880 Het zou kunnen dat als je dat doet 874 01:06:31,000 --> 01:06:34,440 het ecosysteem herstelt en er andere soorten terugkeren. 875 01:06:35,080 --> 01:06:39,440 Ik dacht niet: het project is gered, maar: wat is er aan de hand? 876 01:06:39,560 --> 01:06:43,920 Is er genoeg overlevend koraal om het rif te kunnen herstellen? 877 01:06:44,040 --> 01:06:47,200 En als dat lukt, hoe zal dat rif er dan uitzien? 878 01:06:49,040 --> 01:06:51,880 [kalme muziek] 879 01:06:57,680 --> 01:07:00,200 [Mario] We waren zo dicht bij ons doel. 880 01:07:00,320 --> 01:07:05,280 We dachten vergunningen te krijgen en brachten de Stars het water in. 881 01:07:05,400 --> 01:07:08,520 We maakten ze klaar en dachten dat alles oké zou zijn, 882 01:07:08,640 --> 01:07:14,920 maar we moesten ze weghalen en nu zijn we aan het wachten. 883 01:07:15,040 --> 01:07:20,000 - [sissende perslucht] - [onverstaanbaar gepraat] 884 01:07:20,120 --> 01:07:23,320 [Kiana] Het koraal groeit hier al zo lang. 885 01:07:25,000 --> 01:07:29,600 Het zou verschrikkelijk zijn dat wij als mens 886 01:07:29,720 --> 01:07:32,840 het enige waren waar ze niet tegen konden. 887 01:07:40,520 --> 01:07:43,920 We halen die daar van de lijn. 888 01:07:44,040 --> 01:07:45,880 Het is 4,5 tot 6 meter diep. 889 01:07:46,760 --> 01:07:48,960 En als we ze alle drie doen... 890 01:07:57,520 --> 01:08:02,000 [Alika] Als het probleem nu of later zo groot is als gedacht, 891 01:08:02,120 --> 01:08:05,160 moeten we erg snel oplossingen beginnen te zoeken. 892 01:08:07,560 --> 01:08:11,560 [kalme muziek houdt aan] 893 01:08:18,440 --> 01:08:21,240 [David] Ik begrijp het belang van vergunningen. 894 01:08:22,520 --> 01:08:24,920 Maar het is erg frustrerend 895 01:08:25,040 --> 01:08:29,960 en ik denk zelfs nog frustrerender als je bedenkt 896 01:08:30,080 --> 01:08:33,360 dat Kuleana de Hawaïaanse gemeenschap is. 897 01:08:33,480 --> 01:08:36,720 Het is geen externe organisatie. 898 01:08:36,840 --> 01:08:38,960 Dit zijn mensen uit de gemeenschap. 899 01:08:41,840 --> 01:08:45,400 Ze willen aan de slag gaan en de riffen opnieuw opbouwen 900 01:08:45,520 --> 01:08:48,400 waar ze al jarenlang vissen. 901 01:09:10,200 --> 01:09:11,720 [Alika] We brengen ze terug. 902 01:09:16,600 --> 01:09:18,840 [muziek ebt weg] 903 01:09:21,440 --> 01:09:24,880 - [kalme melancholische muziek] - [sissende perslucht] 904 01:09:26,480 --> 01:09:29,040 [Alika] Hoe kunnen we de vergunningen krijgen 905 01:09:29,160 --> 01:09:31,440 die anderen sneller zouden krijgen? 906 01:09:31,560 --> 01:09:34,720 Als ik daarachter kan komen, doe ik dat. 907 01:09:36,040 --> 01:09:37,280 We hebben een gat. 908 01:09:37,400 --> 01:09:39,640 We mogen de oplossing niet doorvoeren. 