Downloaded from YTS.MX
Official YIFY movies site: YTS.MX
AUSCHWITZ-BIRKENAU MONUMENT EN MUSEUM
Ik ben doodsbang voor Auschwitz.
ARBEID MAAKT VRIJ
Oké...
Nee. Ik ben er nog niet klaar voor, sorry.
Waarom durf ik dit niet?
GARY IS DE ENIGE ZOON VAN LALI SOKOLOV
DE TATOEËERDER VAN AUSCHWITZ
U woont in een zeer unieke wereld...
want iedereen weet wie uw vader en moeder waren.
Meneer Sokolov...
Noem me maar Lali.
Zoekt u iemand die uw levensverhaal kan opschrijven?
Het is bijna alsof mijn ouders in een doosje waren gestopt.
Het verhaal bleef decennialang verborgen...
tot hij het aan Heather Morris onthulde.
Het is een Holocaust-verhaal.
En niet het verhaal van de Holocaust.
Ik zit nog steeds met vragen.
Waarom was mijn vader zo gehard?
Waarom was mijn moeder zo depressief?
Wie het boek heeft gelezen, weet meer dan ik vroeger wist.
De gedachte dat ik door die poort moet, vind ik doodeng.
Ik heb het vier keer tevergeefs geprobeerd.
Daardoor vond ik mezelf een lafaard.
Dit is de geschiedenis van mijn ouders.
Daar zou mijn vader apetrots op zijn geweest.
Niet te geloven.
Ik voelde dat uw moeder aanwezig was.
Ze liet mij dit verhaal vertellen.
Die ene man is zo klein in dat gigantische kamp.
En hij komt erachter wat daar gebeurt.
En wat me keihard raakt...
is dat er een gat zit...
tussen hun ervaring die ik nog niet heb ervaren.
Ik moet het nu doen.
AUSTRALIË
Lach eens naar de camera.
Mooi vogeltje dat je bent.
Als ze me niet op mijn donder geeft.
Ziezo.
MELBOURNE 15.550 KILOMETER VAN AUSCHWITZ
Oké, ik heet Gary Sokolov.
Ik ben het enige kind van Lali en Gita Sokolov.
Mijn ouders waren gelukkige mensen.
Het was ze gelukt om die hele ervaring bijna uit hun geheugen te wissen.
Bij hen ging het altijd om dat je vooruit ging.
Zeg nou zelf, is mijn moeder mooi of niet?
En kijk mijn vader met zijn glimlach.
Wat waren ze trots dat ze een kind hadden gekregen.
Ze hadden het zestien jaar geprobeerd...
en eindelijk hadden ze een zoon.
Je ziet ze gewoon stralen.
GITA SOKOLOV OVERLEED IN 2003
LALI STIERF DRIE JAAR LATER
Ik ben nu 63.
Het wordt tijd.
Het wordt tijd dat ik mijn ouders leer kennen.
DE TATOEËERDER VAN AUSCHWITZ
Ze verdienen het dat ik begrijp wat zij hebben meegemaakt.
Nu wil ik in hun voetsporen treden.
Ik wil proberen te begrijpen wat er door hen heen ging...
want de gevolgen ervan duurden hun leven lang.
Wanneer kwam u in Australië aan?
In september 1949.
Wil je de foto zien?
Deze foto is gemaakt op de dag dat we in Australië aankwamen.
Dit is in Sydney.
Heeft u kinderen?
Ik heb één zoon, godzijdank.
Hij is een grote en brave jongen.
Hij is altijd groot en soms ook lief.
Hoe heet hij? -Gary en we houden veel van hem.
Zal ik helpen?
Kun je de mayonaise pakken? -Ja.
En zout.
Ja. -Wat is dat?
Het was heel belangrijk voor me dat ik vader werd.
Als ik ergens een enorm schuldgevoel aan over zou houden...
was dat als mijn ouders het hadden overleefd...
en er niets zou worden voortgezet.
Hallo. Fijne Sabbat. -Fijne Sabbat.
Hallo, mama. -Mali, wat zie je er mooi uit.
Hoe is het met jou? Fijne Sabbat.
Ik koester elk vrolijk of verdrietig moment met hen...
want ik ben vader. En dat is fantastisch.
Fijne Sabbat, allemaal. -Fijne Sabbat.
Op het leven. -Op het leven.
Tast toe.
Wie heeft de jus gepakt? -Ik.
NA GITA'S DOOD VERTELDE LALI HUN VERHAAL AAN HEATHER MORRIS
Bent u er klaar voor? -Ja.
Toen ik de eerste dag bij hem was, zei hij tegen me:
'Wist je dat ik tatoeëerder was in Auschwitz?'
AUTEUR
Ik was bij een man die de afschuwelijkste...
gebeurtenissen in de recente geschiedenis had doorstaan.
En hij had het ook nog overleefd. Hij was een vechter.
Hij zat altijd zo aan zijn arm over de cijfers te wrijven.
Als ik soms van mijn werk kwam...
stond hij naar dat raam te staren.
Hij hoorde me niet eens binnenkomen.
Dan zei ik: 'Hé, pa.'
Maar dan reageerde hij pas na een minuut of twee.
Ik ben hier.
Dat weet je.
Je vader heeft heel vaak tegen me gezegd...
dat hij constant door geesten werd omringd.
Die zag hij sinds de dag van zijn vertrek daar.
Ik zag hem af en toe wegkijken...
en dan wist ik dat hij weer in 1942 zat.
Toen ik een jaar of 11 of 12 was, zag ik een documentaire op tv.
The World at War.
En mijn ouders zeiden dat ik die moest kijken.
DE WERELD IN OORLOG
En ik ging dat in mijn eentje zitten kijken.
Wat wij hebben doorgemaakt, is moeilijk te begrijpen.
Zelfs voor onze tijdgenoten.
Het is nog moeilijker voor de generaties...
die er geen persoonlijke ervaring mee hebben.
Ik zag de bulldozers...
bergen van lijken maken.
Die mensen lagen daar maar.
Het was enkel vel en botten.
Dat is me bijgebleven, en dat was de eerste keer dat ik dat zag.
En daarna...
ging ik eten en naar bed.
Zou u zeggen dat u door hun trauma bent getraumatiseerd?
Dat is een heel interessante vraag.
Het is bijna alsof mijn ouders in een doosje waren gestopt.
'Daar waren we toen...
en nu zijn we hier. We zijn in Australië.'
Waarom kwam u naar Australië?
