Downloaded from YTS.BZ
Official YIFY movies site: YTS.BZ
Сега одиме во Полска,
каде што откривме редок поглед од прва рака
на едно од клучните поглавја на Холокаустот.
Документите имаат историска вредност.
По 80 години излегоа на виделина.
Ова е единствениот посточеки негатив
од востанието во Варшавското гето од самото гето.
Сликите се одраз на неописливи настани.
Делчиња од животот снимени на 33 фотографии.
Сликите ги сними 23-годишниот полски борец Гживачевски.
Востанието во варшавското гето беше чин на отпор
на Евреите против нацистичкиот режим во текот на Холокаустот.
Историчарите ги сметаат сликите за вредни,
зашто се единствените од востанието во гетото
што не се снимени за потребите на нацистичката пропаганда.
НОВИТЕ ФОТОГРАФИИ ОД ВОСТАНИЕТО ВО ГЕТОТО
ГИ ОТКРИВААТ УЖАСИТЕ НА ЕВРЕЈСКИОТ ОТПОР
Таа документација го доловува тоа како би гледал обичниот човек
и како тој обичен човек би ги перцепирал
сите неверојатни работи
што се случувале во април, 1943 година.
Поголем дел од животот настојував да го заборавам сето тоа.
33 ФОТОГРАФИИ ОД ГЕТОТО
ЊУЈОРК, 1968 ГОДИНА
Драга моја ќерко,
ризикувајќи го сопствениот живот, Лешек успеа да сними низа фотографии.
Го побарав пред 10 години и го замолив да ми ги прати.
Примив неколку фотографии и ги чував досега.
Тие фотографии ја раскажуваат нашата приказна.
Негативите се кај Лешек.
Тие фотографии никогаш не се објавени.
Намерно ги чував толку долго, сакајќи да ги објавам
кога светот ќе почне да ги заборава тие работи.
Не знам дали мигот е добар, но моето време се ближи кон крајот.
Тогаш станот изгледаше малку поинаку.
Да тргнеме право во собата на тато.
Кога ги редевме неговите работи по неговата смрт,
забележавме дека некои штици се мрдаат.
Во тоа скриено катче ги најдовме дневниците на тато.
Со сестра ми не знаевме дека тие дневници постојат.
Тато никогаш не ни ги спомнал.
Не постоеле поинтересни времиња од тие.
Годинава е добра за почнување дневник.
Бев на масовен протест.
Атмосферата беше млака. Немаше ентузијазам.
Говорите беа стереотипни.
Националистите вика: „Долу Евреите!“
Викав додека не зарипнав.
Но, тоа не е важно. Задутре имам завршни испити.
На пат од школото другарот ми рече:
„Со војната зад аголот учењето е бесмислено.“
Во петок сабајлето на 1 септември слушнав:
„Воздушен напад, затворете ги прозорците!“
Тоа ме разбуди.
Здогледав германски авиони над Варшава.
Не можеме да избегаме. Германците собираат луѓе за принудна работа.
Стигнаа бројни СС патроли.
Запираа секого што ќе го сретнат.
Вработените во германските фабрики ги пуштија.
Заробените ги собраа, ги одвезоа
и ги качија на возови.
Фатија двајца мои пријатели.
Само на Евреите им е полошо одошто нам.
Фондација за визуелна историја на преживеаните на Холокаустот.
Денеска е 7 ноември, 1996 година.
Правам интервју со Романа Каплан,
моминско презиме Лакс, во Чеви Чејс во САД.
Интервјуто е на англиски јазик.
Каде сте родена?
Родена сум во Полска, во Варшава.
Можете ли да го опишете вашето семејство?
Татко ми беше хемиски инженер.
Работеше на многу престижна позиција
во фабрика што произведуваше сапуни, парфеми и свеќи.
Драга Рома,
ме замоли да пишувам за минатото,
за сè што претрпевме во озлогласените времиња.
Бев премногу мала за да се сеќавам.
Го пишувам писмово,
но не знам дали имам сила за тоа.
Нашиот свет се распадна.
Бевме Евреи, не сметаа за „опасност“ за Германците.
Бевме нелуѓе. Раса што треба да се искорени.
Моравме да носиме ленти со Давидовата ѕвезда.
Германците ги запленија сите еврејски фирми.
Како и банкарските сметки и заштеди.
За да нè изолираат од другата популација,
го основаа Варшавското гето есента 1940 година.
Бевме оградени со ѕид.
Сите варшавски Евреи беа преселени таму.
Гетото го намалија и моравме
да се преселиме и да го оставиме зад себе поголемиот дел од имотот.
Набрзо во гетото живееја половина милион луѓе.
Сиромаштијата на Евреите растеше секој ден.
Се сеќавам дека имав голем кукла што ми ја подари шефот на татко ми.
Ја викав Кристина.
Се сеќавам дека мајка ми заши во неа дел од накитот.
Снемуваше пари.
Платена работа е невозможно да се најде, сите бараат фиктивни работи.