909 01:09:39,760 --> 01:09:42,680 Als iemand die op Hawai'i geboren en getogen is, 910 01:09:42,800 --> 01:09:45,280 vind ik dat erg frustrerend. 911 01:09:45,400 --> 01:09:51,520 Hoe kunnen we het vertrouwen winnen om voor onze eigen bronnen te zorgen? 912 01:09:51,640 --> 01:09:53,480 [gegrinnik] Dat weet ik niet. 913 01:09:54,840 --> 01:09:58,360 Maar ik wil graag meer leren en ik ben tot alles bereid. 914 01:10:02,280 --> 01:10:04,080 [Kapono] Hopen op ruimdenkendheid. 915 01:10:04,200 --> 01:10:06,800 Uiteindelijk kunnen we alleen 916 01:10:06,920 --> 01:10:10,560 hun harten voor ons winnen en ze voor ons open laten staan, 917 01:10:10,680 --> 01:10:13,560 zodat ze kunnen zien dat dit mogelijk is 918 01:10:13,680 --> 01:10:16,280 en hier op Hawai'i zal werken. 919 01:10:17,680 --> 01:10:21,360 Ja. Ik heb goede hoop dat we die vergunningen krijgen 920 01:10:21,480 --> 01:10:24,280 en ze ons toestaan om ze correct te plaatsen. 921 01:10:28,000 --> 01:10:30,040 Als we kunnen laten zien 922 01:10:30,160 --> 01:10:35,880 dat mensen zonder een doctoraat elders op aarde een verschil maken... 923 01:10:36,680 --> 01:10:38,080 waarom wij niet? 924 01:10:38,200 --> 01:10:40,640 [melancholische muziek ebt weg] 925 01:10:49,120 --> 01:10:54,080 [kalme muziek] 926 01:10:56,160 --> 01:10:59,480 LAMU-ARCHIPEL, KENIA 927 01:11:07,920 --> 01:11:10,080 [David] Het is gruwelijk om te zien 928 01:11:10,200 --> 01:11:13,360 dat iets wat je opgebouwd hebt het niet overleeft. 929 01:11:16,640 --> 01:11:18,360 Er zijn geen opties meer, 930 01:11:19,120 --> 01:11:23,280 behalve ons best doen om een geschikte oplossing te vinden. 931 01:11:23,400 --> 01:11:26,320 Als je één keer gevallen bent, 932 01:11:26,440 --> 01:11:29,720 kun je nog steeds opstaan en doorgaan. 933 01:11:32,200 --> 01:11:35,680 Want ik geloof dat we er allemaal van overtuigd zijn 934 01:11:36,840 --> 01:11:40,000 dat we al onze opties nog niet hebben uitgeprobeerd. 935 01:11:41,560 --> 01:11:44,040 We leggen ons niet neer bij verwoesting. 936 01:11:44,640 --> 01:11:46,720 [David schraapt keel] Echt niet. 937 01:11:50,840 --> 01:11:55,280 Laten we een oplossing zoeken en doorgaan, vooruitgaan. 938 01:11:58,120 --> 01:11:59,640 Er is een nieuwe uitdaging, 939 01:11:59,760 --> 01:12:02,440 een nieuwe mogelijkheid om een oplossing te vinden. 940 01:12:02,560 --> 01:12:05,200 Dus ga je aan de slag en zeg je tegen je teams: 941 01:12:05,320 --> 01:12:07,480 'We hebben nog een mogelijkheid.' 942 01:12:10,240 --> 01:12:15,160 We leggen ons er niet bij neer. 943 01:12:17,280 --> 01:12:19,120 [in het Engels] We geven niet op. 944 01:12:19,240 --> 01:12:22,560 We blijven doorgaan en gebruiken het koraal dat nog leeft 945 01:12:22,680 --> 01:12:25,120 en hopen op een goede afloop voor het rif. 946 01:12:27,200 --> 01:12:31,200 [onverstaanbaar gepraat] 947 01:12:38,280 --> 01:12:44,240 We doen dit voor deze generatie 948 01:12:44,840 --> 01:12:51,360 en voor de komende generatie. 