Waarom we naar Australië kwamen? Om ver bij het 'isme' vandaan te zijn.
Nazisme, communisme. Daar wilde ik niks van weten.
Zo ver mogelijk weg.
AUSTRALIË LAND VAN HET EERLIJKE WERK
Na de Tweede Wereldoorlog opende Australië de deuren voor Europa.
Zo'n 1 miljoen migranten brachten een nieuwe smaak en jasje mee.
Ze leerden Engels, vonden werk en stichtten gezinnen...
en hadden over het algemeen van weinig dingen spijt.
Ja, jong Australië is een helder licht.
Het land van het eerlijke werk...
in onze veranderende wereld.
MEER DAN 35.000 EUROPESE JODEN BOUWDEN IN DE JAREN 40
EEN NIEUW BESTAAN OP IN AUSTRALIË
IN MELBOURNE WOONDEN DE MEESTE OVERLEVENDEN
VAN DE HOLOCAUST BUITEN ISRAËL
Ik heb nooit een overlevende van de Holocaust ontmoet...
die over die ervaringen wil praten.
We zijn nu op weg naar meneer Abram Goldberg.
Hij was een van de oprichters van het Holocaustmuseum in Melbourne.
Over tien dagen is hij jarig. Dan wordt hij 100 jaar.
OP 29 AUGUSTUS 1944
WERDEN ABRAM EN ZIJN MOEDER VANUIT LODZ IN POLEN
NAAR AUSCHWITZ II-BIRKENAU GEDEPORTEERD
ABRAM WAS 19 JAAR OUD TOEN HIJ IN HET KAMP KWAM
Weet u nog wat u dacht toen de deuren open gingen?
Ik dacht alleen aan wat ik ging doen om mijn moeder te redden.
Juist. Oké.
En toen mijn moeder uit die hoge veewagen moest komen...
wisten we niet wat die vlammen waren.
Juist. -Niemand wist ergens van.
Je wist alleen dat het een hel was.
Toen ze zag hoe de mensen buiten werden behandeld...
wist ze dat ze het niet zou overleven.
Nee. Oké.
Dus ze kijkt me aan en zegt:
'Abram, je moet al het mogelijke doen om dit te overleven.'
Toen wist ik waar ik mijn leven aan zou wijden.
En dat doe ik nu.
En dat heeft u heel goed gedaan. -Zodat de wereld dit niet vergeet.
Ik voel me zo vereerd dat ik met u heb kunnen praten.
Want niemand heeft het mij ooit verteld. Niemand wilde het...
Ik zorgde dat mijn kinderen het weten.
GEDENK
In Australië worden jonge joden vaak opgevoed in de schaduw...
van de vervolgingservaringen van hun ouders.
ONDERZOEK TOONT AAN DAT HOLOCAUST-TRAUMA
AAN DE VOLGENDE GENERATIE WORDT DOORGEGEVEN
Ik ben George Halasz en ik heb 25 jaar...
DR. GEORGE HALASZ TRAUMAONDERZOEKER
onderzoek gedaan naar intergenerationeel trauma...
op basis van de eigen ervaringen van mijn moeder Alice...
die de Holocaust heeft overleefd.
U bent net als ik van de tweede generatie.
Was u benieuwd naar hun verhalen?
Ik was al op het punt beland dat ik geen vragen meer stelde...
want mijn ouders gaven nooit antwoord.
Dat zegt mij dat ze het liever geheim wilden houden.
Klopt.
Denkt u dat een of allebei uw ouders er ongevoelig voor waren geworden?
Mijn moeder zeker niet. Maar mijn vader zou goed kunnen.
Gewoon omdat ik bij hem nooit enige emotie zag.
Juist.
Er moet hem in het kamp iets zijn overkomen...
wat hem zo verdoofde...
dat hij in iemand veranderde die alleen vooruit keek...
en nooit achterom keek.
Luister. Ik heb dingen gezien...
Moorden, begrijp je wel?
Marteling. Afranselingen. Begrijp je?
Het is niet te geloven. Jongens en gevangenen vermoordden elkaar.
Wat ik hoor, is...
dat uw vader ondanks zijn ervaringen in Auschwitz-Birkenau...
hoe dan ook verder ging met zijn leven.
Als jij iets overleeft terwijl iedereen om je heen doodgaat...
denk je bij jezelf: 'Vandaag heb ik het overleefd.'
Dat is overlevingsinstinct.
Ja, dat kan heel goed kloppen. -Ja.
De ervaringen die Holocausttrauma veroorzaakt, waren zo overweldigend...
dat het je lichaam en geest daadwerkelijk veranderde.
Deze aanhoudende overlevingsstand wordt 'traumatische ervaring' genoemd.
Waarom was mijn vader zo gehard?
Waarom was mijn moeder zo depressief?
Hoe moeten zij zich elke ochtend weer gevoeld moeten hebben...
met de gedachte: 'Zal ik over tien minuten nog leven?
Of komt er zo iemand langs om me dood te schieten?'
Dat wil ik begrijpen en voelen.
Ik denk dat ik weer terug wil.
Naar Birkenau. Naar het kamp.
Ik dacht dat u nooit terug naar Europa zou gaan.
Waar ik het meest spijt van heb als het op mijn vader aankomt...
is dat ik er niet met hem naartoe ben gevlogen.
Ik ben doodsbang voor Auschwitz.
Je hoort de verhalen, je leest het boek en je kijkt de miniserie.
Maar om daadwerkelijk op de plek te gaan staan waar zij stonden...
Ik weet niet. Ik loop het te mijden.
Ik ben nu 63 jaar.
En ik word badend in het zweet wakker.
Waarom durf ik dit niet? Dit is het verhaal van mijn ouders.
Ik moet het nu gaan doen.
Sleutels, telefoon, portemonnee, paspoort.
Ik ben klaar voor vertrek.
Moet je zien. Dit is echt. Het gaat nu gebeuren.
VOOR GARY NAAR AUSCHWITZ GAAT
WIL HIJ ZIEN WAAR ZIJN OUDERS ZIJN OPGEGROEID
SLOWAKIJE
Waar in Tsjechoslowakije bent u geboren?
In een kleine plaats die Krompachy heet, in Slowakije.
225 KILOMETER VAN AUSCHWITZ
Moet je zien. Dit uitzicht is zo waanzinnig mooi.
Met die heuvels en het dal.
Stel dat je dat elke ochtend ziet.
Wat een vredige plek om op te groeien.
Hoe zag het er toen uit?
Ik weet helemaal niks over Krompachy.