Сретнав поранешен соученик.
Работи во противпожарна станица, на обука.
Со негова помош ќе ме примат.
Бев во Жолиборж.
На звукот на ѕвончето пожарникарите облекоа униформи,
ставија ремени и кациги и се построија на должност.
Мајка ми живееше во улица близу до школото.
Татко ми сакаше да ја фотографира.
Цел живот му беше омилен предмет за фотографирање.
Ми се допаѓа Марисија.
Има убави нозе.
Полна е со живот и добар човек е.
Јасно е дека и јас ѝ се допаѓам.
Марисиа има фотоапарат.
Купив ролна филм.
Беше тешко да го ставам во фотоапаратот.
Ми требаше цел час со рацете под ќебе.
Дел од филмот уништив.
Набавив апарат за копирање на сликите.
По неколку неуспеси, сликите почнаа да успеваат.
Таа вештина би можела да биде многу корисна во иднина.
Понекогаш посакувам вистинска акција за да може да се докажам.
Тревога!
Итаме низ гетото во натоварено противпожарно возило.
Бев сам на скалите на прозорецот на трети кат.
Ја почекав водата и влегов во зградата.
Сè се стемни.
Ме задушија густ чад и испарувања.
Кашлав. Очите ми солзеа.
Не можев да дишам.
Нозете ми малаксаа.
Слушнав: „Излегувај!“
Скокнав низ прозорецот.
Набрзо потоа, местото на кое бев се урна.
Поразговарав со Евреите.
Живеат во голема беда.
Ми се чинеше како да зборувам со луѓе осудени на истребување.
Кадиш.
За мене тоа беше најстрашната работа на светот.
Затоа што постојано ја слушав.
И не можев да знам што значи.
Историски гледано,
изгледа дека Германците отпрвин веруваа
дека Евреите заробени во гетото ќе се испотепаат како стаорци
или дека ќе умрат од болести и глад.
Тифусот брзо се ширеше. Смртноста беше огромна.
До јули 1942 година умреа 100.000 луѓе.
Добив дозвола за излез од гетото на „ариевската“ страна.
Водев фабрика што произведуваше сапуни, парфеми и свеќи.
Бев позајмен роб.
Секој ден одев по 20 км до варшавското предградие Прага и назад.
Полјакот Адамчевски
зависеше од работата на татко ми во фабриката.
Затоа татко ми до крај имаше работа на „ариевската“ страна.
Затоа и успеавме добро да живееме.
Секогаш ни носеше храна во гетото.
Моите родители на некој начин посвоија една млада жена
која тогаш имаше 19-20 години. Се викаше Халина.
Беше многу убава жена.
Мислам дека овие слики се најстари.
Ова е сигурно мама?
Така е.
Колку што памтам, мама беше гламурозна.
Беше полна со живот. Многу ѝ значеа изгледот и стилот.
Како и држењето.
А што се однесува до војната...
Не ја спомнуваше често.
Претрпе многу маки и не сакаше целосно да открие
што се случувало, ниту по кој редослед.
Освен братот во Палестина, целото нејзино семејство умре.
И беше свесна за тоа.
Беше сирак. Бараше ново семејство.
- Го најде во Хилари и Јанина Лакс. - Да.
Ѝ требаа за да не биде сама.
Со време, варшавското гето се организираше.
Најмногу се шверцуваа храна, различни производи
и суровини од работилниците и фабриките што ги водеа Евреи.
На некои тоа им овозможуваше скромен живот.
Гладот се намали, а епидемијата на тифус речиси исчезна.
За татковите фотографии дознав од ќерка ми Маријана.
Ѝ се обратил познаник, историчар.
Ја прашал дали е во род со Лешек Гживачевски.
Му одговорила дека ѝ е дедо.
Рекол дека сликите му се во Музејот на Холокаустот во САД.
Ми се јави и рече:
„Тато, знаеш ли за сликите на дедо?“
Реков оти знам дека многу сликаше.
А востанието во гетото?
Не знаев за тоа.
Поради годишнината од востанието во гетото,
музејот ПОЛИН ме замоли да најдам уште материјал.
Г-ѓа Зузана Шнепф ме праша дали има уште слики.
Повторно почнавме да ги бараме сликите на татко ми.
Некои беа кај мене, некои кај сестра ми.
Имаше материјал.
Не успеав да ги прегледам.
Видот ми е слаб и немав време
да ги прегледам сите негативи.
Што воопшто и се гледа на негативите?
Го замолив Мачеј за помош. Се согласи.
Ги распоредив материјалите по кутии.
Ова се веројатно слики...
Мислам дека на нив сум јас како дете.
Додека го прегледував негативот,
ја тргнав раката
и видов Евреи што ги водат на Умшлагплац.
Погледнав повторно.
Видов познати слики и некои непознати.
На жена ми Божена ѝ реков дека ги најдов, дека се тука.
Татко ми умре пред повеќе од 30 години.
