1 00:00:02,000 --> 00:00:07,000 Downloaded from YTS.BZ 2 00:00:08,000 --> 00:00:13,000 Official YIFY movies site: YTS.BZ 3 00:00:34,360 --> 00:00:36,920 [GWAR, DŹWIĘKI MIGAWEK APARATÓW] 4 00:00:37,080 --> 00:00:38,880 [W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA] 5 00:00:58,120 --> 00:01:02,800 [PO ANGIELSKU] Przejdźmy teraz do Polski i wyjątkowego odkrycia 6 00:01:02,960 --> 00:01:05,840 w sprawie jednego z kluczowych rozdziałów Holokaustu. 7 00:01:06,160 --> 00:01:09,800 [PO NIEMIECKU] To dokumenty o wielkiej wartości historycznej, 8 00:01:10,280 --> 00:01:12,760 które po 80 latach ujrzały światło dzienne. 9 00:01:12,840 --> 00:01:15,520 [PO ANGIELSKU] To jest jedyny negatyw na świecie 10 00:01:16,000 --> 00:01:19,600 z powstania w getcie warszawskim, z wnętrza getta. 11 00:01:20,080 --> 00:01:23,000 [PO FRANCUSKU] Obrazy te mówią o niewyobrażalnym. 12 00:01:23,120 --> 00:01:25,400 Urywki życia uchwycone na 33 zdjęciach... 13 00:01:25,560 --> 00:01:30,560 [PO WŁOSKU] Zdjęcia te zrobił młody 23-letni polski strażak - Grzywaczewski. 14 00:01:30,720 --> 00:01:35,280 [PO ANGIELSKU] Powstanie w getcie było największym żydowskim aktem oporu 15 00:01:35,440 --> 00:01:38,720 przeciwko nazistowskiemu reżimowi podczas Holokaustu. 16 00:01:38,880 --> 00:01:42,000 [PO ROSYJSKU] Wartość tych zdjęć wynika z faktu, 17 00:01:42,160 --> 00:01:45,200 że są to jedyne obrazy z powstania w getcie, 18 00:01:45,360 --> 00:01:49,040 które nie powstały na potrzeby nazistowskiej propagandy. 19 00:01:54,680 --> 00:01:58,760 [PO ANGIELSKU] I te zdjęcia, które mam przed oczami, 20 00:01:59,240 --> 00:02:03,760 pokazują, w jaki sposób zwyczajny człowiek patrzył 21 00:02:03,920 --> 00:02:06,880 i jak ujął w kadrze 22 00:02:07,040 --> 00:02:11,760 wszystkie te niesamowite wydarzenia, które miały miejsce w kwietniu 1943 r. 23 00:02:13,400 --> 00:02:18,080 [PO ANGIELSKU] Przez większość życia próbowałam o tym wszystkim zapomnieć. 24 00:03:01,400 --> 00:03:05,080 LEKTOR 1: "Droga Córeczko, z narażeniem własnego życia 25 00:03:05,160 --> 00:03:08,400 udało się Leszkowi zrobić szereg fotografii. 26 00:03:08,560 --> 00:03:12,480 Wiedząc o tym, zwróciłem się do niego 10 lat temu 27 00:03:12,640 --> 00:03:15,400 z prośbą o przesłanie mi ich. 28 00:03:15,520 --> 00:03:19,960 Kilka zdjęć otrzymałem i przechowywałem dotychczas. 29 00:03:20,080 --> 00:03:23,360 Zdjęcia te opowiadają też naszą historię. 30 00:03:25,920 --> 00:03:28,360 Negatywy są w rękach Leszka. 31 00:03:28,520 --> 00:03:31,640 Te zdjęcia nigdy dotąd nie były publikowane. 32 00:03:31,800 --> 00:03:36,200 Trzymałem je tak długo celowo z myślą opublikowania ich, 33 00:03:36,360 --> 00:03:39,560 kiedy świat zacznie o tych rzeczach zapominać. 34 00:03:41,160 --> 00:03:45,720 Nie wiem, czy czas jest już odpowiedni, ale i mój czas upływa". 35 00:03:46,840 --> 00:03:51,560 No, to mieszkanie troszkę inaczej wyglądało, 36 00:03:51,720 --> 00:03:56,080 ale to może pójdziemy od razu tutaj, bo tutaj był pokój taty. 37 00:03:57,280 --> 00:04:02,000 Jak żeśmy tutaj robili porządek po śmierci taty, 38 00:04:02,160 --> 00:04:04,840 to zobaczyliśmy, że te deski się tu ruszają. 39 00:04:05,000 --> 00:04:07,680 W tej skrytce zaleźliśmy dzienniki ojca. 40 00:04:09,000 --> 00:04:11,320 [W TLE: SPOKOJNA MUZYKA FORTEPIANOWA] 41 00:04:24,200 --> 00:04:28,400 Ja i siostra nie wiedzieliśmy o istnieniu tych dzienników. 42 00:04:28,880 --> 00:04:30,840 Ojciec nic nam o tym nie mówił. 43 00:04:35,200 --> 00:04:39,560 LEKTOR 2: "Czasy przeżywane są obecnie tak ciekawe jak żadne inne. 44 00:04:39,720 --> 00:04:42,120 Dobry rok wybrałem napisanie dziennika. 45 00:04:42,600 --> 00:04:45,160 Byłem dziś na wielkiej manifestacji. 46 00:04:45,320 --> 00:04:46,320 Nastrój średni. 47 00:04:46,800 --> 00:04:48,680 Specjalnego zapału nie było. 48 00:04:49,160 --> 00:04:52,120 Przemówienia mówców i innych - stereotypowe. 49 00:04:52,280 --> 00:04:56,680 Narodowcy krzyczeli: "precz z Żydami!" Krzyczałem, aż zachrypłem. 50 00:04:57,160 --> 00:05:01,520 No ale wszystko teraz nieważne. Wszystko na bok, bo pojutrze matura. 51 00:05:01,680 --> 00:05:04,160 Wracając ze szkoły, jeden z kolegów mówił: 52 00:05:04,320 --> 00:05:09,080 ja to liczę tak na pewno na tę wojnę, że już nic się nie uczę do egzaminów. 53 00:05:09,560 --> 00:05:14,080 [BUCZENIE SAMOLOTU, ALARM LOTNICZY] 54 00:05:14,560 --> 00:05:17,640 Rano w piątek 1 września usłyszałem: 55 00:05:17,800 --> 00:05:20,640 "alarm lotniczy, zamykać okna!" 56 00:05:20,800 --> 00:05:22,400 Obudziło mnie to. 57 00:05:22,880 --> 00:05:26,120 Ujrzałem pierwsze samoloty niemieckie nad Warszawą. 58 00:05:29,640 --> 00:05:31,520 [WYBUCHY] 59 00:05:35,120 --> 00:05:38,280 [W TLE: TRIUMFALNA MUZYKA] 60 00:05:38,760 --> 00:05:42,800 Siedzimy dziś wszyscy w domu, ponieważ Niemcy mogą łapać na roboty. 61 00:05:43,720 --> 00:05:47,080 Pojawiły się liczne patrole wojska, SS, żandarmerii 62 00:05:47,240 --> 00:05:50,560 i zaczęły zatrzymywać i legitymować kogo popadło. 63 00:05:52,560 --> 00:05:55,840 Zwalniano pracujących w instytucjach użyteczności publicznej 64 00:05:55,960 --> 00:05:57,400 lub firmach niemieckich. 65 00:05:58,000 --> 00:06:02,160 Złapanych zbierano w kolumny i prowadzono lub odwożono budami 66 00:06:02,320 --> 00:06:06,160 i załadowano do pociągów. Z moich znajomych wpadło dwóch. 67 00:06:06,280 --> 00:06:08,880 Gorszą od nas sytuację mają tylko Żydzi". 68 00:06:11,120 --> 00:06:14,840 [PO ANGIELSKU] Ocaleni z Shoah Visual History Foundation. 69 00:06:15,760 --> 00:06:19,560 Nazywam się Dina Cohen, dziś jest 7 listopada 1996 r. 70 00:06:19,720 --> 00:06:23,760 Przeprowadzam wywiad z Romaną Kaplan, z domu Laks. 71 00:06:23,920 --> 00:06:28,720 Jesteśmy w Chevy Chase, Maryland, USA. Rozmowa odbędzie się po angielsku. 72 00:06:29,600 --> 00:06:31,720 Gdzie się pani urodziła? 73 00:06:31,880 --> 00:06:34,480 Urodziłam się w Polsce, w Warszawie. 74 00:06:35,760 --> 00:06:38,160 Czy mogłaby pani opisać swoją rodzinę? 75 00:06:41,160 --> 00:06:44,000 ROMA: Ojciec był inżynierem chemikiem 76 00:06:44,160 --> 00:06:47,040 i pracował 77 00:06:47,200 --> 00:06:50,080 na wysokim stanowisku 78 00:06:50,240 --> 00:06:52,280 w fabryce produkującej 79 00:06:52,440 --> 00:06:56,360 mydła, perfumy i świece. 80 00:06:56,520 --> 00:06:59,840 LEKTOR 1: "Droga Romeczko, prosiłaś mnie o to, 81 00:07:00,000 --> 00:07:02,000 żebym napisał o przeszłości, 82 00:07:02,160 --> 00:07:05,880 a zwłaszcza o tych przeżyciach i o tych haniebnych czasach, 83 00:07:06,040 --> 00:07:09,120 o których możesz nie pamiętać, bo byłaś za mała. 84 00:07:09,280 --> 00:07:11,040 Postaram się napisać list, 85 00:07:11,200 --> 00:07:15,080 ale nie wiem, czy i na ile dam radę. 86 00:07:15,240 --> 00:07:19,840 Nasz świat zaczął się walić w gruzy. Tylko dlatego, że byliśmy Żydami, 87 00:07:20,000 --> 00:07:22,120 stanowiliśmy dla Niemców niebezpieczeństwo. 88 00:07:23,480 --> 00:07:26,480 Byliśmy podludźmi, rasą do wyniszczenia. 89 00:07:27,440 --> 00:07:31,320 Zmuszeni byliśmy nosić na ramieniu opaskę z gwiazdą Dawida. 90 00:07:32,320 --> 00:07:36,800 Wszystkie przedsiębiorstwa żydowskie zostały przejęte przez Niemców, 91 00:07:36,960 --> 00:07:40,760 żydowskie konta bankowe i depozyty zostały skonfiskowane. 92 00:07:45,760 --> 00:07:48,680 Aby odizolować nas od reszty mieszkańców, 93 00:07:48,840 --> 00:07:53,760 utworzono getto w Warszawie na jesień 1940 roku. 94 00:07:55,000 --> 00:07:56,680 Ogrodzono nas murem. 95 00:07:56,840 --> 00:08:02,080 Wszyscy Żydzi z Warszawy żyjący poza gettem zostali tam przesiedleni. 96 00:08:02,240 --> 00:08:06,640 Getto zostało skurczone i my też musieliśmy się przeprowadzić, 97 00:08:06,800 --> 00:08:10,000 pozostawiając wiele naszych rzeczy na łaskę losu. 98 00:08:11,080 --> 00:08:14,640 Wkrótce getto liczyło około pół miliona ludzi. 99 00:08:14,800 --> 00:08:18,600 Bieda wśród mas żydowskich powiększała się z każdym dniem". 100 00:08:20,520 --> 00:08:22,080 Pamiętam, że miałam lalkę, 101 00:08:22,240 --> 00:08:27,040 dużą lalkę, którą dostałam od szefa mojego ojca. 102 00:08:28,120 --> 00:08:29,680 Nazywałam ją Krystyna. 103 00:08:34,040 --> 00:08:37,240 Pamiętam, jak mama wszywała 104 00:08:37,400 --> 00:08:40,400 część biżuterii do lalki. 105 00:08:44,720 --> 00:08:47,080 LEKTOR 2: "Skończyły się pieniądze. 106 00:08:47,240 --> 00:08:51,400 Pracy płatnej znaleźć nie można, a o fikcyjną każdy się stara. 