Ik weet alleen dat mijn vader met zijn ouders in Krompachy woonde.
Moet je nagaan wat een schok het was.
Er stond een oorlog op uitbreken.
In 1942 kwamen de Duitsers naar Slowakije.
Ja.
Had u daarvoor enig idee dat ze uw kant op kwamen?
Niet...
Wat ik wil zeggen...
Ik had het nooit geloofd, weet u.
Ik kon het niet geloven...
want we woonden in een heel andere omgeving.
Gary heeft geen enkel benul...
wat hij de komende dagen hier gaat zien, voelen en te weten zal komen.
Hij hoort dit nu voor het eerst als man van voor in de zestig.
Ik verwacht dat dit een heel emotionele reis gaat worden.
Maar ik ben er voor hem.
IN 2020 LIET HEATHER EEN HOLOCAUSTMONUMENT MAKEN
DAT SPECIAAL IS OPGEDRAGEN AAN LALI
Heather.
Er is geen specialere plek in Krompachy dan waar we nu staan.
SOKOLOV HOLOCAUSTMONUMENT
Dit is mijn geschenk aan jouw vader en moeder. En jou en je meiden.
En mijn meiden. -Ja, dit is het.
Lenka, kom er maar bij staan. -Hoi, Lenka.
Aangenaam kennis te maken. -Van hetzelfde.
Kun je dit vertalen, Lenka?
Het is me een eer.
Er staat: 'Ter nagedachtenis van Mr Ludwig Eisenberg Sokolov...
LENKA PUSTAY ONDERZOEKER EN TOLK
die hier heeft gewoond.
En dit monument is ook opgedragen...
aan alle mensen die zijn beroofd van hun vrijheid...
waardigheid, thuis en hun eigen naam.
Ter nagedachtenis aan alle slachtoffers van de Holocaust.'
Daar zou mijn vader zo trots op zijn geweest.
Niet te geloven.
We zijn heel trots dat het hier staat.
Dit beeld...
staat in mijn hoofd gebrand.
Mijn hele leven hielden mijn ouders elkaars hand vast.
Ze waren zo verliefd.
Ging u in Krompachy naar school? -Ja.
Ja, ik ging naar school.
Ik ging acht jaar naar de normale school...
zoals elk kind dat moest.
Hoi. -Gary?
ANNA PUSTAY GESCHIEDKUNDIGE
Ik ben Gary, ja. -Anna.
Aangenaam, Anna.
Goedemorgen. -Goedemorgen.
Mag ik in een bankje gaan zitten?
Ze zijn denk ik niet van toen. -Dat maakt niet uit.
Dit is het lokaal. -Ga zitten.
Achterin...
Ja, pa zou nooit vooraan gaan zitten. -Juist.
Hij vertelde me eens dat hij vroeger op school...
altijd naar buiten keek en zat te dagdromen.
Kijk dit eens, pa.
Ik zit op jouw plek naar buiten te kijken...
in jouw geboorteplaats. Wat cool.
Toen het boek 'De Tatoeëerder van Auschwitz' uitkwam...
realiseerde ik me dat Lali in 1916 was geboren.
Mijn vader is ook in 1916 geboren.
We hopen dat je je vader Lali eruit kan halen.
Hij moet een van die twee zijn geweest.
Waarschijnlijk deze hier. Dit is hem, zeker weten.
Daar, in zijn nette pakje.
Gary, neem dit mee als herinnering aan je vader.
Echt?
En neem het mee als herinnering.
Houd dit bij je als herinnering.
Ontzettend bedankt.
Ik heb nooit een foto van mijn vader van voor de oorlog gezien.
Er was niks.
Dank u wel.
Ontzettend bedankt. -Heel graag gedaan.
Vandaag was een geweldige dag.
Ik heb iets gevonden waarvan ik denk dat je het graag wil zien.
Ik kan bevestigen dat we een huis hebben gevonden...
waar je vader in 1930 heeft gewoond.
MIROSLAV DUTKO GESCHIEDKUNDIGE
Dit is Miro. -Hoi, Miro.
Heel leuk je te ontmoeten. -Insgelijks.
Heel mooie vondst. Goed gedaan. -Dank je wel.
De huizen hier zijn vervallen en moeten worden gesloopt.
Dit deel van het gebouw was voor de dieren.
De stal dus. -Ja.
Stel je voor dat daar een paar konijnen zaten...
en misschien een stel kippen.
En ook een paard.
We hadden thuis paarden...
en twee mensen die spullen sjouwden...
van het station naar de plekken waar ze naartoe moesten.
Hielp u mee in het familiebedrijf?
Nee, niet echt.
We komen nu eindelijk bij het huis van je grootvader aan...
waar je vader heeft gewoond.
Dit is het trapje naar het huis.
Hier hebben de familieleden vast ook gelopen.
Gelukkig was men niet groot.
Zoals je ziet, verkeert het in zeer slechte staat.
Dit is waarschijnlijk de laatste gelegenheid om het huis zo te bekijken.
Toen ik binnenkwam, hoopte ik zo dat ik een bepaald gevoel zou krijgen...
of iets spiritueels zou ervaren.
Ik zoek steentjes om op het graf van mijn vader te leggen.
Steentjes van zijn oude huis.
Moet je dit zien.
Dit is genoeg voor beide graven.
Dit is uit de kunst.
Als je een graf bezoekt, hoor je een steentje achter te laten.
Om te laten weten dat je bent geweest.
Weet je nog dat je het over levende geschiedenis had?
Dit is de geschiedenis van waar ze hebben gewoond.
Het is niet te geloven.
Hallo, Lali uit Krompachy.
Ik moet gaan.
Wacht.
Ik weet niet hoe je heet.
Ik ben Gita.
Waar bent u geboren? -Vranov nad Topľou in Slowakije.
Er woonden zo'n 200 families in dat plaatsje.
290 KM VAN AUSCHWITZ
Het was een heel hechte plaats.
Waren het 200 joodse families of...
Joodse families, ja.
Uit hoeveel mensen bestond uw directe familie?
Zes kinderen, wijlen mijn vader en mijn moeder.
We willen je de geboorteakte van je moeder laten zien.
Die hebben we hier bij de burgerlijke stand gevonden.
Ik krijg tintelingen.
Rustig aan. -Juist, rustig aan.
Want anders raak ik zo overweldigd.
Deze foto ken ik niet.
Dat...
Hoe modieus is mijn moeder hier?
En kijk eens. Kijk die glimlach.
Ik zie geen trauma in deze foto.