Но, ми се чини како пак да оживеа во мојата глава.
Не верував дека тој негатив постои.
Чувството беше неверојатно.
Допиравме нешто што не смееше да преживее.
И никој не веруваше дека преживеало.
За истражувачите се ретки моментите
во кои ќе почувствуваме отворање на прозорец кон минатото.
Знаев дека тоа се единствените слики за кои знаеме во моментот,
снимени во Варшавското гето за време на востанието,
што не ги снимиле нацистите.
Сликите од Холокаустот се необични
зашто на почетокот не знаеме што гледаме.
Само тие што знаат историја знаат што прикажуваат тие слики.
- Очигледно бил нервозен. - Матни се.
Перфорацијата е најмногу оштетена блиску до сликите од Холокаустот
снимени во тајност.
Можеби грубо го премотал филмот, зашто рацете му се треселе од емоции.
Тоа е доказ за големата вредност на материјалот,
не само на сликите,
но и доказ дека и самиот филм е одраз на емотивна историја.
ВАРШАВА ГЕТО
Се сеќавам дека дедо живееше со нас.
Се сеќавам дека еден ден си дојдов дома
и повеќе немав дедо.
Едноставно, го фатиле при „лапанка“.
Тоа значи
дека го фатиле на улица.
Драга ќерко,
на 22 јули, 1942 година
Германците ја почнаа ликвидацијата на Варшавското гето.
Тоа го нарекоа „депортација на исток“.
Германците им велеа на Евреите
дека ги селат во подобар свет.
Секој иселен Евреин смее да понесе 15 кг багаж.
Смеат да се носат пари, накит, злато и други вредни предмети.
Земете храна за три дена.
Гетото го опколија латвиски и украински единици.
Со нивна помош Германците собираа по илјада луѓе дневно
и ги депортираа преку Умшлагплац.
Во тоа време никој не знаеше за логорите на смртта.
Многу подоцна слушнавме за „Треблинка“.
Со време,
„ефикасноста“ на гасните комори беше околу 5000 тела на ден.
Германците се познати како добри организатори.
Татко ми ја водеше мајка ми на пловидба со брод во Варшава.
Кога Германците ја почнаа ликвидацијата на гетото
и депортација на луѓето во логорите на смртта,
тој едрел до Марисија по Висла.
Таков бил животот. Си течел понатаму.
Воздух, сонце, бранчиња на водата, тишина, мир...
Како да нема војна.
Марисија и јас се сончавме цел ден.
Текот на настаните незапирливо нè турка кон нешто неизбежно.
Кон брак.
Купив ролна филм. Сликавме.
Никогаш нема да го заборавам самракот и Варшава што тоне во синкава магла.
Никој не знае што ќе биде.
Се шушка дека може да ја делиме судбината на Евреите.
Се сеќавам
дека многу луѓе се собраа на еден плоштад.
Германците ги тераа да одат
и вадеа луѓе од групата.
Се сеќавам на пријателите на моите родители
и девојчето некаде на моја возраст.
Детето го извадија од групата.
Родителите очајнички ме криеја со своите палта.
Засега Евреите кои работат во германските воени фабрики
се поштедени од депортација.
Успеавме да се засолниме во фабриката „Шулц“.
Татко ми успеа да најде работа
за мајка ми во гетото, за шиење германски униформи.
Се надеваше дека на тој начин ќе ја заштити.
А јас морав да бидам во кошот крај мајка ми.
Имав пет години. Не уживав во тоа.
Со одобрување на Шулц
работев на „ариевската“ страна за Адамчевски.
Набрзо, со помош на мојот колега г. Мишкиевиц
те прошверцувавме од гетото на „ариевската“ страна.
Работните групи поминуваа на „ариевската“ страна.
Татко ми ги подмити чуварите на влезот
за да може да излезам со групата.
Нормално, беше ужасно исплашен. Да ме видеа Германците,
тоа ќе ми беше крајот.
Не се делеше од групата што излегуваше.
Тогаш, еден...
Тогаш, еден од војниците се загрижи
дека татко ми е премногу блиску до „ариевската“ страна.
Го извлече од групата и го претепа.
Татко ми го изгуби окото.
Сакав да потрчам до татко ми.
Но, јасно ми даде до знаење да се тргнам.
Така и постапив.
Тоа го изведовме во последен миг.
Сите Шулцови работници беа изведени надвор поради „селекција“.
48 часа нè селектираа како стока пред колење.
Половината од луѓето веднаш ги пратија во гасните комори во „Треблинка“.
Сите деца и повеќето жени беа изгубени.
За два месеца нацистите убија 300.000 луѓе.
Главниот гувернер наредува
дека Евреите кои ќе го напуштат својот округ
ќе бидат казнети со смрт.
Лицата кои кријат Евреи ќе бидат казнети.
На „ариевската“ страна
ме дочека жената на колегата на татко ми.
Бев опасност за луѓето кои ме криеја
зашто очигледно бев еврејско дете.
Не останував подолго од неколку дена на едно место.