107 00:08:52,000 --> 00:08:55,000 Spiknąłem się z kolegą, który chodził ze mną do klasy. 108 00:08:55,600 --> 00:08:59,640 Pracuje w straży ogniowej na oddziale szkolnym, na Żoliborzu. 109 00:08:59,800 --> 00:09:02,360 Dzięki jego pomocy dostanę się tam. 110 00:09:03,920 --> 00:09:06,040 - [DZWONEK] - Pojechałem na Żoliborz. 111 00:09:06,640 --> 00:09:10,880 Na dzwon zbiórkowy do garażu zaczęli po słupach zjeżdżać strażacy, 112 00:09:11,480 --> 00:09:14,880 ubierać się w ubrania, pasy bojowe, hełmy i stawać na zbiórkę". 113 00:09:20,280 --> 00:09:23,720 Moja mama mieszkała na ulicy obok tej szkoły. 114 00:09:25,640 --> 00:09:29,200 Ojciec lubił fotografować moją mamę. 115 00:09:29,800 --> 00:09:34,440 To był ulubiony obiekt jego zdjęć przez całe życie. 116 00:09:35,520 --> 00:09:39,720 LEKTOR 2: "Mi się Marysia bardzo podoba. Ma bardzo zgrabne nogi. 117 00:09:39,880 --> 00:09:42,640 Jest szalenie żywa i ogromnie serdeczna. 118 00:09:42,800 --> 00:09:45,680 Najwidoczniej ja też jej się podobam. 119 00:09:45,840 --> 00:09:48,360 Marysia ma aparat fotograficzny. 120 00:09:48,520 --> 00:09:53,320 Kupiłem rolkę filmu. Przy zakładaniu do aparatu namęczyłem się z godzinę, 121 00:09:53,480 --> 00:09:55,600 manipulując rękami pod kocem. 122 00:09:55,760 --> 00:09:59,840 Założyłem źle, tak że część taśmy urwała się i zmarnowała. 123 00:10:00,000 --> 00:10:04,160 Udało mi się skombinować rzutnik do powiększeń fotograficznych. 124 00:10:04,320 --> 00:10:08,840 Po kilku nieudanych próbach zacząłem otrzymywać dobre odbitki. 125 00:10:09,000 --> 00:10:13,680 Obeznanie się z tą dziedziną może mieć ogromne znaczenie na przyszłość. 126 00:10:13,840 --> 00:10:15,920 [W TLE: POGODNA MUZYKA JAZZOWA] 127 00:10:21,000 --> 00:10:24,600 Wzdycham nieraz, żeby nadarzyła się poważniejsza akcja, 128 00:10:24,760 --> 00:10:26,480 w której mógłbym się wykazać. 129 00:10:27,080 --> 00:10:29,920 [DZWONEK, W TLE: PONURA MUZYKA] 130 00:10:31,360 --> 00:10:36,440 Alarm! Ciężko obładowanym wozem pędzimy po zatłoczonych ulicach getta. 131 00:10:57,400 --> 00:11:00,840 Dostałem stanowisko na drabinie w oknie trzeciego piętra. 132 00:11:01,440 --> 00:11:04,400 Czekałem trochę na wodę i wlazłem do środka. 133 00:11:05,000 --> 00:11:07,400 Zrobiło się zupełnie ciemno. 134 00:11:07,520 --> 00:11:09,480 Ogarnął mnie gęsty dym i para. 135 00:11:10,080 --> 00:11:13,160 Zaczynam kaszleć i płakać. 136 00:11:13,320 --> 00:11:15,160 Nie mam czym oddychać. 137 00:11:15,320 --> 00:11:18,680 Nogi pode mną zrobiły się miękkie jak z gumy. 138 00:11:18,840 --> 00:11:22,000 Słyszałem: >>uciekać!<< No to ja - mach za okno. 139 00:11:23,880 --> 00:11:28,440 Ledwo drabinę usunęliśmy, zawaliło się w tym oknie, gdzie pracowałem. 140 00:11:34,960 --> 00:11:38,360 Rozmawiałem trochę z Żydami, żyją nad wyraz marnie. 141 00:11:39,880 --> 00:11:44,160 Cały czas miałem wrażenie, że rozmawiam z ludźmi skazanymi na wymarcie". 142 00:11:50,520 --> 00:11:56,480 [ŁAMIĄCYM SIĘ GŁOSEM] Najbardziej przerażał mnie Kadisz. 143 00:11:57,520 --> 00:12:01,080 Cały czas go słyszałam 144 00:12:01,240 --> 00:12:02,760 i nie rozumiałam... 145 00:12:04,560 --> 00:12:08,080 co to oznacza. 146 00:12:11,000 --> 00:12:14,840 [Z ODDALI: GŁOSY ODMAWIAJĄCE MODLITWĘ] 147 00:12:15,000 --> 00:12:17,400 [PŁACZ DZIECKA] 148 00:12:28,080 --> 00:12:31,360 LEKTOR 1: "Kiedy dziś myślę o tym, to wydaje mi się, 149 00:12:31,520 --> 00:12:34,960 że początkowa teoria Niemców była, 150 00:12:35,120 --> 00:12:40,000 że Żydzi zamknięci w gettach wyduszą się wzajemnie jak szczury 151 00:12:40,160 --> 00:12:43,800 albo też prędko powymierają z głodu i od chorób zakaźnych. 152 00:12:46,320 --> 00:12:50,080 Panował tyfus plamisty i śmiertelność była ogromna. 153 00:12:51,880 --> 00:12:56,800 Do lipca 1942 roku zginęło około 100 tysięcy ludzi. 154 00:13:02,280 --> 00:13:06,560 Dostałem specjalną przepustkę, mocą której mogłem opuszczać getto 155 00:13:06,720 --> 00:13:09,480 i przechodzić na tak zwaną stronę aryjską. 156 00:13:09,640 --> 00:13:14,040 Zarządzałem fabryką produkującą mydła, perfumy i świece. 157 00:13:14,640 --> 00:13:16,960 Byłem wypożyczonym niewolnikiem. 158 00:13:17,120 --> 00:13:19,880 Chodziłem na Pragę, przedmieście Warszawy. 159 00:13:20,040 --> 00:13:22,520 Codzienny spacerek około 20 km". 160 00:13:23,400 --> 00:13:25,840 ROMA: Polak, pan Adamczewski 161 00:13:26,440 --> 00:13:30,040 zależny był od mojego ojca, który prowadził mu fabrykę, 162 00:13:30,200 --> 00:13:35,080 a więc ojciec nadal pracował po stronie aryjskiej, 163 00:13:35,240 --> 00:13:40,520 i dlatego też przetrwaliśmy. 164 00:13:40,680 --> 00:13:43,760 Zawsze mógł przemycić trochę jedzenia do getta. 165 00:13:52,840 --> 00:13:56,000 Rodzice adoptowali młodą dziewczynę, 166 00:13:56,160 --> 00:13:59,160 która miała wtedy 20 lat. 167 00:13:59,320 --> 00:14:03,200 Nazywała się Halina. Była piękną kobietą. 168 00:14:04,400 --> 00:14:07,760 JACQUELINE: Wydaje mi się, że te zdjęcia są najstarsze. 169 00:14:08,360 --> 00:14:11,160 Jesteśmy pewni, że to mama? 170 00:14:11,320 --> 00:14:13,120 Tak. 171 00:14:13,960 --> 00:14:17,320 JOHN: Matka była kobietą pełną wdzięku. 172 00:14:17,480 --> 00:14:18,560 Była pełna życia, 173 00:14:19,160 --> 00:14:24,280 bardzo dbała o swój wygląd 174 00:14:24,440 --> 00:14:26,320 i o to, jak była postrzegana. 175 00:14:27,360 --> 00:14:30,800 W nawiązaniu do wojny... 176 00:14:32,400 --> 00:14:34,240 nie mówiła wiele. 177 00:14:34,400 --> 00:14:37,840 Było to bolesne i nie chciała do tego wracać. 178 00:14:38,000 --> 00:14:41,400 Nie znamy kolejności wydarzeń. 179 00:14:43,320 --> 00:14:47,360 Cała jej rodzina, z wyjątkiem brata w Palestynie, zginęła. 180 00:14:47,520 --> 00:14:49,920 - Zginęła. - Wiedziała, że ich już nie ma. 181 00:14:51,720 --> 00:14:54,920 Została sierotą. Szukała nowej rodziny. 182 00:14:55,520 --> 00:14:58,600 I tą rodziną stali się Hilary i Janina Laksowie, 183 00:14:58,760 --> 00:15:01,600 których potrzebowała, żeby nie zostać sama. 184 00:15:03,680 --> 00:15:08,400 LEKTOR 1: "Po pewnym czasie getto warszawskie zaczęło się organizować. 185 00:15:11,120 --> 00:15:15,160 Szmuglowano głównie żywność i różne towary, 186 00:15:15,280 --> 00:15:18,120 a także surowce, które były przerabiane w getcie 187 00:15:18,280 --> 00:15:21,440 w licznych żydowskich warsztatach i fabryczkach. 188 00:15:26,000 --> 00:15:30,160 W ten sposób pewna część ludności znalazła zatrudnienie, 189 00:15:30,320 --> 00:15:35,000 głód się zmniejszył i epidemia tyfusu plamistego skończyła się". 190 00:15:42,040 --> 00:15:45,920 MACIEJ: O zdjęciach ojca dowiedziałem się od córki Marianny, 191 00:15:46,080 --> 00:15:48,960 a Marianna na imprezie, na przyjęciu, 192 00:15:49,080 --> 00:15:53,840 była zaczepiona przez swojego znajomego historyka, 193 00:15:54,000 --> 00:15:57,720 który spytał się jej, czy Leszek Grzywaczewski 194 00:15:57,880 --> 00:16:02,240 to jest jej jakaś rodzina. I ona mówi: "tak, to jest mój dziadek". 195 00:16:02,400 --> 00:16:07,360 On mówi: "ale czy wiesz, że jego zdjęcia są w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie?". 196 00:16:07,520 --> 00:16:10,440 I ona potem zadzwoniła do mnie i powiedziała mi: 197 00:16:10,600 --> 00:16:13,320 "tato, czy ty wiesz, że dziadek robił zdjęcia?" 198 00:16:14,000 --> 00:16:18,200 Ja mówię, że zdjęcia robił, to wiem, bo robił bardzo dużo zdjęć. 199 00:16:18,360 --> 00:16:22,120 - Ale że akurat powstania w getcie - nie wiedziałem. 200 00:16:26,200 --> 00:16:28,920 No i dopiero jak zbliżała się rocznica powstania w getcie, 201 00:16:29,080 --> 00:16:33,920 to Muzeum Polin zaczęło mnie naciskać, żebym szukał jakiś innych rzeczy. 202 00:16:34,040 --> 00:16:39,400 Pani Zuzanna Schnepf dzwoniła do mnie. "Może jakieś zdjęcia inne są?" 203 00:16:39,520 --> 00:16:44,000 Trochę zaczęliśmy wtedy tak szukać, gdzie w ogóle te zdjęcia ojca są. 204 00:16:44,160 --> 00:16:46,840 Część była u mnie, część była u siostry. 205 00:16:47,000 --> 00:16:49,720 I tam były zdjęcia i klisze, 206 00:16:49,880 --> 00:16:51,800 a ja nie byłam w stanie klisz przeglądać. 207 00:16:51,960 --> 00:16:55,560 Miałam albo za słaby wzrok, albo nie miałam siły na to, 208 00:16:55,720 --> 00:16:58,560 żeby przeglądać kliszę po kliszy. Bo to są negatywy. 209 00:16:58,720 --> 00:17:01,800 To jak można coś na tych negatywach zobaczyć? 210 00:17:01,960 --> 00:17:06,480 I mówię: "Maciek, musisz mi pomóc". On mówi: "dobra, ja to zrobię". 