Dit is een oprecht gelukkig iemand.
Die blij is dat ze leeft.
Best een gave foto, hè? Mijn lieve moeder.
Gary, op deze plek...
werd de geboorte van elk kind in Vranov opgetekend.
De eerste en waarschijnlijk de bijzonderste.
Mam. -Dat is je moeder.
Ja.
Dit zijn de gegevens van dat ze in Vranov is geboren.
Op 11 maart 1925.
En hier zie je de gegevens van je moeders zussen.
Daar hebben we Rachel, Golda en Franny.
Die zijn niet thuisgekomen.
Niet thuisgekomen.
Ja. Oké.
De hufters.
GITA'S OUDERS EN ZUSSEN WERDEN NAAR EEN VERNIETIGINGSKAMP
IN HET POOLSE LUBLIN GESTUURD
Waarom zei uw moeder niets over haar zusjes?
Wat moet ik daar op zeggen?
Hoe uiterst gesloten moet mijn moeder geweest zijn...
dat ze niet eens zei dat ze drie zusjes had?
Ik hou ontzettend van mijn vader...
maar mijn hart heb ik van mijn moeder.
Dus dit heeft net wat meer betekenis.
Ze heeft het gewoon weggedrukt.
Ze drukte het zo ver weg.
Misschien was ze daarom zo depressief, omdat ze alles zo diep wegstopte.
Maar het zat nog steeds in haar achterhoofd.
Dat verklaart haar nachtmerries.
VAN DE 1700 VANUIT VRANOV NAD TOPL'OU GEDEPORTEERDE JODEN
KWAMEN ER AAN HET EIND VAN DE OORLOG SLECHTS 120 TERUG
Waar we nu staan...
het oude hart van de joodse gemeenschap...
staat symbool voor wat er in heel Europa plaatsvond.
Ik zal het als volgt formuleren.
Hier stond een synagoge...
en toen niet meer.
Hier stond het rituele bad, een 'mikvah'.
En toen niet meer.
Hier woonden joden en toen niet meer.
Het enige dat ervan over is, is een plaquette.
Meer is er niet van over.
Dit hier was de muur van de synagoge waar mijn moeder naartoe ging.
Een stukje steen van de synagoge van mijn moeder...
die er nu niet meer is.
We lezen fragmenten uit de Shoah-beelden van mijn moeder.
Het was een fenomenaal project...
waarbij het verhaal van elke nog levende overlevende...
van de Holocaust werd opgenomen.
Als je het niet erg vindt, lees ik een stukje voor van wat...
mijn moeder zich herinnerde.
'Dus ik ging naar school.'
'En toen werd ik van school getrapt.'
'Net als alle andere jonge mensen...
had ik dingen die ik wilde onderzoeken.'
'Op je zeventiende weet je nog niet goed wat je wil gaan doen.'
'We wisten dat het geen goede tijd was.'
'Ze wisten dat er iets mis was, maar begrepen niet precies wat.'
'En toen stelden ze haar de vraag.'
'En kon uw vader op dat punt blijven werken?'
'Nee. Ze pakten de bakkerij af. Toen begonnen de problemen.'
'En een paar weken nadat de boel was gesloten, namen ze ons mee.'
En voor haar was dat eenvoudige leven...
in één nacht weg.
Haar jeugd. Weg.
De familie...
was verscheurd.
Weg.
Alles was...
gewoon...
weg.
IN 1942 DEPORTEERDE SLOWAKIJE HAAR JOODSE BEVOLKING
NAAR HET DOOR DE NAZI'S BEZETTE POLEN
ALS EERSTE VAN DE DUITSE BONDGENOTEN
Slowaken zijn altijd al antisemieten geweest.
Als je het vroeg, wist iedereen dat je een jood was.
Maar vanbinnen haatten ze je misschien wel.
PRESIDENT TISO HOLIC, 17 AUGUSTUS 1942
Mensen vragen of wat er met joden wordt gedaan wel christelijk is.
Is het humaan? Is het geen diefstal?
Dan vraag ik u of het christelijk is dat een land...
zich van zijn eeuwige vijand wil ontdoen, de jood?
Slowaken, werp je parasieten af.
PRESIDENT JOZEF TISO WAS EEN FEL NAZICOLLABORATEUR
314 KILOMETER VAN AUSCHWITZ
PERMANENTE TENTOONSTELLING VAN HET HOLOCAUSTMUSEUM
MADELINE VADKERTY ONDERZOEKT DE VERHALEN
VAN SLOWAAKSE JODEN TIJDENS DE HOLOCAUST
Ik heb hier een brief aan Jozef Tiso van een jongetje van zes.
Ik heb een kind van zeven, dus nu...
stel ik me voor dat zij zo'n brief schrijft.
Het is gewoonweg verbijsterend.
Dit is de jongste schrijver die ik tot nu toe ben tegengekomen.
Dit jongetje schrijft:
'Beste meneer de president, ik bid elke avond dat u gezond blijft.
Mama zegt altijd dat als ik braaf ben...
Jezus mij een prachtig geschenk zal geven...
van meneer de president.' En dat is vrijstelling.
NAAR SCHATTING WERDEN ER 20.000 BEROEPEN OP TISO GEDAAN
WAARVAN ER MEER DAN 95% WERD AFGEWEZEN
Ik wil het even met u hebben over het stukje propaganda...
dat hier achter ons hangt.
Er staat: 'Hij is het. U herkent hem aan de ster.
Hij neemt alles voor zichzelf.
Hij treedt op tegen de staat en haar vrienden.'
Het dragen van de gele Davidsster was verplicht door de jodenwet.
En in de Slowaakse pers werd die aangeprezen...
als de meest strenge rassenwet in heel Europa.
Zelfs nog strenger dan die van de nazi's.
Je mocht niet naar sportwedstrijden, parken, restaurants of de bioscoop.
Je mocht niet eens op dezelfde tijden als anderen naar de markt.
Wat voor mens ben je dan?
Dit soort dingen kregen uw ouders toen te zien.
Dit suggereerde dat joden verantwoordelijk waren...
voor alle problemen in het land, wat onmogelijk is.
Want destijds vertegenwoordigden ze maar 3,6% van de bevolking.
Verbijsterend, nietwaar?
Ik moest weg. Ze kwamen niet naar ons thuis.
Ze hingen alleen aankondigingen op...
dat het oudste kind van elk gezin...
op die avond naar die plek moest komen.
Anders namen ze de ouders mee.
Dus ik moest wel gaan.
Dus daar ging ik.