Барем јас така го памтам тоа.
А потоа ме предадоа на милосрдните сестри.
Се плашев зашто мислам дека тогаш сфатив
дека ќе ме убијат ако ме најдат.
Дома се сменија доста работи.
Татко ми спие на тесниот кауч,
Мајка ми е исцрпена. Ја боли срцето, нервозна е.
Ги игнорира можните опасности,
но признавам дека е морален столб на домот
во секој момент на сомнеж и очај.
Нагло и неочекувано
се вселија две жени, Халина Бјелавска и Јанина.
Ги иселиле од дома. Немаа каде да одат.
Затоа беа со нас.
Една од жените беше Халина Хиршбајн,
позната и под презимето Бјеловска.
- Значи, Хиршбајн Халина? - Да.
- Родена 1920 година? - Да, исто како татко ми.
Бјелавска...
Адреса по војната, ул. „Вилца“ бр. 8/16.
Блиску е до улицата „Мокотовска“ каде што живееше татко ми.
Таму се криеле и си помагале меѓусебно.
Другата жена беше Јанина Лакс.
Ул. „Вилца“ бр. 8/16. Истата адреса.
Мајка ми ја прошверцуваа од гетото.
Ја прими семејството со кое ја помина целата војна.
Се презиваа Гживачевски.
Мене не сакаа да ме примат зашто претставував опасност,
а тие беа многу активни во полскиот отпор.
Кога мајка ми излезе од гетото,
набрзо ја прими семејството Гживачевски.
Мислам дека тоа не било случајно, туку планирано.
Мислам дека ја имам нараквицата во сефот.
Таа нараквица е можеби дел од нејзиниот накит
со кој преживеала.
Токму тоа го кажував.
Тоа го знам со сигурност. Ми раскажа
дека нејзиното семејство правело накит
од мали златни плочки.
Необично изгледа. -Преживувале од деловите од накитот.
Нараквицата може да се раздели на делови
и да се претвори во пари.
Не знам како мајка ми го сменила идентитетот.
Можеби Лаксови ѝ помогнале.
Тоа сигурно бил некој...
Гживачевски?
Веројатно биле некако поврзани.
Како семејствата Лакс и Халина
завршиле кај семејството Гживачевки остана тајна.
Каде се запознале?
Мислам дека се знаеле од пред војната
и дека биле пријатели, но тоа е само претпоставка.
Може да дојдете наваму?
Ова се документи на преживеаните.
Се проценува
дека околу 10 посто од полските Евреи
од 1939 година преживеале.
- Значи, само 300.000 од три милиони. - Да.
Ова е Халина Хиршбајн, односно Пелагија Бјелавска.
Пелагија пишува на лажните документи што биле корисни
кога офицерите на СС
влегле во станот на ул. „Вилца“.
Имавме ариевски документи.
Г-ѓа Гживачевска најде стан за мајка ми
кога не можев да останам кај милосрдните сестри.
Кога живеев со мајка ми, некој веројатно ја забележал.
Се сеќавам дека беше темница.
Едно од најстрашните нешта до ден денес за мене се
чекори, звукот на чекори
и луѓе што се качуваат по скали.
Мајка ми ја отвори вратата. Дојдоа тројца.
Двајца во СС-униформа и еден цивил.
Кодошот седна на мојот кревет и ми се обрати на еврејски.
Како се викаш, малечка?
Не го знаев тој јазик.
Го погледнав и невино му кажав:
„Жалам, но не разбирам германски.“ СС-овците си отидоа.
Незгоден инцидент.
Го претресоа станот на Халина и Јанина.
Сето заврши со поткуп, но заканата беше постојана.
Станот беше разоткриен.
Завршив офицерска обука и бев распореден во 4. единица.
Седам во соба во касарната.
На новите документи се запишани чиновите. Јас сум десетар.
Полковникот ни одржа говор.
Треба да го оживееме духот на варшавските пожарникари
и станицата да ја претвориме во воена организација.
Постои тајна пожарникарска организација „Скала“.
Синот на поручникот сака да ме регрутира.
Улицата „Хлодна“ и касарната „Мировские“, каде што беше 4. единица,
ги делеа две страни од гетото.
Пожарникарите од отпорот „Скала“
им помагаа на Евреите колку што можеа.
Тука порано имаше пруга
и канализациска шахта
низ која им се доставуваше помош на Евреите.
Оружје и муниција пред востанието во гетото.
Драга ќерко,
само околу 40.000 Евреи останаа во гетото.
Заминав во последен миг. Ме прими семејството Мишкиевиц.
Набрзо потоа, на 19 април 1943, почна востанието во гетото.
Шака слабо вооружени луѓе
им се опираше на тенковите и митралезите речиси цел месец,
без трошка надеж за преживување.
За Евреите беше вечер во очи на Пасха.
Беше Седер. Што слават тогаш Евреите?
Излезот од Египет.
Темата на Пасхата е слобода.