211 00:17:06,600 --> 00:17:10,880 Ja zrobiłam porządek. Poukładam to wszystko w tych pudełkach. 212 00:17:11,920 --> 00:17:15,000 MACIEJ: Tu patrzę, to są chyba zresztą zdjęcia... 213 00:17:15,160 --> 00:17:20,360 Tak mi się wydaje, że tu ja jestem na tych zdjęciach, jako mały człowiek. 214 00:17:38,440 --> 00:17:43,360 I jak już tak sobie, o tak zwijałem... I tak ruszyłem ręką... 215 00:17:43,480 --> 00:17:47,720 Widać Żydów prowadzonych na Umschlagplatz. 216 00:17:50,200 --> 00:17:51,760 Rozwijam dalej, patrzę: 217 00:17:51,920 --> 00:17:56,040 są wszystkie te zdjęcia, które ja znałem, plus dodatkowe. 218 00:17:56,200 --> 00:17:58,520 Mówię do Bożeny... 219 00:18:00,000 --> 00:18:02,840 do mojej żony: "znalazłem, jest". 220 00:18:07,680 --> 00:18:10,400 Tata nie żył już ponad 30 lat, 221 00:18:10,560 --> 00:18:15,400 a tutaj jakby odżył na nowo mojej świadomości. 222 00:18:15,520 --> 00:18:18,120 [W TLE: PRZEJMUJĄCA MUZYKA] 223 00:18:21,480 --> 00:18:24,960 Ja nie wierzyłem, że ten negatyw istnieje. 224 00:18:25,080 --> 00:18:29,360 ZUZANNA: I to rzeczywiście było niewiarygodne uczucie. 225 00:18:29,480 --> 00:18:35,360 I też takie dotknięcie właściwie czegoś, co nie miało prawa przetrwać. 226 00:18:35,680 --> 00:18:38,560 I właściwie nikt nie wierzył, że przetrwało. 227 00:18:39,560 --> 00:18:42,560 To są takie bardzo rzadkie chwile dla badacza. 228 00:18:42,720 --> 00:18:45,040 Kiedy czujemy szczelinę, która się otwiera. 229 00:18:45,200 --> 00:18:47,760 I to jest ta szczelina do przeszłości. 230 00:18:51,560 --> 00:18:55,160 Ja wiedziałam o tym, że to są właściwie jedyne zdjęcia, 231 00:18:55,320 --> 00:18:59,520 o których my wiedzieliśmy obecnie, wykonane w getcie warszawskim 232 00:18:59,680 --> 00:19:03,640 podczas powstania, które nie zostały zrobione przez Niemców. 233 00:19:05,400 --> 00:19:09,960 To jest też taka specyfika zdjęć zagłady często, 234 00:19:10,120 --> 00:19:14,440 że my patrzymy i w pierwszym momencie nie wiemy, na co patrzymy. 235 00:19:14,600 --> 00:19:19,040 Dopiero znając historię, dociera do nas, co się kryje za tym obrazem. 236 00:19:19,160 --> 00:19:22,320 - Widać, że nerwowe przesunięcia. - Niewyraźne też są. 237 00:19:22,480 --> 00:19:25,880 Perforacja jest najbardziej naruszona przy zdjęciach 238 00:19:26,040 --> 00:19:29,240 właśnie dokumentujących zagładę, robionych z ukrycia. 239 00:19:29,400 --> 00:19:33,080 Czy mogło być tak, że bardziej gwałtownie przewijał film, 240 00:19:33,200 --> 00:19:35,520 jakoś ręka drżała od emocji? 241 00:19:35,680 --> 00:19:39,480 Ale to też pokazuje, jaka jest duża wartość samego materiału, 242 00:19:39,640 --> 00:19:42,680 nie tylko obrazów zapisanych na nim, ale też tego, 243 00:19:42,800 --> 00:19:47,160 że ta klisza jest po prostu nośnikiem jakiejś historii, emocji. 244 00:20:02,160 --> 00:20:05,960 ROMA: Pamiętam, że mój dziadek mieszkał z nami 245 00:20:06,080 --> 00:20:10,280 i pewnego dnia wróciłam do domu... 246 00:20:11,600 --> 00:20:13,440 a dziadka już nie było. 247 00:20:13,560 --> 00:20:17,480 Został schwytany podczas łapanki. 248 00:20:18,360 --> 00:20:20,960 Innymi słowy... 249 00:20:22,520 --> 00:20:26,760 został złapany w trakcie ulicznej obławy. 250 00:20:29,520 --> 00:20:30,400 [GWIZDEK, KRZYKI] 251 00:20:30,560 --> 00:20:36,200 LEKTOR 1: "Droga Córeczko, 22 lipca 1942 roku 252 00:20:36,320 --> 00:20:39,840 Niemcy rozpoczęli likwidację getta warszawskiego. 253 00:20:40,000 --> 00:20:43,640 Cała ta akcja nazywała się >>przesiedleniem na wschód<<". 254 00:20:44,440 --> 00:20:48,400 ROMA: Bo Niemcy mówili Żydom, 255 00:20:48,520 --> 00:20:51,800 że zostaną przesiedleni do lepszego świata. 256 00:20:53,600 --> 00:20:58,040 [PO NIEMIECKU] Każdy przesiedleniec Żyd ma prawo zabrać 15 kg bagażu. 257 00:20:58,200 --> 00:21:03,120 Przedmioty wartościowe jak pieniądze, biżuteria, złoto, mogą zostać zabrane. 258 00:21:03,280 --> 00:21:05,520 Należy zabrać żywność na trzy dni. 259 00:21:08,440 --> 00:21:11,840 LEKTOR 1: "Getto otoczono oddziałami Łotyszów i Ukraińców. 260 00:21:14,000 --> 00:21:15,680 Przy pomocy tych oddziałów 261 00:21:15,840 --> 00:21:19,120 codziennie wyłapywano i wywożono przez Umschlagplatz 262 00:21:19,280 --> 00:21:21,320 tysiące ludzi. 263 00:21:21,440 --> 00:21:23,360 [W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA] 264 00:21:32,040 --> 00:21:36,160 W tym czasie nikt jeszcze nie wiedział o istnieniu obozów śmierci. 265 00:21:36,320 --> 00:21:40,640 Dopiero znacznie później dowiedzieliśmy się o istnieniu Treblinki. 266 00:21:44,240 --> 00:21:47,520 W końcowym okresie wydajność komór gazowych 267 00:21:47,680 --> 00:21:50,960 wynosiła około 5000 trupów dziennie. 268 00:21:52,680 --> 00:21:57,200 Niemcy słynęli i słyną z dobrej organizacji". 269 00:22:05,040 --> 00:22:06,120 [GWIZD] 270 00:22:13,920 --> 00:22:19,280 MACIEJ: Jak poznał Marysię, moją mamę, ojciec zabierał ją na łódkę w Warszawie. 271 00:22:19,400 --> 00:22:23,040 W tym samym czasie, kiedy Niemcy zaczęli likwidować getto, 272 00:22:23,200 --> 00:22:24,960 wywozili ludzi na zagładę, 273 00:22:25,120 --> 00:22:30,080 to on sobie z Marysią płynął łódką po Wiśle. 274 00:22:33,280 --> 00:22:36,520 Takie było życie. Życie się toczyło, po prostu. 275 00:22:38,320 --> 00:22:40,560 [W TLE: POGODNA MUZYKA JAZZOWA] 276 00:22:45,240 --> 00:22:50,280 LEKTOR 2: "Powietrze, słońce, woda błyszcząca, cisza i spokój. 277 00:22:50,440 --> 00:22:52,760 Zupełnie jakby nie było wojny. 278 00:22:52,920 --> 00:22:55,560 Z Marysią opalaliśmy się na słońcu. 279 00:22:55,720 --> 00:23:00,680 Bieg wypadków pcha nas nieubłaganie do jednego nieuniknionego - małżeństwa. 280 00:23:02,440 --> 00:23:05,520 Kupiłem rolkę filmu. Wypstrykaliśmy zdjęcia. 281 00:23:05,680 --> 00:23:07,880 Nie zapomnę zwłaszcza zachodu słońca 282 00:23:08,040 --> 00:23:11,200 i ginącej w sinej mgle panoramy Warszawy. 283 00:23:11,360 --> 00:23:13,320 U nas nie wiadomo, co będzie. 284 00:23:13,480 --> 00:23:16,200 Chodzą pogłoski, że czeka nas los Żydów". 285 00:23:18,400 --> 00:23:20,720 ROMA: Pamiętam, 286 00:23:20,880 --> 00:23:25,080 jak wielu ludzi zostało zagonionych na plac... 287 00:23:26,360 --> 00:23:30,880 gdzie Niemcy kazali nam chodzić w kółko 288 00:23:31,040 --> 00:23:33,400 i wyciągali z niego ludzi. 289 00:23:35,200 --> 00:23:38,560 Pamiętam też znajomych moich rodziców, 290 00:23:38,720 --> 00:23:41,920 którym w ten sposób zabrano córkę. 291 00:23:42,080 --> 00:23:45,240 Miała tyle samo lat co ja. 292 00:23:47,120 --> 00:23:49,840 Wtedy moi rodzice rozpaczliwie starali się 293 00:23:50,000 --> 00:23:52,000 ukryć mnie pod ich płaszczami. 294 00:23:55,160 --> 00:23:59,320 LEKTOR 1: "Na razie nie ruszano tylko tych Żydów, którzy byli zatrudnieni 295 00:23:59,480 --> 00:24:02,720 w niemieckich wytwórniach zaopatrujących armię. 296 00:24:02,840 --> 00:24:07,600 Nam udało się schować w jednej z nich, prowadzonej przez Niemca Schultza". 297 00:24:09,160 --> 00:24:12,680 ROMA: Mój ojciec zdołał załatwić 298 00:24:12,840 --> 00:24:15,960 pracę dla mamy w getcie, 299 00:24:16,120 --> 00:24:18,320 w szwalni niemieckich mundurów. 300 00:24:19,000 --> 00:24:23,480 Miał nadzieję, że będzie tam bezpieczna. 301 00:24:23,600 --> 00:24:28,160 Ja musiałam ukrywać się w beczce obok mamy. 302 00:24:33,480 --> 00:24:36,240 Dla pięciolatki nie było to łatwe. 303 00:24:38,000 --> 00:24:41,160 [SZUM MASZYN, PRZYSPIESZONY ODDECH] 304 00:24:49,760 --> 00:24:54,960 LEKTOR 1: "Za wiedzą Schultza pracowałem po stronie aryjskiej u Adamczewskiego. 305 00:24:56,520 --> 00:25:00,480 Wkrótce, przy pomocy mojego współpracownika, pana Miśkiewicza, 306 00:25:00,600 --> 00:25:03,080 zostałaś wyszmuglowana na stronę aryjską". 307 00:25:05,720 --> 00:25:08,320 ROMA: Były grupki żydowskich robotników, 308 00:25:08,480 --> 00:25:10,920 które pracowały po aryjskiej stronie. 309 00:25:11,040 --> 00:25:16,200 Mój ojciec przekupił strażników, 310 00:25:16,360 --> 00:25:19,520 żebym mogła wyjść z jedną z takich grup. 311 00:25:19,720 --> 00:25:22,920 Był bardzo niespokojny, 312 00:25:23,080 --> 00:25:27,880 bo gdyby jakiś Niemiec mnie zauważył, to byłby koniec. 313 00:25:28,040 --> 00:25:33,000 Starał się iść blisko naszej grupy. 314 00:25:33,160 --> 00:25:36,200 I w pewnym momencie jeden z... 315 00:25:43,360 --> 00:25:46,640 I w pewnym momencie jeden z żołnierzy zauważył, 316 00:25:46,800 --> 00:25:51,160 że ojciec za bardzo zbliża się strefy aryjskiej. 