Ik was in maart zeventien geworden...
en in april werden we al gedeporteerd.
Dus de Slowaakse regering kwam uw ouders halen.
Ja. En niet alleen mijn ouders, maar alle joden.
Ze namen iedereen mee die ze maar konden vinden.
De Slowaakse regering betaalde 500 reichsmark per gedeporteerde jood.
Wist u dat? -Nee.
En ze moesten voor het 'transport' betalen.
Dat maakt het heel ongemakkelijk om op dit moment...
op dit moment op deze plek te zijn.
Het land waar mijn ouders woonden, en hun broers en zussen.
En nu weet ik dat de regering graag voor hun deportatie wilde betalen.
Dan wil ik er wel bij zeggen dat niet iedereen een hekel aan joden had.
Ja.
Maar de sociale druk was enorm...
om niet met joden om te gaan en ze op geen enkele manier te helpen.
IN 1942 DEPORTEERDE SLOWAKIJE 58.000 JODEN NAAR AUSCHWITZ
EN ANDERE KAMPEN SLECHTS 800 OVERLEEFDEN DIT
Hoe reageerde de joodse gemeenschap op deze dingen?
Er kwam geen reactie.
Ze konden er niets tegen doen.
Niemand kon er iets tegen doen.
Ik voel me bevoorrecht.
Elke overlevende had wat geluk in zijn leven nodig.
En ik ben een gevolg van dat geluk.
Blijf in de rij.
Kom, doorlopen.
Waar gaan we naartoe?
Polen.
Aansluiten.
Ik hoor dat je monteur kan worden om auto's en motoren te maken.
BRATISLAVA 217 KILOMETER VAN AUSCHWITZ
Best apart om weer terug te zijn.
Hier hebben we gefilmd dat we de wagons in klimmen.
Dat was zo'n rare filmdag.
Ik probeerde me voor te stellen...
wat uw vader dacht toen hij zo'n wagon in klom.
Dat kan ik me bijna niet voorstellen.
En actie.
Wat ging er door jou heen toen jij die wagon in klom?
Ze smeten de deur dicht en toen werd iedereen muisstil.
Dat kon onmogelijk geen diepgaand effect op mensen hebben gehad.
Niemand wist wat er ging gebeuren.
Niemand wist waar we naartoe gingen.
Die ene man is zo klein in dat gigantische kamp.
En hij komt erachter wat daar gebeurt.
Ik zie mijn vader in jouw ogen.
Ik zag mijn vader in de manier waarop je naar Anna keek.
Zo'n liefdevolle blik.
Je ogen.
Zijn die blauw?
Soms.
Is er een probleem?
Nee.
Ik vul de inkt bij.
Hoe moeilijk was het voor jou...
om mijn moeder te spelen...
in een Holocaust-omgeving?
Ontzettend. Het was heel eng.
In het begin was ik doodsbang.
Het voelde als een enorme verantwoordelijkheid.
Ik voelde de aanwezigheid van uw moeder van toen.
En soms voel ik haar aanwezigheid nog.
Serieus? -Echt waar.
Hoe was het voor u om dat verhaal op het scherm te zien?
Ik zal zeggen wat de grootste impact heeft gehad.
Dat je zei: 'God zal niet helpen.'
Maar dit is een extreem orthodoxe vrouw...
voor wie alles door God komt.
Dat was helemaal mijn moeder.
Lali...
Waar is God?
God kan ons niet helpen, Lali. Maar wij kunnen God helpen.
We kunnen Hem laten zien dat liefde nog bestaat. Zelfs hier.
Ik ben seculier opgevoed.
En ik denk dat mijn moeder veel van het geloof heeft losgelaten...
omdat ze misschien in God was teleurgesteld.
Door de oorlog.
Hoe voelt het om te gaan?
Bent u er klaar voor? -Nee.
Zelfs nog minder dan eerst.
Opeens is dat nog... Kijk, ik tril ervan.
Moet je zien. Dat komt niet door de kou, maar omdat ik denk aan...
Birkenau in lopen geeft een heel ander realiteitsbesef...
dan ooit tevoren.
Omdat ik nu zo veel weet...
Als om een of andere reden de zielen van mijn ouders niet in ruste zijn...
zal dit hen misschien wel helpen.
Is dit hem? Stappen we hier in?
IN HET VOORJAAR VAN 1942
WERDEN SLOWAAKSE VROUWEN ALS EERSTEN AFGEVOERD
Mam geeft een beschrijving van haar aankomst...
in Auschwitz.
'Door het raampje in de wagon...
zagen we mensen in gestreepte kleren op de akkers werken.
Dus we zeiden tegen elkaar:
'Dat moeten criminelen zijn. Dat is echt niets voor ons.'
Maar toen we aankwamen...
wachtte ons een zeer nare verrassing.
De SS kwam binnen en begon te schreeuwen.
'Jullie komen hier niet meer weg...
en jullie gaan sterven.'
GITA KWAM IN APRIL 1942 AAN
Halt.
Vrouwen deze kant op, mannen die kant op. Dank u. Doorlopen.
Ik wil het nu weten.
Ik wil zo goed mogelijk weten hoe het voor hen is geweest.
Ik wil in hun voetsporen treden.
Ik ben niet vier keer voor niks geweest.
Dit mag niet de vijfde keer worden.
Deze keer ga ik echt.
POLEN
6.00 UUR 16 SEPTEMBER 2024
Het verbaast me hoe ik me nu voel.
Ik wil zien wat daar is gebeurd.
Ik wil daar dicht bij mijn vader en moeder zijn.
Ik ben er klaar voor.
AUSCHWITZ WAS TUSSEN 1940 EN 1945 OPERATIONEEL
IN HET GROOTSTE EN DODELIJKSTE VAN DE NAZI-VERNIETIGINGSKAMPEN
WERDEN 1 MILJOEN JODEN, 100.000 POLEN, ROMA
SINTI, SOVJETS EN ANDERE GROEPEN GEDOOD
Ik blijf maar trillen.
Oké.
Kom hier. Komt goed. Geef me je hand.
Het gaat wel.
Hoi, Pawel. -Hoi, Gary.
Ik ben Gary. Aangenaam. -Wat fijn u hier te ontmoeten.
PAWEL SAWICKI GIDS
Ik weet dat het een uitdaging wordt...
maar heel erg bedankt dat u naar het monument bent gekomen.
Volgens mij kunnen we beginnen, dus volg mij maar.
Mijn knieën blijven knikken.
Oké. -Oké.