Но, тие Евреи без заробени
и соочени со сигурна смрт.
Германците ги опколија ѕидовите на гетото.
Стигна војска.
И украинска војска.
Дојдоа и возови за депортирање на Евреите.
И тогаш Евреите решија да се побунат.
Првиот ден беше полн со восхит. Беше возбудливо.
Германците се повлекоа од гетото.
Надлуѓе, џинови, сета сила германска...
А што успеа таа мала група млади Евреи?
Да ги присилат на повлекување.
Беа храбри.
И иновативни. Користеа Молотови коктели.
Имаа пиштоли. И друго оружје.
Имаа уште нешто што Германците не можеа да го предвидат.
Беа спремни да се борат до смрт
зашто немаа избор. И така беа осудени на смрт.
А луѓето кои се борат за својот живот
и за животот на заедницата
се спремни на се за да ги сочуваат.
Гетото беше зад ѕидините во текот на востанието.
Полјаците, фактички, не смееја да влегуваат.
Но, ова се фотографии украдени во самото гето.
Ова е филм со мал формат, со половина кадар
со оштетена перфорација.
- Од едната страна. - Каков е апаратот?
Мислам дека бил „Корел К“, произведен од Кохман, во 1932.
Касетата е на едната страна, шпулната на другата.
Касетата била комбинирана,
што давало отпор при премотувањето на филмот.
Запчаникот ја оштетил перфорацијата.
и го оневозможкил мотањето на филмот за 20 мм.
Требало да сними црн кадар
за да го помести филмот,
за кадрите да не се преклопуваат.
Меѓутоа, при снимањето акциски сцени
и криењето на апаратот
тоа можело да предизвика преклопување на кадрите.
Мал е, може лесно да се скрие.
Го собира в џеб.
Помина еден месец ужасни настани
што би можеле трајно да ги обележат умовите на младите.
Ми се јавија и ми рекоа да се јавам на должност во единицата.
Марисија е лута што одам во гетото, а не кај неа на гости.
Во гетото се случува вистински пекол.
Колегите зборуваа за решителноста на Евреите,
за борбениот дух на целата еврејска популација.
Германците трпат тешки загуби.
Мора да освојуваат куќа по куќа.
Не земаат заробеници.
Битките беснеат.
Живеев во делот од кој бевме тргнати
кога го формираа гетото.
На некој начин, формирањето на гетото
и мојата судбина се преклопуваат.
Тие слики од детството сè уште ми се во главата.
Оваа слика ја сними Лешек.
Тука беше влезот во гетото од улица „Налевки“.
Ја означив оваа запалена зграда на картата.
Тука е.
Оваа слика е сликана од оваа точка.
И го прикажува ова подрачје.
Прво се снимени овие слики.
Тоа навестува дека филмот е ставен
со цел да се документира историјата.
Тука веројатно се гледа германски војник кој ги чува зградите да изгорат.
Германците палат цели згради за да ги скршат Евреите.
Не смееме да ги гасиме пожарите.
Смееме само да ги заштитиме германските фабрики
и да го спречиме ширењето на пожарот во други делови од Варшава.
По две ноќи ми беше доста.
Од умор седнав на дрвените даски...
Десет дена бев на должност, Не се соблекував дури ни ноќе.
Постојано бевме опкружени со пожари.
Вака одеше обично:
Германците нè известуваат за пожар во одредена улица,
ги кажуваат броевите на куќите,
ни наредуваат кои локации треба да се заштитат.
ВАРШАВА УЛ. ЛЕСНО БР. 80/82
На сликата е татко ми.
Ова е мојот татко.
Ова е приказна што не може целосно да ја објаснам.
Германскиот војник очигледно гледа во апаратот.
Нешто очигледно се случувало.
Тоа била сива зона...
Фотографирањето било забрането,
но понекогаш Германците им гледале низ прсти на луѓето.
Улогата на фотограф на Гживачевски била клучна
зашто имал две улоги:
имал фотоапарат
и можел да се слика со десетарите на Вермахт,
но работел и како шпион и шверцувал фотографии.
Клучниот детаљ на оваа слика се прозорците
и дел од зградата од карши.
Најдов предвоена слика на таа куќа
во градскиот архив
што го прикажува истото место.
Висината на прозорците е идентична.
Јасно се гледа кривината на трамвајската пруга.
Оваа слика е сликана од аголот на оваа зграда.
Ова ја прикажува ситуацијата во 1944 година.
Целото гето е уништено.
Меѓутоа, болничките згради преживеале.
Добро утро.
Тука ги снимил тие неколку слики.
Снимил низа слики.
Една, две, три, четири, пет, шест, седум...
Осум слики по овој редослед.
Тоа го знаеме зашто го имаме негативот.
Па, имаме приказна.
Ова се тајни фотографии. Германците не смеат да дознаат.
Се гледаат изразите на лицата на тие луѓе.
Малите деца се...
Како да се чувствувате
кога знаете дека сте во точката
од која нема враќање?