317 00:25:51,320 --> 00:25:53,360 Wyciągnął go i pobił. 318 00:25:56,280 --> 00:25:58,480 Ojciec stracił oko. 319 00:25:59,800 --> 00:26:03,280 Chciałam pobiec do taty, 320 00:26:03,440 --> 00:26:08,080 ale wiedziałam, że to, czego pragnie, 321 00:26:08,240 --> 00:26:10,160 to żebym uciekła. 322 00:26:12,120 --> 00:26:15,360 I tak też zrobiłam. 323 00:26:18,440 --> 00:26:22,640 LEKTOR 1: "Stało się to w samo porę, bo wszystkich pracowników Schultza 324 00:26:22,800 --> 00:26:25,800 wyprowadzono na tak zwaną selekcję. 325 00:26:25,960 --> 00:26:29,920 Przez 48 godzin segregowano nas jak bydło na rzeź. 326 00:26:30,920 --> 00:26:35,160 W rezultacie połowę ludzi wywieziono wprost do Treblinki. 327 00:26:35,320 --> 00:26:38,800 Wyginęły wszystkie dzieci i większość kobiet. 328 00:26:39,840 --> 00:26:44,240 W ciągu dwóch miesięcy Niemcy wymordowali 300 tysięcy ludzi". 329 00:26:46,560 --> 00:26:49,560 [PO NIEMIECKU] Generalny Gubernator rozkazuje, 330 00:26:49,720 --> 00:26:53,480 że Żyd, który opuści wyznaczoną mu dzielnicę mieszkaniową, 331 00:26:53,640 --> 00:26:55,200 będzie karany śmiercią. 332 00:26:55,360 --> 00:26:59,600 Tej samej karze podlega każdy, kto udziela Żydom schronienia. 333 00:27:04,680 --> 00:27:06,760 ROMA: Po drugiej stronie muru 334 00:27:06,920 --> 00:27:11,800 czekała na mnie żona współpracownika ojca. 335 00:27:14,080 --> 00:27:17,080 Byłam zagrożeniem dla ludzi, którzy mnie ukrywali, 336 00:27:17,240 --> 00:27:21,000 ponieważ widać było, że jestem żydowskim dzieckiem. 337 00:27:21,160 --> 00:27:25,680 Nie sądzę, żebym została dłużej niż kilka dni w tym samym miejscu, 338 00:27:25,800 --> 00:27:29,440 przynajmniej tak mi się wydaje, 339 00:27:29,600 --> 00:27:33,480 aż w końcu trafiłam do szarytek. 340 00:27:34,480 --> 00:27:38,920 Zaczęłam się bać, bo zdałam sobie sprawę, 341 00:27:39,040 --> 00:27:43,120 że gdyby mnie wykryli, zostałabym zabita. 342 00:27:47,360 --> 00:27:49,920 LEKTOR 2: "W domu zaszły pewne zmiany. 343 00:27:50,080 --> 00:27:54,120 Tatuś śpi na kozetce, która jest i krótka, i wąska. 344 00:27:54,280 --> 00:27:57,680 Mamusia jest zmęczona, serce ją boli, denerwuje się. 345 00:27:57,840 --> 00:28:00,360 Zamyka oczy na względy bezpieczeństwa, 346 00:28:00,520 --> 00:28:03,200 ale trzeba przyznać, że jest ostoją moralną domu 347 00:28:03,360 --> 00:28:06,440 we wszystkich chwilach wahania i przygnębienia. 348 00:28:08,400 --> 00:28:14,080 Nagle i niespodziewanie sprowadziły się pani Halina Bielawska i pani Janina. 349 00:28:14,600 --> 00:28:17,360 Są wysiedlone, nie mają co ze sobą zrobić. 350 00:28:17,520 --> 00:28:19,440 Zostały u nas". 351 00:28:23,680 --> 00:28:27,200 Jedną z tych osób to była Halina Hirszbajn... 352 00:28:28,880 --> 00:28:31,680 która też używała nazwiska Bielawska. 353 00:28:31,840 --> 00:28:34,920 AGNIESZKA: Czyli nazwisko Hirszbajn Halina, tak? 354 00:28:35,080 --> 00:28:40,040 - Ona urodzona w 1920 roku, tak? - Tak, tak samo jak mój ojciec. 355 00:28:40,160 --> 00:28:44,960 Bielawska. Po wojnie - Wilcza 8/16. 356 00:28:45,120 --> 00:28:50,080 Wilcza to bardzo blisko Mokotowskiej, gdzie ojciec mieszkał, 357 00:28:50,240 --> 00:28:54,960 gdzie oni też się ukrywali i jakoś pomagali sobie wzajemnie. 358 00:28:56,000 --> 00:29:00,160 A drugą osobą była Janina Laks. 359 00:29:00,320 --> 00:29:02,640 Wilcza 8/16. 360 00:29:03,920 --> 00:29:07,200 Czyli adres nam się ten sam pokazuje. 361 00:29:07,360 --> 00:29:11,800 Moja matka została wyszmuglowana z getta... 362 00:29:13,320 --> 00:29:16,080 i znalazła schronienie u rodziny, 363 00:29:16,240 --> 00:29:20,160 u której praktycznie przetrwała całą wojnę. 364 00:29:20,320 --> 00:29:22,600 Nazywali się Grzywaczewscy. 365 00:29:22,720 --> 00:29:25,080 Grzywaczewscy nie mogli mnie ukrywać, 366 00:29:25,240 --> 00:29:28,240 ponieważ byłam dla nich zagrożeniem. 367 00:29:28,400 --> 00:29:32,160 A oni byli bardzo aktywni 368 00:29:32,320 --> 00:29:34,360 w Armii Krajowej. 369 00:29:34,480 --> 00:29:37,120 Wiem, że kiedy mama uciekła z getta, 370 00:29:37,280 --> 00:29:39,960 bardzo szybko trafiła do Grzywaczewskich. 371 00:29:41,520 --> 00:29:45,360 To było zaplanowane. To nie był przypadek. 372 00:29:45,480 --> 00:29:50,080 JACQUELINE: Jestem prawie pewna, że mam bransoletkę mamy w sejfie. 373 00:29:51,160 --> 00:29:56,160 Możliwe, że dzięki tej bransoletce udało jej się przeżyć. 374 00:29:56,320 --> 00:30:00,120 Właśnie to chciałem wyjaśnić. Opowiedziała mi tę historię. 375 00:30:00,280 --> 00:30:02,360 Jej rodzina tworzyła biżuterię. 376 00:30:02,520 --> 00:30:06,840 Były to takie małe sztabki złota... 377 00:30:08,280 --> 00:30:11,920 i można było oderwać kawałek, żeby przetrwać. 378 00:30:12,080 --> 00:30:16,200 Z tej bransoletki można było zdjąć jedną sztabkę 379 00:30:16,360 --> 00:30:19,040 i wymienić ją na pieniądze. 380 00:30:19,160 --> 00:30:22,480 Nie wiem, kto pomógł mamie sfałszować dokumenty. 381 00:30:22,640 --> 00:30:26,560 JOHN: To raczej nie Laksowie, a więc pewnie zrobili to... 382 00:30:26,720 --> 00:30:32,000 - JACQUELINE: Grzywaczewscy? - Musieli być w to zaangażowani. 383 00:30:32,120 --> 00:30:34,720 Ten fakt, że Laksowie i Halina 384 00:30:34,880 --> 00:30:38,480 znaleźli się w mieszkaniu Grzywaczewskich, 385 00:30:38,640 --> 00:30:40,800 jest dla mnie tajemnicą. 386 00:30:40,960 --> 00:30:42,880 Gdzie oni się poznali? 387 00:30:43,040 --> 00:30:46,800 Ja myślę, że oni się znali przed wojną i że to byli znajomi, 388 00:30:46,960 --> 00:30:49,520 ale to jest tylko przepuszczenie. 389 00:30:50,920 --> 00:30:53,000 Mogę pana poprosić? 390 00:30:53,600 --> 00:30:56,280 To są karty rejestracyjne osób ocalałych. 391 00:30:56,440 --> 00:31:01,880 Szacuje się, że udało się przeżyć około 10% Żydów, 392 00:31:02,040 --> 00:31:06,720 którzy zamieszkiwali w 1939 roku na terenie Polski. 393 00:31:06,880 --> 00:31:09,360 Czyli z 3 milionów 300 tysięcy tylko. 394 00:31:10,960 --> 00:31:12,520 To jest Hirszbajn Halina, 395 00:31:12,680 --> 00:31:15,960 czyli ta sama osoba, co Pelagia Bielawska. 396 00:31:16,080 --> 00:31:19,920 Pelagia była z tych nieprawdziwych papierów, 397 00:31:20,040 --> 00:31:22,320 które wiemy, że były bardzo dobre, 398 00:31:22,480 --> 00:31:27,320 bo mamy tam historię, kiedy SS-mani wkroczyli do mieszkania. 399 00:31:27,480 --> 00:31:32,040 Chyba właśnie tego mieszkania na Wilczej, które się tu pojawia. 400 00:31:32,200 --> 00:31:35,520 ROMA: Posiadaliśmy aryjskie papiery. 401 00:31:35,680 --> 00:31:40,280 Pani Grzywaczewska znalazła pokój dla mojej matki, 402 00:31:40,440 --> 00:31:45,000 kiedy już nie mogłam ukrywać się u zakonnic. 403 00:31:45,120 --> 00:31:46,920 [W TLE: MUZYKA PEŁNA GROZY] 404 00:31:47,080 --> 00:31:51,400 Kiedy mieszkałam z mamą, ktoś musiał ją rozpoznać na ulicy. 405 00:31:52,800 --> 00:31:54,440 Pamiętam, że była noc. 406 00:31:54,560 --> 00:31:58,520 I do dziś jedną z rzeczy, które najbardziej mnie przerażają... 407 00:32:00,400 --> 00:32:03,440 jest dźwięk kroków, 408 00:32:03,600 --> 00:32:08,520 stukot butów ludzi idących po schodach. 409 00:32:08,640 --> 00:32:10,600 [ŁOMOTANIE W DRZWI] 410 00:32:12,280 --> 00:32:15,640 Mama otworzyła drzwi, stało tam trzech mężczyzn, 411 00:32:15,800 --> 00:32:19,440 dwóch w mundurach SS i cywil. I... 412 00:32:20,480 --> 00:32:24,040 Informator usiadł na łóżku i zapytał mnie po żydowsku. 413 00:32:25,160 --> 00:32:28,160 [MĘŻCZYZNA MÓWI W JIDYSZ] 414 00:32:29,520 --> 00:32:31,640 Nie rozumiałam jidysz. 415 00:32:31,800 --> 00:32:35,360 Spojrzałam na niego i niewinnie odpowiedziałam: 416 00:32:35,520 --> 00:32:38,200 "Przepraszam, ale nie znam niemieckiego". 417 00:32:39,000 --> 00:32:42,240 I wtedy esesmani poszli sobie. 418 00:32:44,040 --> 00:32:46,040 LEKTOR 2: "Niemiłe wydarzenie. 419 00:32:46,200 --> 00:32:48,600 Była rewizja u pani Haliny i Janiny. 420 00:32:48,760 --> 00:32:52,880 Ma razie się na forsie skończyło, ale szantaż może się powtórzyć. 421 00:32:53,040 --> 00:32:54,680 Mieszkanie spalone. 422 00:32:56,840 --> 00:32:58,520 Skończyłem kurs oficerski 423 00:32:58,680 --> 00:33:02,760 i dostałem przydział do czwartego oddziału na ulicy Chłodnej. 424 00:33:02,880 --> 00:33:05,000 Właśnie siedzę w pokoju w koszarach. 425 00:33:05,160 --> 00:33:08,200 W nowych legitymacjach każdy ma jakiś stopień. 426 00:33:08,360 --> 00:33:11,160 Ja na razie mam Löcshmeister, czyli kapral. 427 00:33:13,120 --> 00:33:15,720 Pułkownik wygłosił do nas przemówienie. 