Vanaf 1942 wordt Auschwitz een vernietigingskamp.
Hier voor ons staat de iconische poort...
met de spreuk 'Arbeit Macht Frei', ofwel arbeid bevrijdt.
Ze brachten ons naar Auschwitz.
Ik keek omhoog...
en toen zag ik 'Arbeit Macht Frei' in het Duits staan.
En toen we binnenkwamen, brak de hel los.
Ik kan nog niet naar binnen. Sorry.
Mijn benen blijven trillen.
Oké.
Nee.
Goed, we doen het.
Toen we daar aankwamen, en we de SS zagen...
en de honden en dat ze mensen sloegen...
Toen wisten we hoe laat het was.
In de meeste van deze barakken sliepen de gevangenen.
Het aantal mensen in zo'n gebouw kon oplopen tot meer dan 1000.
Hebben we enig idee waar mijn moeder heeft gezeten?
Nee.
We hebben geen documentatie over uw moeder.
Voor de evacuatie beval de SS...
de gevangenen de documentatie te verbranden.
Volgens onze schattingen is tot 95% van de kampdocumenten vernietigd.
Dus hier...
hebben we een verzameling kinderschoenen.
Sommigen waren van kinderen die nog geen jaar oud waren.
Ik haal me Aviva's voetjes voor de geest.
Schrikbarend, nietwaar?
ER LIGGEN MEER DAN 100.000 PAAR SCHOENEN VAN SLACHTOFFERS
IN HET MUSEUM ZIJN 3800 KOFFERS ONDERGEBRACHT
Als we naar elk van deze voorwerpen kijken, moeten we onthouden...
dat dit één persoon was. -Ja.
Er zit altijd een verhaal, een naam en een persoon aan een voorwerp.
Deze raakt me ook erg, met mijn vaders voornaam erop. Ludwig.
De schaal is gewoonweg...
Heeft u een nummer gekregen?
Ja.
Dat is 32407.
AUSCHWITZ WAS HET ENIGE CONCENTRATIEKAMP
WAAR TER IDENTIFICATIE TATOEAGES WERDEN INGEZET
Als men aan Auschwitz-overlevenden denkt...
Dan denk je aan tattoos. -De tatoeage is iets cruciaals.
Kinderen van overlevenden konden zich de tatoeage herinneren...
en soms zonder te weten wat het was...
omdat ouders het niet wilden uitleggen.
In de bureaucratische wereld van de SS wist men niet wie...
Wie wie was. -Precies.
Toen dachten ze: 'Is het niet handig als dit nummer permanent wordt?'
Dus hadden ze tatoeëerders nodig en uw vader was een van hen.
Aan de punt van het stokje zaten twee naalden.
De ene was langer en de andere een beetje korter.
En zo maakten we de cijfers.
Mijn moeder...
Ik weet nog dat ze op een dag met een dik verband om haar arm thuiskwam...
omdat ze net haar nummer had laten verwijderen.
Want ze kon het niet meer aanzien.
BLOK 11 IN AUSCHWITZ WAS DE KAMPGEVANGENIS
DIE ONDER GEVANGENEN BEKEND- STOND ALS HET DODENBLOK
Daar bracht de SS je naartoe.
Op een dag kwam ik in barak nummer 11.
Ze namen me mee naar binnen.
En daar werd je gemarteld.
Ze sloegen je daar.
We weten niet precies...
hoe dit onderzoek tot zijn gevangenschap leidde...
Maar het is wel waarschijnlijk dat hij hier heeft gezeten.
Eerst ziet u de sta-cellen.
Dat was een uitermate zware straf.
Er stonden tot vier mensen in een ruimte van één vierkante meter...
en dat de hele nacht lang.
Elke sta-cel ziet er zo uit.
Je stond tussen bakstenen muren.
Mensen kropen erin...
en moesten de hele nacht staan.
En dat is het enige luchtkanaal.
Het is een heel klein gaatje en dat kon van buitenaf worden afgedekt.
Dus dit was een van de extreme soorten straffen die hier voorkwamen.
Ze hadden verschillende functies.
Je had sta-cellen...
uithongeringscellen...
en dood door verstikking.
Dit is de executieplaats van het gevangenisblok.
Ze werden in hun achterhoofd geschoten.
Zoals u ziet, is deze plek nu een gedenkplaats.
En er hangt altijd een vlag boven met het strepenpatroon.
Het uniform. -Van het uniform.
Dat staat symbool voor de gevangenen.
En ze gooiden hier zand en zaagsel neer om het bloed af te voeren.
En het bloed zat tot metersdiep in de grond.
CREMATORIUM I, DAT DRIE JAAR IN BEDRIJF WAS
WAS DE EERSTE GASKAMER IN AUSCHWITZ
Het vergassen werd apart gedaan...
en het cremeren werd apart gedaan.
Ze konden ze niet zo snel cremeren.
Er liep een lopende band vanuit de gaskamer...
naar het crematorium.
En die lopende band liep non-stop, 24 uur per dag.
Zo werden de vergaste, naakte mensen binnengebracht.
IN APRIL 1942 MOEST LALI NAAR AUSCHWITZ II-BIRKENAU
DRIE MAANDEN LATER
KWAM GITA NAAR HET VROUWEN- KAMP IN AUSCHWITZ II-BIRKENAU
In juli gingen we naar Birkenau.
Daar begonnen de problemen pas echt.
De echte moorden en verdwijningen.
GARY SOKOLOV ZOON VAN LALI EN GITA
Daar zijn we dan. Dat is het gebouw.
Daar is de spoorweg.
Mijn hart gaat tekeer.
Dit is het gebied, zoals u ziet...
Het is gigantisch. -...waar in principe...
Misschien niet alles, maar dit is het merendeel van Birkenau.
Is er nog meer?
Er liggen delen in het bos die vanuit hier niet goed te zien zijn.
Maar in principe is wat we hier zien rond de 200 hectare.
Toen de SS de gaskamers van Auschwitz I...
dat 3 kilometer verderop ligt, naar Birkenau verplaatste...
bouwden ze een massamoordindustrie op.
Er zijn ongeveer 1 miljoen joden in Auschwitz vermoord.
Birkenau had zes gaskamers en vier crematoria.
Die waren net op tijd klaar voor mijn familie.
Auschwitz was het hoofdkwartier.
De massamoorden vonden plaats in Birkenau.
Overal ter wereld heeft men het over Auschwitz...
maar eigenlijk gebeurde het in Birkenau.
Hier zien we een oude vrachttreinwagon.