Тешко е да се замисли тоа, но се гледа на сликите.
Видете...
Камионот и прозорците се преклопуваат тука.
Ситуацијата е следна:
оваа жена оди и се врти,
а на другата слика се гледа крајот од нејзиниот лакт,
што ги поврзува овие две слики.
А тука...
Трамвајските шини главно се спојуваат...
Создадовме една синтетичка слика од четири фотографии.
За мене ова е простување од овие луѓе,
кои минуваат пред очите на Гживачевски и исчезнуваат.
Евреите избркани со пожари ги водат на собирната точка.
Таканаречениот Умшлагплац.
Ранетите и болните ги убиваат на место.
Спасувањето е забрането.
Потоа Евреите присилно ги водат до пругата
и ги депортираат на непознато одредиште.
Возот што веројатно го турка локомотива, дојде на Умшлагплац
Луѓето ги тераат по рампата,
ги товарат во вагони
и возот заминува.
Возовите на смртта одеа на исток, во „Треблинка“.
Лешек се вратил од својата мисија. Имал филм во апаратот.
Шетал со Марисија, неговата девојка и мојата мајка.
Прекрасна фотографија на моите родители. Трогателна.
Ова се мајка ми и сестрата на татко ми.
Не знам која е третата жена.
Тетка Данусија, сестрата на татко ми.
Видете го контрастот меѓу нивните животи на пролет, во април,
и разурнувањата во гетото. А тука, моите родители...
Ова е одличен пример
како Варшава била поделена на два света
што биле топографски поврзани,
но биле со километри разделени.
ВАРШАВА УЛ. „МОКОТОВСКА“ БР. 65
Добро утро. Јас сум Мачеј Гживачевски.
Татко ми живееше во овој стан во текот на војната.
Овде била дневната соба.
Овој ходник водел во кујната. Тука била бањата.
Ќе чукнам.
А овој негатив е развиен во оваа просторија.
Тука е влезот на скалите.
А тука бил мезанинот,
каде се криела малата Рома.
Кратко време престојував на тој мал таван.
Беше над кујната.
Не може да се мрднам.
Морав да бидам многу тивка.
Двајца Германци повремено живееле тука.
Едниот доаѓал наутро, пиел кафе и читал весници
додека Рома се криела во мезанинот.
Мислам дека тогаш почнав да читам.
Можев долго да седам и да читам
во апсолутна тишина. Тоа ми го спаси животот.
Да дознаеше некој дека семејството Гживачевски крие Евреи,
ќе ги убиеја.
По враќањето од гетото дознав дека пожарникарите земаат
сандаци полни со имот.
Бидејќи немаат сопственици, тврдат дека не е кражба.
Меѓутоа, Германците тоа официјално го сметаат за грабеж
и сакаат да ја прекинеме таа пракса.
Затоа многу брзо ја спречивме.
Во прв план се тројца пожарникари,
но во заднината
се гледа војник кој, исто така, фотографира.
Гживачевски ја сликал ситуацијата што била честа во текот на Холокаустот.
Германците ги фотографираа своите злосторства.
Ова е ул. „Новолипие“, близу до ул. „Смоца“.
Ова се слики од извештајот на Штруп.
Ова е генералот Јирген Штруп.
Забранив фотографирање во текот на акциите во гетото.
Но, наредбите на генерал Кригер за извештајот вклучуваа и фотографии.
Се мораше да се изведе брзо.
Претпоставувам дека тајната полиција ги снимила тие слики.
Напишав извештај: „Веќе не постои еврејскиот кварт во Варшава!“
За Хајнрих Химлер, за Кригер и за себе.
Ќе биде вреден материјал за историјата, за фирерот
и за идните истражувачи на Третиот рајх,
за националистичките поети и писатели,
а особено за документирање на нашите напори
што ги преземаат Германците и нордиската раса
за да ги истребат Евреите во Европа и во целиот свет.
Речиси секој ден го гледаме генерал Јирген Штруп
кој ја води целата операција.
Наместо да ги гасиме пожарите, мора да гледаме како гори гетото.
Наместо да ги спасуваме луѓето, беспомошно гледаме како страдаат.
Под постојан надзор сме не германската полиција и СС.
Секој обид за помош би можел да има сериозни последици за нас.
Лешек ја сликал сликата точно на ова место.
Гживачевски ризикувал со таа слика.
Стоел зад пожарникарите.
Оној поблизу до апаратот очигледно гледал во зградата,
но другиот човек го одвратил погледот.
Не смеат да си ги покажат емоциите.
За нацистите се беше во ред.
„Така треба да биде.“
Евреите и треба да скокаат зашто не се луѓе.“
Но, пожарникарите чувствуваат спротивни емоции.
Скриените Евреи
заробени во запалените згради горат живи.
Групи блокирани од пламенот бегаат на горните катови,
а кога огнот ќе стигне до нив,
се обидуваат да избегаат со скокање од балконите.
Цело семејство од 5-6 членови скокна од балкон и загина.