428 00:33:15,880 --> 00:33:19,960 Mamy mu pomóc w dziele odnowienia straży warszawskiej z ducha. 429 00:33:20,120 --> 00:33:22,440 Uczynienia z niej organizacji sprężystej, 430 00:33:22,600 --> 00:33:24,800 opartej na dyscyplinie wojskowej. 431 00:33:25,800 --> 00:33:29,600 W pożarnictwie działa tajna organizacja pod nazwą >>Skała<<. 432 00:33:29,760 --> 00:33:32,560 A ja jestem w kontakcie z synem komendanta, 433 00:33:32,720 --> 00:33:35,080 który namawia mnie do działalności". 434 00:33:35,880 --> 00:33:39,160 Ulica Chłodna i Koszary Mirowskie, 435 00:33:39,320 --> 00:33:43,240 w których mieścił się czwarty oddział straży, 436 00:33:43,400 --> 00:33:47,480 wchodził klinem między właśnie dwie części getta. 437 00:33:48,560 --> 00:33:53,280 Strażacy zrzeszeni w strażackim ruchu oporu "Skała" 438 00:33:53,440 --> 00:33:57,960 w miarę swoich możliwości udzielali pomocy ludności żydowskiej. 439 00:34:03,880 --> 00:34:06,520 Kiedyś tędy szły tory 440 00:34:06,680 --> 00:34:10,680 i gdzieś znajdował się właz do kanału burzowego, 441 00:34:10,840 --> 00:34:16,160 którym była przekazywana pomoc dla ludności żydowskiej. 442 00:34:16,320 --> 00:34:19,680 - Przed powstaniem w getcie - broń i amunicja. 443 00:34:25,160 --> 00:34:30,920 LEKTOR 1: "Kochana Córeczko, w getcie pozostało tylko około 40 tysięcy Żydów. 444 00:34:31,080 --> 00:34:35,080 Ja wyszedłem w ostatniej chwili i ukryłem się u Miśkiewiczów. 445 00:34:36,120 --> 00:34:40,200 Zaraz potem, 19 kwietnia 1943 roku, 446 00:34:40,360 --> 00:34:43,560 w getcie warszawskim rozpoczęło się powstanie. 447 00:34:44,440 --> 00:34:48,600 Garstka kiepsko uzbrojonych ludzi przez miesiąc stawiała opór tankom 448 00:34:48,760 --> 00:34:50,320 i karabinom maszynowym, 449 00:34:50,480 --> 00:34:53,920 bez cienia nadziei uratowania własnego życia. 450 00:34:54,080 --> 00:34:58,240 BERENBAUM, PO ANGIELSKU: Żydzi obchodzili wtedy wigilię Paschy. 451 00:34:58,400 --> 00:35:01,080 Była to noc sederu, 452 00:35:01,240 --> 00:35:05,240 podczas której Żydzi świętują wyjście z Egiptu. 453 00:35:05,400 --> 00:35:08,920 Pascha to święto odzyskania wolności. 454 00:35:09,800 --> 00:35:15,760 A tutaj Żydzi nie tylko byli uwięzieni, ale groziła im natychmiastowa śmierć. 455 00:35:20,400 --> 00:35:25,400 Niemieccy żołnierze okrążyli mury getta. 456 00:35:25,520 --> 00:35:27,720 Wspierały ich oddziały ukraińskie. 457 00:35:27,880 --> 00:35:32,560 Na stacji stały pociągi gotowe do deportacji Żydów. 458 00:35:32,720 --> 00:35:36,880 I to właśnie wtedy Żydzi zdecydowali się na rozpoczęcie powstania. 459 00:35:37,040 --> 00:35:41,160 Pierwszy dzień był porywający, niesamowity. 460 00:35:41,960 --> 00:35:45,320 Niemcy wycofali się z getta. 461 00:35:46,520 --> 00:35:47,720 Supermeni! 462 00:35:49,280 --> 00:35:52,080 Giganci! Cała potęga armii niemieckiej. 463 00:35:52,240 --> 00:35:55,600 A z drugiej strony garstka młodych Żydów 464 00:35:55,760 --> 00:35:58,280 zmusza Niemców do wycofania się. 465 00:35:58,440 --> 00:36:01,240 - [WYBUCHY] - Byli odważni. 466 00:36:01,400 --> 00:36:05,120 Byli pomysłowi. Rzucali koktajlami Mołotowa. 467 00:36:05,280 --> 00:36:08,760 Uzbrojeni byli w kilka pistoletów i karabinów. 468 00:36:08,920 --> 00:36:13,880 I posiadali coś, czego Niemcy nie przewidzieli 469 00:36:14,000 --> 00:36:16,960 gotowi byli walczyć aż do śmierci, 470 00:36:17,120 --> 00:36:20,400 bo nie mieli innego wyboru. I tak mieli umrzeć. 471 00:36:22,440 --> 00:36:27,680 A ludzie walczący o życie i przetrwanie narodu... 472 00:36:28,600 --> 00:36:31,200 gotowi są na wszystko. 473 00:36:34,120 --> 00:36:35,440 [W TLE: SMUTNA MUZYKA] 474 00:37:02,320 --> 00:37:07,480 Mamy getto za murami w czasie powstania i tam praktycznie... 475 00:37:09,120 --> 00:37:11,720 żadnego Polaka nie mogło być. 476 00:37:11,840 --> 00:37:14,200 No a tutaj mamy obrazy 477 00:37:14,360 --> 00:37:17,800 ukradzione z wewnątrz, ze środka. 478 00:37:19,120 --> 00:37:23,040 GRZEGORZ: I widzę, że jest to obrazkowy film, a klatki są połówkowe. 479 00:37:23,160 --> 00:37:28,160 I widać, że poszarpana jest perforacja filmu z jednej strony. 480 00:37:28,280 --> 00:37:29,520 Czym to było robione? 481 00:37:29,680 --> 00:37:34,560 I od razu przychodzi mi na myśl aparat Korelle K firmy Kochman, 482 00:37:34,720 --> 00:37:36,600 wypuszczony w 1932 roku. 483 00:37:41,080 --> 00:37:44,600 Kasetka jest z jednej strony, z drugiej jest tylko szpulka, 484 00:37:44,760 --> 00:37:48,560 ale jeżeli to była jakaś kombinowana kasetka, 485 00:37:48,680 --> 00:37:51,800 to tworzyły się opory przy naciąganiu filmu. 486 00:37:51,960 --> 00:37:55,680 Wtedy zębate kółeczko niszczyło perforację, 487 00:37:55,840 --> 00:37:59,960 a film nie przesuwał się o całe 20 mm, tylko... 488 00:38:00,960 --> 00:38:04,560 trzeba było na przykład jedną klatkę... 489 00:38:06,000 --> 00:38:09,880 zrobić na czarno, żeby przesunąć o więcej niż jedną klatkę. 490 00:38:10,040 --> 00:38:14,280 I wtedy mamy gwarancję, że na pewno nie nałożą się klatki. 491 00:38:14,400 --> 00:38:16,760 Ale jeżeli robimy zdjęcia w akcji 492 00:38:16,920 --> 00:38:20,480 i to jeszcze ukrywając się przed innymi, 493 00:38:20,640 --> 00:38:25,600 że to robimy, to może być z tym problem, dlatego klatki mogły się nakładać. 494 00:38:26,880 --> 00:38:30,480 MACIEJ: Jest taki malutki, nie? Że łatwo go schować... 495 00:38:30,600 --> 00:38:33,200 Rzeczywiście do kieszeni brało się, nie? 496 00:38:35,280 --> 00:38:39,440 LEKTOR 2: "Przeszedł miesiąc brzemienny w wydarzenia straszne, 497 00:38:39,600 --> 00:38:43,080 które mogą mieć wielki wpływ na psychikę młodych ludzi. 498 00:38:45,360 --> 00:38:49,440 Rano był telefon z oddziału, żebym się tam natychmiast stawił. 499 00:38:52,920 --> 00:38:54,920 Marysia ma mi ogromnie za złe, 500 00:38:55,080 --> 00:38:58,280 że zamiast pojechać do niej, wyjechałem do getta. 501 00:38:59,800 --> 00:39:01,800 [W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA] 502 00:39:06,520 --> 00:39:09,200 W getcie rozgrywają się dantejskie sceny. 503 00:39:09,360 --> 00:39:12,360 Koledzy opowiadają o zaciętości bojowców żydowskich, 504 00:39:12,520 --> 00:39:15,280 o duchu bojowym całej ludności żydowskiej. 505 00:39:16,320 --> 00:39:19,520 Niemcy ponoszą spore straty w zabitych i rannych. 506 00:39:19,680 --> 00:39:21,800 Muszą zdobywać dom po domu, 507 00:39:22,440 --> 00:39:24,600 nie żywiąc z resztą nikogo z jeńców. 508 00:39:24,760 --> 00:39:26,560 Toczą się regularne walki". 509 00:39:36,200 --> 00:39:38,680 Mieszkałem w miejscu... 510 00:39:39,760 --> 00:39:44,200 z którego, jak tworzono getto, 511 00:39:44,360 --> 00:39:46,320 to usunięto nas. 512 00:39:46,480 --> 00:39:49,680 Więc w jakiś sposób sprawa getta, 513 00:39:49,840 --> 00:39:52,840 sprawa mojej osoby, moich losów, 514 00:39:53,000 --> 00:39:55,960 w jakiś sposób nakłada się na siebie. 515 00:39:58,960 --> 00:40:02,280 Ja mam te obrazy, pomimo tego, że byłem dzieckiem, 516 00:40:02,440 --> 00:40:04,000 zarejestrowane w sobie. 517 00:40:04,160 --> 00:40:06,440 To zdjęcie wykonał pan Leszek. 518 00:40:06,560 --> 00:40:10,880 Tu była brama wjazdu do getta 519 00:40:11,040 --> 00:40:12,840 od strony ulicy Nalewki. 520 00:40:13,720 --> 00:40:16,800 Tu widzimy zabudowania płonące, 521 00:40:16,960 --> 00:40:19,720 które na planie są usytuowane tu. 522 00:40:20,720 --> 00:40:25,240 I to zdjęcie zostało zrobione z tego miejsca, 523 00:40:25,400 --> 00:40:28,120 pokazuje ten obszar. 524 00:40:29,200 --> 00:40:31,920 Zaczyna tymi zdjęciami, ten film się... 525 00:40:32,080 --> 00:40:37,240 Widać, że ten film jakby od początku w aparacie był przygotowany do tego, 526 00:40:37,400 --> 00:40:40,600 żeby robić zdjęcia dokumentujące historię. 527 00:40:40,760 --> 00:40:44,440 Najprawdopodobniej tu jest jakiś żołnierz niemiecki, 528 00:40:44,600 --> 00:40:47,320 który pilnuje, żeby te budynki spłonęły. 529 00:40:51,040 --> 00:40:55,440 LEKTOR 2: "Niemcy zastosowali jako metodę zwalczania palenie domów. 530 00:40:55,600 --> 00:40:59,400 Nam nie pozwalają gasić pożarów, mamy jedynie zabezpieczać 531 00:40:59,560 --> 00:41:02,640 zakłady pracujące dla Niemiec i miejskie budynki. 532 00:41:02,760 --> 00:41:07,280 Oraz zapobiec rozszerzaniu się pożaru na inne dzielnice Warszawy. 533 00:41:10,040 --> 00:41:12,720 Po dwóch nocach miałem dosyć. 534 00:41:12,880 --> 00:41:15,960 Byłem już tak zmęczony, że usiadłem na deskach. 