De meeste joden werden per vrachttreinwagon vervoerd.
Men heeft het soms over veewagons, maar vee staat in de open lucht.
En veel getuigenissen beschrijven een gebrek aan lucht...
in een propvolle wagon met zo'n 80 mensen erin.
O, God.
Dus dat was alles.
Er zit een opening aan de ene kant en nog iets aan de andere kant.
Veel overlevenden zeiden dat als je bij zo'n raampje stond...
Dat redde je leven. -Want dan kreeg je lucht.
Juist.
En hier vond het selectieproces plaats als er een trein met joden aankwam.
Want niet-joden hoefden niet door de controle.
Onze schatting is dat zo'n 75% van de joden meteen werden vermoord.
Niet iedereen kwam in het kamp terecht.
Alleen de sterksten kwamen daar.
De rest werd meteen afgevoerd om te worden vergast.
Als je een pukkeltje op je hand had, moest je naar links.
De meeste meisjes uit mijn woonplaats werden om niks eruit gehaald.
Mensen weten niet of ze elkaar nog zullen weerzien.
Degenen die daarna gevangenen werden genomen...
moesten langs de tatoeëerder, en dan gingen ze het kamp in.
En daar komen ze er al snel achter...
dat de anderen de gaskamer in gingen.
De gevangenen hebben geen... Ze maken het niet mooier dan het is.
Ze zeggen grofweg hoe het is.
Maar voor veel mensen is dat te veel om te verwerken.
In de eerste dagen konden mensen het niet aan.
Ze renden naar het kordon...
waar 3000 tot 4000 Volt op stond.
Ze pakten de draad beet...
en waren op slag dood. Door de elektriciteit.
En dat gebeurde dagelijks.
Dat was in de eerste dagen in Birkenau.
Het is zo enorm groot.
Als je langs deze rij kijkt...
zie je de ene na de andere rij aan barakken.
Hoeveel moeite dat heeft gekost.
De hele logistiek met als doel dit te bouwen, mensen te vermoorden...
en mensen hierheen te vervoeren.
Ik heb er geen woorden voor, Stephen.
Er valt niks uit me te knijpen. Ik heb zoiets van...
Tja.
Toen mijn vader zei dat hij zijn excuses wilde aanbieden...
aan de mensen die hij niet heeft kunnen redden...
was hij van alle gaskamers alleen nieuwsgierig naar deze.
Crematorium III.
CREMATORIUM III KON TOT 2000 MENSEN TEGELIJK VERGASSEN
Er kwamen tienduizenden mensen naar deze plek.
En ik weet dat u specifiek hier een gebed wilt opzeggen.
Moge Hij Zijn koningschap vestigen en Zijn verlossing komen...
en moge de vredevorst spoedig wederkeren.
Tijdens Uw leven en tijdens het leven van heel het huis Israël...
spoedig en binnenkort, en laten wij Amen zeggen.
VOOR ZE VLUCHTTEN,
WILDEN DE NAZI'S BEWIJS UITWISSEN VAN OORLOGSMISDADEN
DIE IN HET KAMP HADDEN PLAATSGEVONDEN
LATER WERDEN ER 370.000 HERENPAKKEN GEVONDEN
837.000 KLEDINGSTUKKEN VOOR VROUWEN
EN MEER DAN 7 TON AAN MENSENHAAR
Waar gaan we nu naar binnen?
We lopen nu een van de kleinere afdelingen binnen.
Dit werd het 'Zigeunerlager' genoemd.
Het kamp voor Roma- en Sinti-gevangenen.
Uw vader zat een tijdje in het gezins- kamp, in een van de houten barakken.
En die staat hier.
Het unieke aan het verhaal is dat Lali zei dat hij in zijn eentje woonde.
Klopt.
We denken dat hij bij een grotere groep hoorde binnen deze afdeling.
Misschien waren de leefomstandigheden hier beter.
Misschien is dat de reden voor zijn afzondering, of het gevoel...
Maar dat slaat nergens op.
Ik begrijp dat sommige herinneringen erg vaag kunnen zijn.
Hij was een man van 89 jaar.
Maar wat je je onmogelijk vaag kan herinneren...
is of je wel of niet een eigen kamer had. Dat is...
Ik kan me nog heel goed herinneren dat moeder naar vader schreeuwde...
als hij die kamer beschreef...
dat het geen zessterrenhotel was.
Maar misschien hadden ze daar genoeg ruimte...
om een eigen slaapplek te kunnen maken.
Misschien is dat een verklaring.
Of hij had een eigen kamer.
Dat kan ook. Misschien waren er meerdere kamers.
Dit deel achter in Birkenau heeft een Duitse naam, 'Effektenlager'.
Hier werkte uw moeder en dat werd als bevoorrecht werk gezien.
Inderdaad.
Maar het unieke aan deze plek...
is dat aan de andere kant van het hek een rode lijn te zien is.
Dat zijn de resten van Gaskamer 4.
Dus de mensen hier waren ook getuige van het moordproces.
We hoorden ze gillen vanaf de plek van waar ze...
naar de gaskamer gingen.
Al mijn vriendinnen werden meegenomen.
Als je over de hele linie kijkt, is het verbijsterend hoe groot het terrein is.
27 JANUARI 1945 WERD AUSCHWITZ DOOR HET RODE LEGER BEVRIJD
ER WERDEN ONGEVEER 7000 OVERLEVENDEN AANGETROFFEN
700 VAN HEN WAREN NOG GEEN 18 JAAR
Het was heel bijzonder om het voetsporen van mijn ouders te volgen.
Ik denk niet dat ik ooit dichter bij hen heb kunnen komen dan op deze plek.
Als je al mijn familieleden die het niet hebben overleefd in perspectief zet...
voel ik me om een of andere reden vereerd...
dat mijn vader en moeder het gelukkig hebben overleefd.
Nu ik terugga naar Melbourne...
kan ik op een heel andere manier met mijn kinderen over onze familie praten.
Ik weet nog dat mijn ouders zeiden...
dat ze zo ver mogelijk bij Europa vandaan wilden gaan wonen.
En veel verder dan Australië kun je niet komen.
Welkom. -Wat fijn om je te ontmoeten.
Aangenaam. -Dank je wel.
Dit is mijn jongste dochter Mali.
Ja.
Gaan we naar binnen?
Kom mee. -Ja, we gaan.
We zetten mooie muziek op en dan dans ik de tango.
Ballerina's.
We dansen hier heel veel.
Fantastisch.