Не можеа да излезат.
Иако можевме да им помогнеме, ништо не сторивме.
Ова изгледа како тоа место.
Иста е куќата.
Се гледа по прозорците.
А балкониве...
Ова зграда ја сликал татко ми.
Германците и татко ми го сликале истото место.
Кога ќе го погледнете балконот...
Би можела да е истата зграда.
На двете слики се гледаат трамвајски жици.
Балконот на третиот кат има исти балконски столбови.
На германската слика прозорецот на левата страна е отворен.
Тој на десната страна е затворен. На татковата слика е исто.
Како да е слика што не успеал да ја слика.
По претходната фотографија, Лешек се преместил наваму.
Тука се случила таа трагедија.
Оваа е несреќна, но помала несреќа.
Неколку луѓе пријдоа.
Нормална човечка реакција.
Поради тоа трагедијата стана уште поочигледна.
Немаше никого.
Никој не им помогна. Беше невозможно.
Не дека никој не сакал да помогне. Не можел.
Овие две слики ја раскажуваат целата приказна.
Германците се собрале околу телата на луѓето што скокнаа.
Мене ми беше очигледно, но ако погледнете подобро,
може да видите силуета,
само главата и рамениците.
Тоа се веројатно Евреи кои излегуваат од бункерот,
излегуваат од зградата.
Тие две ситуации се слични.
Од една страна
се телата на луѓето кои скокнале од зградата.
Од друга страна,
Евреите излегуваат и наскоро ќе бидат мртви.
Под урнатините на изгорените згради
уште има Евреи во подрумите.
Сликата на луѓето што ги извлекуваат ќе ме прогонува до крај.
Тоа не се луѓе, туку полуживотни со лудачки, празен поглед.
Подзамижани на сончевата светлина.
Со недели биле во темните подруми.
Ослабени од глад и ужас, нивните валкани тела се движат во партали.
Масовно ги стрелаат.
Живите паѓаат преку телата на убиените.
Гетото сега е изгорено до темел и личи на море од отпад,
на мртов град.
Како да го погодила голема катастрофа.
Катастрофата на војната.
Тоа што го видел во гетото длабоко го погодило.
Тоа се гледа во дневникот. Нагло остарел.
Се сменил.
По тие денови, бессони ноќи и постојана работа се вратив дома.
Настапија денови на мир, но не можев да се навикнам н нив.
Станав повлечен.
Се повлеков во својата тишина, како полжав во куќичката.
Го носел во себе товарот на тоа што го видел.
Се сомневам дека често го спомнувал.
Дојдовме до крајот на овој негатив.
Гживачевски си ја слика свршеницата
и слика автопортрет.
Ако некој го праша
кој е тој пожарникар, Гживачевски од гетото
краткиот одговор би бил дека е сведок
во егзистенцијална смисла,
во длабоко егзистенцијална смисла.
Година и пол по востанието во гетото,
водот бунтовници што ги водел мојот дедо Станислав Гживачевски
тргнал од ул. „Мокотовска“ 65 да го заземе седиштето на Гестапо.
А татко ми го мобилизирале како пожарникар за Варшавското востание.
Тој ден бил важна пресвртница.
Се обидувам...
Може...
ВАРШАВА, 1944 ГОДИНА
Драга моја Рома,
на 1 август 1944 година
изби Варшавското востание против Германците.
Во тоа време ти беше кај милосрдните сестри во Воломин.
Мама ме посети.
Заедно, низ подрумите отидовме до кај Гживачевски.
Германците го уништуваа градот од копно и од воздух.
Востанието во 1944 ја чинеше Варшава околу 200.000 животи
и бројни ранети.
80 отсто од куќите беа срамнети со земја.
Во јули 1945 година
советската офанзива конечно продолжи.
Германците исчезнаа преку ноќ.
По доаѓањето на советските единици отидовме во Воломин
и ги побаравме милосрдните сестри за да видиме што е со тебе.
Таму дознавме дека си евакуирана.
Се вратив во Варшава.
Не ја препознав. Беше уништена.
Уништена до темел.
Не знаев каде ми се родителите и дали преживеале.
Се обидов да најдам некое познато место.
Една од зградите
во која живееме на „ариевската“ страна беше недопрена.
Влегов во зградата.
Им ѕвонев на сите станари.
Следното утро го сретнав татко ми.
Тој веќе ја контактирал мајка ми.
Тоа беше крајот на мојата сага.
Централната комисија за еврејска историја ги истражува германските
злосторства против еврејската популација.
Затоа комисијата ги собира
сите печатени, пишани и други материјали.
Собираа документи како фотографии.
Знаеме дека во 1946 година
имале пет фотографии што ги снимил вашиот татко.
Истата година
објавена е книгата „Востанието во Варшавското гето“ од Кермиш.
Јозеф Кермиш бил пионер во истражувањето на Холокаустот.
Во книгата ги вметнал и сликите на татко ми.
Ова се принтови на фотографиите од прва генерација.