535 00:41:16,120 --> 00:41:18,080 Przez jakieś 10 dni na służbie 536 00:41:18,240 --> 00:41:21,040 łóżka w koszarach nie rozbierałem na noc. 537 00:41:21,920 --> 00:41:23,480 Ciągle byliśmy w ogniu. 538 00:41:24,560 --> 00:41:26,480 Zazwyczaj wygląda to tak: 539 00:41:26,600 --> 00:41:30,160 Niemcy zawiadamiają nas, że pali się dziś ta i ta ulica. 540 00:41:30,320 --> 00:41:32,600 Numery domów od, do. 541 00:41:32,760 --> 00:41:36,040 Proszę bronić takich numerów czy obiektów". 542 00:41:47,560 --> 00:41:52,760 Tutaj, na tym zdjęciu, jest mój ojciec. To jest według mnie tata na tym zdjęciu. 543 00:41:53,760 --> 00:41:59,040 To też jest ciekawa historia, której nie potrafię sobie wytłumaczyć, 544 00:41:59,200 --> 00:42:04,520 bo ewidentnie jakiś żołnierz niemiecki pozuje, patrzy do aparatu, 545 00:42:04,680 --> 00:42:07,880 więc tu musiała jakaś cała historia się wydarzyć. 546 00:42:08,040 --> 00:42:10,280 LEOCIAK: Tu była jakaś szara strefa. 547 00:42:10,440 --> 00:42:14,400 Panował zakaz fotografowania, ale, mówiąc o szarej strefie, 548 00:42:14,560 --> 00:42:18,080 mam na myśli sytuację, że Niemcy przymykali oko na to. 549 00:42:18,240 --> 00:42:22,320 Rola Grzywaczewskiego jako fotografa jest niesamowicie ważna, 550 00:42:22,480 --> 00:42:24,600 bo on pełni podwójną rolę. 551 00:42:24,760 --> 00:42:28,040 On jest facetem, który ma aparat, i proszę bardzo, 552 00:42:28,200 --> 00:42:31,280 może sobie zrobić zdjęcia z kapralem Wermachtu, 553 00:42:31,440 --> 00:42:35,280 ale z drugiej strony on pełni rolę tego szpiega, 554 00:42:35,440 --> 00:42:38,640 można powiedzieć, który przemyca obrazy. 555 00:42:52,320 --> 00:42:57,200 Detalem tego zdjęcia są te okna, 556 00:42:57,360 --> 00:43:01,560 jak również ten fragment budynku, 557 00:43:01,720 --> 00:43:04,240 który stoi po przeciwnej stronie ulicy. 558 00:43:05,000 --> 00:43:08,760 Udało mi się w archiwum miasta 559 00:43:08,920 --> 00:43:13,160 odnaleźć zdjęcie przedwojenne tego domu 560 00:43:13,280 --> 00:43:16,800 i proszę zobaczyć ten gzyms, 561 00:43:16,960 --> 00:43:19,480 który tu widzimy, wzdłuż. 562 00:43:19,640 --> 00:43:24,200 Wysokość okien - są jednoznaczne. 563 00:43:25,240 --> 00:43:29,280 Łuk szyn tramwajowych, tu wyraźnie jest zaznaczony. 564 00:43:30,400 --> 00:43:34,600 A więc z narożnika tej części domu 565 00:43:34,760 --> 00:43:36,840 zostało wykonane to ujęcie. 566 00:43:40,640 --> 00:43:44,560 I to jest stan z 1944 roku, 567 00:43:44,720 --> 00:43:48,640 gdzie widzimy zniszczony absolutnie 568 00:43:48,800 --> 00:43:50,560 cały teren getta, 569 00:43:50,720 --> 00:43:56,040 natomiast zabudowania szpitala ostały się. 570 00:44:04,400 --> 00:44:05,600 Dzień dobry. 571 00:44:32,480 --> 00:44:36,840 To jest miejsce, z którego on robił tych kilka zdjęć. 572 00:44:39,160 --> 00:44:40,600 [TRZASK MIGAWKI] 573 00:44:47,920 --> 00:44:50,880 LEOCIAK: Robi serię zdjęć. Ile tu jest zdjęć? 574 00:44:51,040 --> 00:44:54,760 Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem... Osiem zdjęć. 575 00:44:54,920 --> 00:44:59,440 W takim porządku tu jest ułożona. Wiemy to dlatego, że mamy negatyw. 576 00:44:59,600 --> 00:45:03,480 No, mamy opowieść. I to są zdjęcia robione konspiracyjnie. 577 00:45:03,640 --> 00:45:06,320 Żaden Niemiec o tym nie może wiedzieć. 578 00:45:06,440 --> 00:45:09,320 Praktycznie widać twarze tych ludzi. 579 00:45:09,840 --> 00:45:11,920 Małe dzieci tam idą. 580 00:45:12,040 --> 00:45:13,760 [W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA] 581 00:45:33,400 --> 00:45:37,480 ZYGMUNT: Jakie musi mieć taki człowiek uczucia, 582 00:45:37,640 --> 00:45:42,040 że wie, że idzie właściwie 583 00:45:42,200 --> 00:45:44,120 w drogę bez powrotu? 584 00:45:46,400 --> 00:45:48,640 Trudno sobie to wyobrazić, 585 00:45:48,800 --> 00:45:52,280 ale na zdjęciach jest to zarejestrowane. 586 00:45:58,240 --> 00:45:59,960 I proszę zobaczyć... 587 00:46:01,560 --> 00:46:04,440 ciężarówka i okna się tutaj... 588 00:46:06,720 --> 00:46:08,560 spotykają. 589 00:46:08,720 --> 00:46:13,360 Tutaj mamy taką sytuację, że... 590 00:46:14,720 --> 00:46:17,720 widzicie tą kobietę, 591 00:46:17,880 --> 00:46:21,320 która idzie i odwraca się jakby w bok 592 00:46:21,480 --> 00:46:25,080 i na tym drugim zdjęciu widać koniec jej łokcia. 593 00:46:25,240 --> 00:46:28,760 Czy to łączy te dwa zdjęcia ze sobą? 594 00:46:28,920 --> 00:46:32,920 Tutaj, tutaj, o,... 595 00:46:35,000 --> 00:46:38,880 tory tramwajowe łączą się mniej więcej w ten sposób. 596 00:46:39,040 --> 00:46:44,600 I mamy z czterech obrazów zrobiony taki jeden syntetyczny obraz. 597 00:46:44,720 --> 00:46:47,760 Dla mnie to jest takie pożegnanie tych ludzi. 598 00:46:47,920 --> 00:46:51,920 Którzy idą przed oczami Grzywaczewskiego, przechodzą i nikną. 599 00:46:57,960 --> 00:47:00,640 LEKTOR 2: "Żydów, których wypędził ogień 600 00:47:00,800 --> 00:47:04,800 Niemcy spędzają na Plac Zborny, tzw. Umschlagplatz. 601 00:47:04,960 --> 00:47:08,080 Rannych jak i chorych zabijają na miejscu. 602 00:47:08,240 --> 00:47:09,440 Ratować nie wolno. 603 00:47:10,840 --> 00:47:14,320 Następnie Żydzi odprowadzani są na bocznicę kolejową, 604 00:47:14,480 --> 00:47:17,160 skąd wywożeni są w niewiadomym kierunku. 605 00:47:25,800 --> 00:47:28,680 LEOCIAK: Na Umschlagplatz podjeżdżał pociąg, 606 00:47:28,840 --> 00:47:32,600 najprawdopodobniej wpychany przez lokomotywę. 607 00:47:32,720 --> 00:47:35,760 No i później, kiedy już pociąg przyjeżdżał, 608 00:47:35,920 --> 00:47:38,000 to byli zganiani na rampę. 609 00:47:38,120 --> 00:47:40,360 Tam byli ładowani do wagonów. 610 00:47:40,520 --> 00:47:44,240 I już lokomotywa jechała prosto. 611 00:47:46,080 --> 00:47:51,520 Pociągi śmierci jechały na wschód, aż do stacji Treblinka. 612 00:47:56,160 --> 00:47:59,040 [W TLE: MĘŻCZYZNA ŚPIEWA SMUTNĄ PIEŚŃ] 613 00:48:23,800 --> 00:48:28,280 Leszek wraca z akcji, ma załadowany ten film, 614 00:48:28,400 --> 00:48:32,320 idzie z Marysią, czyli swoją narzeczoną, moją mamą. 615 00:48:32,440 --> 00:48:34,120 Idą na spacer. 616 00:48:37,480 --> 00:48:40,760 [W TLE: PORUSZAJĄCA MUZYKA W RYTMIE TANGA] 617 00:48:49,880 --> 00:48:54,360 DOROTA: Piękne zdjęcie moich rodziców. To jest wzruszające dla mnie. 618 00:48:54,520 --> 00:48:59,320 Na tym zdjęciu jest moja mama i siostra ojca, ciocia Danusia. 619 00:48:59,480 --> 00:49:03,480 Ta trzecia pani, nie wiem, kto to jest. Jakaś ich koleżanka. 620 00:49:04,680 --> 00:49:06,760 Ciocia Danusia to siostra ojca. 621 00:49:08,840 --> 00:49:12,680 I ten kontrast, prawda, między tym życiem zewnętrznym... 622 00:49:12,840 --> 00:49:15,320 Wiosna, bo to przecież jest kwiecień, 623 00:49:15,480 --> 00:49:18,560 i zderzenie zrujnowanego getta 624 00:49:18,720 --> 00:49:20,120 i ci tutaj... 625 00:49:26,400 --> 00:49:31,280 To jest znakomity przykład, w jaki sposób można pokazać 626 00:49:31,440 --> 00:49:34,720 to przełamanie Warszawy na dwa światy. 627 00:49:34,880 --> 00:49:38,360 Na dwa światy, które są spojone ze sobą 628 00:49:38,520 --> 00:49:40,840 w sensie topograficznym, 629 00:49:40,960 --> 00:49:44,120 natomiast są odległe kosmicznie od siebie. 630 00:49:45,960 --> 00:49:48,560 [MUZYKA W TLE: "TA OSTATNIA NIEDZIELA"] 631 00:50:07,160 --> 00:50:10,440 Dzień dobry. Ja jestem Maciej Grzywaczewski. 632 00:50:10,600 --> 00:50:13,960 Mój tata mieszkał w tym mieszkaniu w czasie wojny. 633 00:50:14,120 --> 00:50:16,320 To był taki wielki salon, 634 00:50:16,480 --> 00:50:20,280 to było przejście do kuchni, tu była łazienka. 635 00:50:20,440 --> 00:50:23,000 - [PUKANIE] - Zapukam. 636 00:50:23,120 --> 00:50:25,320 I ten negatyw z powstania w getcie 637 00:50:25,480 --> 00:50:28,320 był wywołany właśnie w tym pomieszczeniu. 638 00:50:28,440 --> 00:50:33,320 A tu jest wejście na klatkę schodową, jest zamknięte. 639 00:50:37,360 --> 00:50:42,000 Tutaj była antresola taka 640 00:50:42,160 --> 00:50:46,160 i w tej antresoli ukrywała się Roma. 641 00:50:46,800 --> 00:50:49,000 Przez krótki czas ukrywałam się 642 00:50:49,160 --> 00:50:53,240 na małym strychu nad kuchnią. 643 00:50:53,400 --> 00:50:57,880 Nie mogłam się ruszać, 644 00:50:58,040 --> 00:51:00,600 musiałam być bardzo cicho. 645 00:51:01,360 --> 00:51:05,400 Tutaj dokwaterowano, w tych pokojach, Niemców. 646 00:51:05,560 --> 00:51:07,680 Nawet chyba dwóch Niemców mieszkało. 647 00:51:07,840 --> 00:51:10,160 I on tu przychodził rano, siadał w kuchni, 648 00:51:10,320 --> 00:51:13,240 pił kawę i czytał sobie gazetę. 