Hebben we een beetje trek? -Ja.
Ja? Goed zo. We hebben veel eten. Kom maar binnen.
Goed, zullen we dan maar? -We zijn augurken vergeten.
Hoe kun je de augurken vergeten?
Ga maar bij moeder zitten.
Hebben jouw ouders het nooit over de Holocaust gehad?
Op een paar verhalen na. -O ja.
Wij zijn met alles opgegroeid. Pa vertelde er altijd over.
HELEN DOCHTER VAN ABRAM
Al sinds we nog klein waren.
Ik heb het overleefd, maar volgens mij was het voor 99% geluk hebben.
Want je kon elk moment van de dag worden neergeschoten, vermoord...
doodgeslagen of naar de gaskamer worden gestuurd.
Op al onze vragen hebben we altijd antwoord gekregen.
Super. -Altijd.
Toen ik tien was, ging ik naar vader toe...
en vroeg ik aan hem: 'Pa, haat je de Duitsers?'
En toen zei hij: 'Dat woord mag je nooit zeggen.'
Want wat word je zelf als je aan die emotie toegeeft?
Net zo erg als zij. -Exact.
Dus dat was voor mij niet alleen een les in overleven...
maar overleven waarbij je menselijkheid en waardigheid intact blijft.
Dat is de juiste boodschap.
Dit hier is een geweldige man.
Dit was vast een ongelooflijke reis. -Fenomenaal.
Gewoonweg fenomenaal.
Jij vertelt nu alles aan jouw kinderen.
Ik wil niet dat zij dezelfde leegte krijgen die ik heb gehad.
Ik vind het veelzeggend...
dat jij nu de verhalen vertelt die jij nooit hebt gehoord.
En dat is enorm belangrijk.
Hoe voelt het nu u terug bent?
Nu u een eigen ervaring van Auschwitz heeft?
Heel opgelucht. Ik ben een ander mens.
In welke zin?
Ik voel geen leegte meer.
Misschien heb ik er niet de juiste woorden voor...
maar het is bijna alsof ik nu rust heb.
Oké. -Als dat logisch klinkt.
Ja. -Ik ben gerustgesteld...
en voel me voldaan door het feit dat ik nu zo veel meer weet.
Juist.
Hoe vindt u dat u de voorgaande jaren met die leegte bent omgegaan?
Ik wist wel dat die er was, maar ik negeerde het.
Je kunt trauma niet alleen als een gemoedstoestand zien...
maar ook als een lichamelijk iets.
U merkt het nu bij uzelf op en zegt dat u nu rust heeft.
Veel mensen zouden zeggen: 'Het is behoorlijk paradoxaal...
dat als je naar Auschwitz gaat je met een gerust gevoel terugkomt.'
Hoe doe je...
Daar heb ik geen antwoord op, ik weet alleen dat het zo voelt.
Het is heel echt. -En dat ik dat merk.
Het is heel echt. -Ja.
Ik krijg een heel andere band met mijn kinderen...
als hun vader en als vriend.
Ik denk ook dat ik mezelf veel aardiger ga vinden...
door hoe ik er nu in sta. -Heel graag.
Het is een enorme eer om hier bij u te zijn.
Dank u. Het geeft een heel warm gevoel.
Sorry. -Welnee.
Het is juist een bevrijding. -Oké.
Het is niets negatiefs.
VANDAAG BEZOEKEN GARY EN ZIJN DOCHTERS VOOR HET EERST
HET GRAF VAN HUN GROOTOUDERS
Staan ze op alfabetische volgorde?
Nee. -Niet?
Het hangt af van welke plek je koopt.
Daar zijn we dan. Hier liggen ma en pa.
Kijk eens aan.
Ik mis jullie ontzettend.
Ik heb voor het eerst jullie kleinkinderen meegenomen.
Dit is Mali en dit is Aviva.
Ik heb steentjes bij me uit jullie geboorteplaatsen.
Dus die leggen we neer zodat jullie weten dat we zijn geweest.
Kijk, pa. Deze komt bij je voordeur vandaan.
Dan heb je een stukje van thuis bij je.
Hadden jullie ze maar kunnen ontmoeten.
Mijn pa had zich vast enorm zorgen om jullie twee gemaakt...
en ma zou met jullie in de keuken samen staan zingen en bakken.
Dat had ze enig gevonden.
Hoe gaat het, mop? Alles goed?
Ja.
Hoe heeft u Gita na de bevrijding teruggevonden?
Ik kon niet met de trein...
want het spoor was gebombardeerd.
De trein kon niet over de bruggen heen.
Dus kocht ik een paard.
Weet je wel?
Dus ik reed honderden kilometers met mijn paard...
om haar te zoeken.
En op een dag komt er een paard aanlopen...
met twee wielen. Ken je die koetsjes?
Ik kijk wat erop zit en het is mijn man.
Lali.
Hij ging achter me aan en heeft me gevonden.
En toen waren we weer gelukkig samen.
Weet je wie dat is? -Dat is...
Jouw vader.
En wie is dat? -Jouw moeder.
En wie is dat? -Jij.
Dit zijn foto's van hun gouden bruiloftsfeest.
Ik heb toen een heel groot feest georganiseerd.
Je vader was best knap, hè?
Nee, hij is knapper. -Serieus?
En bedankt.
Geeft niks. Ik hou nog steeds van je.
Kijk dit.
Mijn ouders vonden elkaar weer...
en zijn in Krompachy getrouwd.
En dit bewijst hoe verliefd ze waren en van elkaar hielden.
Deze foto is gemaakt in het Tatragebergte...
waar mijn ouders op huwelijksreis gingen.
Kijk eens goed.
Dit is na de oorlog, nog met zijn haar.
Ze waren zo ontzettend gelukkig en verliefd.
En ik ben het resultaat...
van een van de mooiste romances...
op de afschuwelijkste plek die ooit heeft bestaan.
Het is ook een kwestie van puur geluk dat ik besta.
Het is geweldig.
Zo leuk.
Ik heb twee mooie meiden.
Die kunnen het verhaal voortzetten.
En dat is mijn grootste geluk.
Rennen, pap. -Sprinten. Dan krijg je wat beweging.
VOOR LALI EN GITA SOKOLOV
EN ALLE OVERLEVENDEN VAN DE HOLOCAUST
TER NAGEDACHTENIS AAN DE 1,1 MILJOEN MENSEN
DIE IN AUSCHWITZ TUSSEN 1940 EN 1945 ZIJN VERMOORD
Ondertiteld door: Julie de Koning