949 01:12:52,040 --> 01:12:55,240 [onverstaanbaar gepraat] 950 01:13:07,120 --> 01:13:12,880 - [onverstaanbaar gepraat] - [kalme muziek ebt weg] 951 01:13:14,720 --> 01:13:20,680 [Ahmed] Het enige wat ik kan zeggen, is dat het voor iedereen nodig is 952 01:13:21,600 --> 01:13:26,400 om de koraalriffen te beschermen, 953 01:13:27,480 --> 01:13:28,920 want de oceaan is alles. 954 01:13:31,200 --> 01:13:35,280 We zijn afhankelijk van de oceaan voor ons voortbestaan. 955 01:13:49,760 --> 01:13:52,000 [David] We willen dat elk eiland 956 01:13:52,120 --> 01:13:55,480 de middelen heeft om de riffen opnieuw op te bouwen 957 01:13:55,600 --> 01:14:00,000 die aangetast zijn en dat dat natuurlijk gedrag wordt, 958 01:14:00,120 --> 01:14:04,080 net als wanneer je op het land werkt en je daar schade repareert. 959 01:14:04,200 --> 01:14:05,440 Je moet de zee repareren 960 01:14:05,560 --> 01:14:08,360 en gemeenschappen daartoe in staat stellen. 961 01:14:13,680 --> 01:14:16,920 We kunnen alle riffen niet in ons eentje herstellen. 962 01:14:17,440 --> 01:14:18,800 Dat is onmogelijk. 963 01:14:18,920 --> 01:14:22,520 Je moet het mogelijk maken dat duizenden mensen, 964 01:14:22,640 --> 01:14:25,520 duizenden gemeenschappen, zelfs tienduizenden, 965 01:14:25,640 --> 01:14:28,400 de riffen in hun buurt herstellen en opbouwen, 966 01:14:28,520 --> 01:14:32,360 en dan zul je zien dat het tij keert voor de riffen. 967 01:14:32,480 --> 01:14:34,880 Dan zal de schaal pas echt toenemen, 968 01:14:35,000 --> 01:14:37,760 als die duizenden gemeenschappen doen 969 01:14:37,880 --> 01:14:40,520 wat wij doen op een schaal die relevant is 970 01:14:40,640 --> 01:14:43,280 voor de riffen waarvan ze afhankelijk zijn, 971 01:14:43,400 --> 01:14:46,520 en dat is ons proces, het Sheba Hope Grows-programma. 972 01:14:46,640 --> 01:14:48,800 [geknetter] 973 01:15:04,400 --> 01:15:09,160 OP HAWAI'I KREGEN ZE EINDELIJK TOESTEMMING VOOR HUN REEF STARS. 974 01:15:09,280 --> 01:15:12,280 ZE HEBBEN DE EERSTE WINTERSTORMEN OVERLEEFD. 975 01:15:12,400 --> 01:15:15,720 IN KENIA ZIJN DRIEHONDERD REEF STARS VOORZIEN 976 01:15:15,840 --> 01:15:18,320 VAN NIEUWE STUKJES BESTENDIG KORAAL. 977 01:15:18,440 --> 01:15:22,280 FRED EN ZIJN TEAM ZETTEN EEN TRAININGSPLEK IN SEA COUNTRY OP 978 01:15:22,400 --> 01:15:26,320 OM ANDERE AUTOCHTONE RANGERS UIT HET GROOT BARRIÈRERIF TE TRAINEN. 979 01:15:26,440 --> 01:15:34,000 IN INDONESIË ZIJN ER RUIM 1 MILJOEN KORALEN GEPLANT. 980 01:15:34,960 --> 01:15:37,600 HOOP IS BESMETTELIJK 981 01:15:38,040 --> 01:15:40,920 DEEL HET VERHAAL 982 01:16:15,040 --> 01:16:17,960 Goedenavond. Tot ziens, ik ben dol op jullie.