649 00:51:15,240 --> 00:51:18,400 A tam, w tej antresoli, w tym pomieszczeniu, 650 00:51:18,520 --> 00:51:21,600 mieszkała Roma i musiała być bardzo cichutko. 651 00:51:21,760 --> 00:51:24,160 [MUZYKA Z RADIA: NIEMIECKA PIOSENKA] 652 00:51:24,320 --> 00:51:27,480 ROMA: Wydaje mi się, że wtedy zaczęłam czytać. 653 00:51:27,640 --> 00:51:32,600 Siedziałam i czytałam całymi godzinami, 654 00:51:32,760 --> 00:51:34,360 i to w absolutnej ciszy. 655 00:51:34,520 --> 00:51:37,480 I to naprawdę uratowało mi życie. 656 00:51:39,120 --> 00:51:41,400 Jeśli ktokolwiek dowiedziałby się, 657 00:51:41,560 --> 00:51:45,760 że Grzywaczewscy ukrywali Żydów, 658 00:51:45,920 --> 00:51:48,640 Grzywaczewscy zostaliby zabici. 659 00:51:53,840 --> 00:51:57,040 LEKTOR 2: "Po powrocie do getta dowiedziałem się, 660 00:51:57,200 --> 00:51:59,480 że strażacy wywożą wprost walizkami. 661 00:51:59,640 --> 00:52:03,160 Ubrania, bieliznę, pościel, drobiazgi, porcelanę. 662 00:52:04,520 --> 00:52:08,440 Tłumaczą się, że to nie kradzież, bo to już bezpańskie. 663 00:52:08,600 --> 00:52:12,880 Jednak kolizje z Niemcami traktującymi to z urzędu jako kradzieże 664 00:52:13,040 --> 00:52:15,920 zmuszają nas do zwalczania tego procederu. 665 00:52:16,080 --> 00:52:18,560 Toteż poskromiliśmy to bardzo szybko". 666 00:52:20,880 --> 00:52:25,440 LEOCIAK: Co my mamy tutaj? Na pierwszym planie mamy trójkę strażaków, 667 00:52:25,600 --> 00:52:31,400 ale gdzieś w dalszym planie jest Niemiec, który również robi zdjęcie. 668 00:52:31,560 --> 00:52:34,840 Grzywaczewski pokazuje sytuację, 669 00:52:35,000 --> 00:52:38,000 która była bardzo częsta w czasie zagłady. 670 00:52:38,160 --> 00:52:41,200 Niemcy fotografujący zagładę. 671 00:52:42,200 --> 00:52:45,120 To jest ulica Nowolipie w kierunku Smoczej. 672 00:52:45,240 --> 00:52:47,960 To są wszystko już zdjęcia z Raportu Stroopa. 673 00:52:48,080 --> 00:52:52,520 To jest Stroop. To jest generał Jürgen Stroop. 674 00:52:54,480 --> 00:52:59,160 [PO NIEMIECKU] "Zasadniczo zabroniłem używania aparatów fotograficznych 675 00:52:59,320 --> 00:53:01,320 w czasie akcji w getcie. 676 00:53:01,440 --> 00:53:05,480 Ale rozkaz generała Krügera, żeby sporządzić raport, 677 00:53:05,640 --> 00:53:08,640 obejmował dostarczenie zdjęć. 678 00:53:10,000 --> 00:53:12,880 Wszystko musiało być zrobione bardzo szybko. 679 00:53:13,400 --> 00:53:16,920 Przypuszczam, że to niemiecka policja bezpieczeństwa 680 00:53:17,040 --> 00:53:18,320 zrobiła te ujęcia. 681 00:53:19,800 --> 00:53:24,400 Raport >>Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!<< 682 00:53:24,520 --> 00:53:28,680 sporządziłem dla Heinricha Himmlera, dla Krügera i dla siebie. 683 00:53:28,840 --> 00:53:31,080 [W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA] 684 00:53:34,160 --> 00:53:38,760 Będzie to cenny materiał dla historii, dla Führera, 685 00:53:38,920 --> 00:53:42,280 oraz dla przyszłych badaczy dziejów III Rzeszy. 686 00:53:44,360 --> 00:53:47,000 Dla nacjonalistycznych poetów i pisarzy 687 00:53:47,160 --> 00:53:50,760 i przede wszystkim dla udokumentowania naszych wysiłków, 688 00:53:50,920 --> 00:53:53,920 jakie rasa nordycka i Germanie ponoszą 689 00:53:54,080 --> 00:53:58,360 dla odjudaizowania Europy i całego globu ziemskiego". 690 00:54:09,120 --> 00:54:13,320 LEKTOR 2: "Niemal codziennie widzimy generała SS, Jurgena Stroopa, 691 00:54:13,480 --> 00:54:15,440 który kieruje całą akcją. 692 00:54:16,960 --> 00:54:20,560 Zamiast gasić, musimy przyglądać się wypalaniu. 693 00:54:20,720 --> 00:54:24,240 Zamiast ratować ludzi, patrzeć bezsilnie na ich mękę. 694 00:54:25,240 --> 00:54:29,120 Znajdujemy się stale pod kontrolą niemieckiej policji i SS. 695 00:54:29,280 --> 00:54:32,000 I jakikolwiek odruch pomocy z naszej strony 696 00:54:32,160 --> 00:54:35,040 może mieć groźne następstwa dla nas samych". 697 00:54:38,320 --> 00:54:43,000 ZYGMUNT: Z tego miejsca zrobił pan Leszek zdjęcie. 698 00:54:47,000 --> 00:54:50,560 LEOCIAK: Grzywaczewski, robiąc to zdjęcie, naraża się. 699 00:54:50,720 --> 00:54:53,920 Stoi tutaj za strażakami. 700 00:54:54,080 --> 00:54:57,960 Jeden z nich, ten bliższy obiektywu, 701 00:54:58,120 --> 00:55:02,120 patrzy niewątpliwie w stronę kamienicy, 702 00:55:02,280 --> 00:55:06,600 ale ten drugi odwraca głowę od tej kamienicy. 703 00:55:06,760 --> 00:55:10,000 Nie mógł zdradzić też jakiejś emocji swoich. 704 00:55:10,160 --> 00:55:15,920 No bo dla Niemców to jest sytuacja, powiedziałbym, pozytywna. 705 00:55:16,080 --> 00:55:17,760 Tak ma być. 706 00:55:17,920 --> 00:55:20,920 Żydzi mają skakać, bo oni nie są ludźmi. 707 00:55:21,080 --> 00:55:23,640 Ale dla strażaków 708 00:55:23,800 --> 00:55:26,920 te wektory emocjonalne są odwrócone. 709 00:55:27,080 --> 00:55:29,520 [W TLE: PONURA MUZYKA, KRZYKI] 710 00:55:29,680 --> 00:55:33,640 LEKTOR 2: "Żydzi, którzy się ukryli i nie wyszli na ewakuacji, 711 00:55:33,800 --> 00:55:37,000 po podpaleniu budynków smażą się w środku. 712 00:55:37,160 --> 00:55:41,040 Całe grupy odcięte przez płomienie uciekają na wyższe piętra, 713 00:55:41,200 --> 00:55:43,200 a kiedy ogień ich dosięga, 714 00:55:43,360 --> 00:55:47,440 ratują się przed spaleniem, żywcem skacząc z balkonów na bruk. 715 00:55:51,440 --> 00:55:54,120 Z okna z balkonu wyskoczyła cała rodzina, 716 00:55:54,280 --> 00:55:57,200 pięć, sześć osób, ponosząc śmierć na miejscu. 717 00:55:58,280 --> 00:55:59,760 Nie mogli uciec, 718 00:55:59,920 --> 00:56:04,040 a myśmy nie mogli im pomóc pomimo możliwości technicznych". 719 00:56:23,720 --> 00:56:27,080 To wygląda, że to jest dokładnie to samo miejsce. 720 00:56:28,440 --> 00:56:30,360 Ten sam dom, 721 00:56:30,520 --> 00:56:33,920 to widać po tych okienkach. 722 00:56:35,160 --> 00:56:39,800 I te balkony... To dokładnie jest na pewno ta sama kamienica, 723 00:56:39,960 --> 00:56:42,240 którą tu ojciec fotografował. 724 00:56:42,360 --> 00:56:45,160 Widać, że tam, gdzie ojciec był tego dnia, 725 00:56:45,320 --> 00:56:48,600 to też działali niemieccy propagandziści. 726 00:56:51,760 --> 00:56:56,160 I to też, sądząc po balkonie, to jest ten sam... 727 00:56:57,880 --> 00:57:00,200 ta sama kamienica. 728 00:57:02,440 --> 00:57:07,160 Na obydwu zdjęciach przechodzi linia trakcyjna tramwajowa. 729 00:57:08,240 --> 00:57:13,440 Balkon na trzecim piętrze, są te same wykończenia słupków balkonowych. 730 00:57:16,920 --> 00:57:22,600 I na zdjęciu niemieckim okno po lewej jest otwarte, a po prawej zamknięte. 731 00:57:22,760 --> 00:57:25,280 Na zdjęciu ojca tak samo. 732 00:57:29,560 --> 00:57:31,440 To jest jakby to brakujące zdjęcie, 733 00:57:31,600 --> 00:57:35,080 którego pewnie ojciec nie był w stanie wykonać. 734 00:57:37,320 --> 00:57:40,520 Pan Leszek po zrobieniu tego pierwszego zdjęcia, 735 00:57:40,680 --> 00:57:43,520 przemieścił się tu. 736 00:57:46,280 --> 00:57:50,280 I tu znajduje się dom, 737 00:57:50,440 --> 00:57:52,920 przy którym rozegrał się cały dramat. 738 00:57:57,680 --> 00:57:59,560 [PISK HAMULCÓW, UDERZENIE] 739 00:58:14,840 --> 00:58:19,120 Ten drobny, a przykry wypadek, 740 00:58:19,280 --> 00:58:23,040 ale jednocześnie zbiegło się kilka osób. 741 00:58:23,200 --> 00:58:25,360 Normalny, ludzki odruch 742 00:58:25,520 --> 00:58:30,120 jak ożywia dramat tamtych ludzi. 743 00:58:30,280 --> 00:58:31,760 I nie ma nikogo. 744 00:58:32,480 --> 00:58:35,400 Nie ma nikogo, kto by im pomógł. 745 00:58:35,560 --> 00:58:37,240 Nie ma takiej możliwości. 746 00:58:37,400 --> 00:58:41,600 Może nie dlatego, że nikt nie chce, tylko nikt nie może. 747 00:58:43,200 --> 00:58:46,600 LEOCIAK: Te dwa zdjęcia tworzą też całą opowieść. 748 00:58:46,760 --> 00:58:49,720 Niemcy tutaj się gromadzą, w tym miejscu, 749 00:58:49,880 --> 00:58:54,440 gdzie te zwłoki leżą ludzi, którzy skoczyli. 750 00:58:54,600 --> 00:58:56,680 I to jest niewątpliwe dla mnie. 751 00:58:56,840 --> 00:59:00,000 Natomiast, jak się bardzo dokładnie przyjrzeć, 752 00:59:00,160 --> 00:59:04,280 to tutaj jest wyraźnie widoczna 753 00:59:04,440 --> 00:59:06,560 sylwetka jakiegoś człowieka. 754 00:59:06,720 --> 00:59:09,680 - To znaczy sylwetka - tylko jego głowa, ramię. 755 00:59:11,560 --> 00:59:15,120 Więc można by powiedzieć, że to są również ci Żydzi, 756 00:59:15,280 --> 00:59:20,280 którzy jakby wychodzą, nie wiem, z bunkra, wychodzą z tej bramy. 757 00:59:21,080 --> 00:59:25,720 Myślę, że te dwie sytuacje da się pogodzić. 