Содржат вредни податоци на опачината.
Описите се многу детални.
Знаеме каде и кога се сликани.
Претпоставуваме дека само фотографот го знаел тоа.
- Мислам дека не... - Ракописот на татко ви?
Интересно.
Мислам дека ова е ракописот на Хилари Лакс.
Можеби тој ги донел овие неколку слики во 1946 година.
Сите ја преживеале војната.
Моите родители се венчале во 1946 и се преселиле во Гдањск.
Татко ми сакал да живее во Гдањск. Сакал да биде морнар.
Дипломирал бродоградба
и остатокот од животот работел на бродови.
А семејството Лакс
се пресели во САД во 1951 година.
Во доцните 50-ти татко ми доби писмо од Хилари.
Бараше да му ги прати сликите
сликани во текот на востанието во гетото.
Кога тато службено го пратија
во бродоградилиштето ви Билингем,
веројатно тогаш ги пратил тие 12 слики од гетото.
Мислам дека верувал дека така посигурно ќе стигнат во САД
и ќе ја избегнат цензурата на властите.
Бевме под советска власт.
Сите контакти со САД беа сомнителни.
Сега...
Рома е единствен сведок на тоа време.
Само уште таа е жива.
Драга моја Рома,
сакам овие слики да останат како доказ за идните генерации.
Можам да контактирам со списанијата „Лајф“ или „Пост“
и да заработам нешто, но не сакам такви пари.
Тие слики припаѓаат во историските архиви.
Јави ми каде сакаш да ги чуваме.
Ова се копии на 12 фотографии
што ги примивме во 1992 година
во Меморијалниот музеј на Холокаустот во Вашингтон, во САД.
Претпоставувам дека по смртта на Хилари Лакс,
семејството решило сликите да ни ги донира нам.
Веднаш ги прогласивме за многу посебни.
Тие 12 слики ги сметавме за оригинали
зашто во тоа време не постоеја други копии.
Сега негативот е оригинален.
Постојат 33 фотографии од гетото.
Мажот во средина е Хилари, а жената десно
со капа и крзнена јака е мајка ми.
Мислам дека ова се слики од Њујорк.
Лешек го сметаше за брат, за семејство.
Мислам дека ја прогонуваа демони од периодот на преживување.
Страдаше од посттрауматски стрес.
Беше хоспитализирана. Можеби поради обид за самоубиство.
Веројатно се плашела од минатото.
Драга ќерко,
ако ова има каква било вредност,
тоа е зачувување на сеќавањата на тие злогласни времиња
и потсетување на тие родени во мир и просперитет
кои веруваат во вредностите на цивилизацијата
за тоа што може да се случи во иднина
ако дозволат да ги тераат како кучиња.
Гледаш, некако дојдов до крајот на овие мемоари.
Сè што се случи подоцна веќе е и во твоето сеќавање.
Јас сум Дорота Гживачевска, ќерката на Лешек.
- Може да зборуваме и на англиски. - Како сакате.
Целиот албум е за вас.
Збигњев Лешек Гживачевски.
Ова е Варшавското гето.
Востанието во гетото.
Многу се трудев да го заборавам тоа.
- Лешек. - Го препознавате?
Го препознавате?
Лешек и неговото семејство
ни овозможија мене и на моите родители да преживееме.
Прекрасна фотографија и прекрасна мајка.
- Благодарам. - Претпоставувам дека е почината.
- Почина пред 11 години. - Сочувство.
Се извинувам...
Се сеќавам на ова.
Поголемиот дел од животот настојував да го заборавам ова.
Знаете, за мене ова е моето семејство.
Ова е мојата историја.
Ова се луѓето кои ги познавав, а умреа.
Па, морам да го паметам тоа...
Ова е дел од историјата. Не само еврејската.
Ако го заборавиме, ќе се повтори.
Мора да ја памтиме нашата историја.
Не можам повеќе.
Секое семејство има историја. Вие сте мојата историја.
Ова не е само моја историја,
туку и историјата на вашата Полска.
Делумно е историја и на Америка зашто сме тука
делумно и поради тоа.
РОМА, РОДИТЕЛИТЕ И ХАЛИНА ПРЕЖИВЕАЈА И ЕМИГРИРАА ВО САД.
НА ЛЕШЕК МУ СЕ ИСПОЛНИ СОНОТ И ОСТАНА КРАЈ МОРЕТО
ДО КРАЈОТ НА ЖИВОТОТ.
ПРИЈАТЕЛИТЕ ГО ПОМНАТ КАКО МОРНАР И АМАТЕР ФОТОГРАФ.
СИНОТ НА ЛЕШЕК, МАЧЕЈ, БЕШЕ АКТИВИСТ НА ОПОЗИЦИЈАТА
И ДВИЖЕЊЕТО „СОЛИДАРНОСТ“ ШТО ЈА СМЕНИ ПОЛСКАТА ИСТОРИЈА.
МЕДИЈАТРАНСЛЕЈШНС