758 00:59:25,880 --> 00:59:31,480 To znaczy, że z jednej strony leżą zwłoki ludzi, którzy skoczyli z okna. 759 00:59:31,640 --> 00:59:35,360 I w tym samym miejscu wychodzą ci żywi Żydzi, 760 00:59:35,520 --> 00:59:37,720 którzy już za chwilę będą martwi. 761 00:59:40,440 --> 00:59:43,000 LEKTOR 2: "Pod ruinami spalonych domów, 762 00:59:43,160 --> 00:59:46,960 w piwnicach, tak zwanych bunkrach, mają jeszcze być Żydzi. 763 00:59:49,800 --> 00:59:51,000 [STRZAŁ] 764 00:59:56,040 --> 00:59:58,720 Widok tych ludzi wyprowadzanych stamtąd, 765 00:59:58,880 --> 01:00:01,960 to mi chyba do końca życia pozostanie w oczach. 766 01:00:03,520 --> 01:00:07,440 Twarze nie ludzi, tylko jakichś pół-zwierząt o obłąkanym, 767 01:00:07,560 --> 01:00:09,120 nieprzytomnym spojrzeniu. 768 01:00:09,280 --> 01:00:12,760 Oczy przymrużone od światła słonecznego. 769 01:00:12,920 --> 01:00:16,440 Siedzieli kilka tygodni w ciemnościach piwnic. 770 01:00:16,600 --> 01:00:20,440 Sylwetki słaniające się z głodu i przerażenia. Brudne. 771 01:00:20,560 --> 01:00:24,440 Zdarte. Rozstrzeliwanie masami. 772 01:00:24,600 --> 01:00:28,880 Jedni żywi przewracają się przez trupy innych już zlikwidowanych. 773 01:00:29,040 --> 01:00:31,760 [W TLE: SMUTNA MUZYKA] 774 01:00:40,800 --> 01:00:45,560 Cała dzielnica jest już spalona i wygląda jak jedno wielkie morze gruzów 775 01:00:45,720 --> 01:00:50,320 czy miasto wymarłe, dotknięte jakąś wielką katastrofą. 776 01:00:51,720 --> 01:00:53,800 Rzeczywiście katastrofą wojny". 777 01:00:59,040 --> 01:01:02,440 Myślę, że to, co widział w getcie, to go bardzo tak... 778 01:01:02,600 --> 01:01:05,080 Bo to się czuje w tych dziennikach... 779 01:01:05,240 --> 01:01:08,400 On tak skokowo dojrzał, zmienił się. 780 01:01:10,640 --> 01:01:13,320 LEKTOR 2: "Po tych dniach bezsennych nocy 781 01:01:13,480 --> 01:01:16,920 i wytężonej pracy wróciłem do domu. 782 01:01:17,080 --> 01:01:18,440 Nastały dni spokoju, 783 01:01:18,600 --> 01:01:22,080 do których nie mogę się przyzwyczaić i pogodzić z nimi. 784 01:01:22,240 --> 01:01:23,440 Stałem się skryty. 785 01:01:25,160 --> 01:01:28,760 Zamknąłem się w swoim milczeniu jak ślimak w skorupie". 786 01:01:30,920 --> 01:01:35,280 MACIEJ: On ten ciężar, który widział, brał do środka, do siebie. 787 01:01:35,400 --> 01:01:37,440 Myślę, że mało komu o tym mówił. 788 01:01:41,440 --> 01:01:44,920 LEOCIAK: Doszliśmy do końca tego negatywu. 789 01:01:45,080 --> 01:01:48,880 Grzywaczewski fotografuje swoją narzeczoną... 790 01:01:50,360 --> 01:01:52,360 i robi autoportret. 791 01:01:52,480 --> 01:01:58,040 Jak się ktoś zapyta, kim jest taki strażak Grzywaczewski, 792 01:01:58,200 --> 01:01:59,760 który tam był w getcie, 793 01:01:59,920 --> 01:02:03,320 to najkrócej można powiedzieć, że jest świadkiem. 794 01:02:03,440 --> 01:02:06,280 W bardzo głębokim, egzystencjalnym znaczeniu. 795 01:02:06,440 --> 01:02:09,200 W bardzo głębokim, egzystencjalnym sensie. 796 01:02:13,040 --> 01:02:15,840 MACIEJ: Półtora roku po powstaniu w getcie 797 01:02:16,000 --> 01:02:18,440 z tego mieszkania na Mokotowskiej, 798 01:02:18,560 --> 01:02:21,240 pod dowództwem Stanisława Grzywaczewskiego, 799 01:02:21,400 --> 01:02:26,880 mojego dziadka, ojca mojego ojca, wyrusza pluton powstańczy do walki. 800 01:02:27,040 --> 01:02:29,400 Idzie na Szucha, odbijać Szucha. 801 01:02:31,000 --> 01:02:34,560 Ojciec w tym czasie zostaje zmobilizowany jako strażak 802 01:02:34,720 --> 01:02:36,520 do powstania warszawskiego. 803 01:02:37,600 --> 01:02:41,880 To taki dzień, który jest ważną cezurą. 804 01:02:42,040 --> 01:02:43,560 Ja staram się... 805 01:02:47,280 --> 01:02:48,480 Chodźmy już. 806 01:02:50,760 --> 01:02:53,920 [W TLE: DRAMATYCZNA MUZYKA FORTEPIANOWA] 807 01:03:02,960 --> 01:03:05,360 [SYRENA] 808 01:03:09,520 --> 01:03:11,280 LEKTOR 1: "Droga Romeczko, 809 01:03:11,440 --> 01:03:14,960 1 sierpnia 1944 roku 810 01:03:15,080 --> 01:03:17,840 wybuchło polskie powstanie przeciwko Niemcom. 811 01:03:17,960 --> 01:03:22,200 Te wydarzenia zostały Ciebie w Wołominie pod Warszawą, 812 01:03:22,320 --> 01:03:24,080 gdzie byłaś z szarytkami. 813 01:03:24,200 --> 01:03:27,720 Mama przedostała się do mnie i razem powróciliśmy piwnicami 814 01:03:27,880 --> 01:03:30,960 na ulicę Mokotowską do Grzywaczewskich. 815 01:03:31,120 --> 01:03:36,480 Tymczasem Niemcy burzyli i palili Warszawę z lądu i powietrza. 816 01:03:37,160 --> 01:03:40,720 Powstanie kosztowało miasto 200 tysięcy zabitych, 817 01:03:40,840 --> 01:03:43,240 niezliczoną ilość w rannych, 818 01:03:43,360 --> 01:03:47,320 a ponad 80% wszystkich domów legło w gruzach. 819 01:03:48,720 --> 01:03:49,920 [WYBUCH] 820 01:03:54,200 --> 01:03:55,280 [WYBUCH] 821 01:04:10,800 --> 01:04:15,720 W styczniu 1945 roku rozpoczęła się ofensywa sowiecka. 822 01:04:16,760 --> 01:04:19,680 Niemcy ulotnili się w ciągu jednej nocy. 823 01:04:19,840 --> 01:04:25,040 Zaraz po przejściu oddziałów sowieckich postanowiliśmy iść w kierunku Wołomina, 824 01:04:25,200 --> 01:04:29,840 dowiedzieć się, gdzie są szarytki i co się stało z tobą. 825 01:04:30,000 --> 01:04:33,240 Tam dowiedzieliśmy się, że zostałaś ewakuowana". 826 01:04:37,200 --> 01:04:40,240 ROMA: Wróciłam do Warszawy. 827 01:04:40,360 --> 01:04:43,840 Nie mogłam rozpoznać Warszawy. Była zniszczona. 828 01:04:44,000 --> 01:04:46,360 Absolutnie i całkowicie zniszczona. 829 01:04:49,120 --> 01:04:51,480 Nie miałam pojęcia, gdzie są moi rodzice, 830 01:04:51,640 --> 01:04:54,520 czy przeżyli. 831 01:04:54,680 --> 01:04:59,600 Starałam się odnaleźć miejsce, które było mi znane. 832 01:04:59,760 --> 01:05:02,720 I oto jeden z budynków... 833 01:05:03,880 --> 01:05:07,960 w którym mieszkaliśmy po stronie aryjskiej... 834 01:05:09,120 --> 01:05:10,720 stał nienaruszony. 835 01:05:15,120 --> 01:05:17,040 Weszłam do budynku 836 01:05:17,200 --> 01:05:22,280 i dzwoniłam do wszystkich drzwi. 837 01:05:23,560 --> 01:05:26,320 Następnego dnia spotkałam się z ojcem. 838 01:05:29,280 --> 01:05:34,640 Ojciec miał już kontakt z mamą. 839 01:05:34,800 --> 01:05:37,680 [ŁAMIĄCYM SIĘ GŁOSEM] To był koniec... 840 01:05:39,760 --> 01:05:40,960 mojej sagi. 841 01:05:42,520 --> 01:05:44,920 [W TLE: SPOKOJNA MUZYKA FORTEPIANOWA] 842 01:05:57,360 --> 01:06:01,640 KAJCZYK: Centralna Komisja Historyczna postawiła sobie za zadanie 843 01:06:01,800 --> 01:06:04,360 zbadać i wyświetlić zbrodnie niemieckie 844 01:06:04,520 --> 01:06:07,440 popełnione na ludności żydowskiej w Polsce. 845 01:06:07,560 --> 01:06:11,920 W tym celu zbiera wszystkie materiały drukowane, rękopiśmienne i inne. 846 01:06:12,040 --> 01:06:15,560 Zatem Centralna Żydowska Komisja Historyczna, 847 01:06:15,720 --> 01:06:20,240 zbierała właśnie takie dokumenty jak fotografie. 848 01:06:20,400 --> 01:06:23,040 I my wiemy, że już w 1946 roku 849 01:06:23,200 --> 01:06:27,240 posiada właśnie te pięć fotografii pana taty. 850 01:06:27,400 --> 01:06:32,400 Już 1946 roku, gdy wychodzi książka pod tytułem 851 01:06:32,560 --> 01:06:36,200 "Powstanie w getcie warszawskim", autorstwa Józefa Kermisza, 852 01:06:36,360 --> 01:06:38,120 pioniera badań nad zagładą, 853 01:06:38,280 --> 01:06:44,120 i on w swojej książce zamieszcza fotografię pana taty. 854 01:06:45,680 --> 01:06:49,760 Uważamy, że to są odbitki fotograficzne pierwszej generacji. 855 01:06:49,880 --> 01:06:53,640 Zdjęcia te posiadają bezcenne informacje na rewersach. 856 01:06:53,760 --> 01:06:56,840 Podpisy te charakteryzują się dużą szczegółowością. 857 01:06:57,000 --> 01:07:00,000 Mamy informacje, gdzie zostało wykonane zdjęcie, 858 01:07:00,160 --> 01:07:01,640 jak również datę dzienną. 859 01:07:01,800 --> 01:07:05,200 Zakładamy, że tylko autor fotografii miał tę wiedzę, 860 01:07:05,360 --> 01:07:07,240 wiedział, gdzie fotografuje. 861 01:07:07,400 --> 01:07:09,520 Mi się wydaje, że to nie jest... 862 01:07:09,680 --> 01:07:13,680 Charakter pisma pana ojca? A to bardzo ciekawe. 863 01:07:13,840 --> 01:07:17,520 MACIEJ: Mam wrażenie, że jest to pismo Hilarego Laksa, 864 01:07:17,640 --> 01:07:23,240 a więc może to on przyniósł te kilka zdjęć w 1946 roku. 865 01:07:24,280 --> 01:07:27,600 [W TLE: SPOKOJNA MUZYKA] 866 01:07:34,920 --> 01:07:36,640 Wszyscy przeżyli wojnę. 867 01:07:36,800 --> 01:07:41,320 Moi rodzice wzięli ślub w 1946 roku, zaraz po wojnie, 868 01:07:41,440 --> 01:07:44,200 i wyjechali do Gdańska. 869 01:07:44,320 --> 01:07:47,000 Ojciec bardzo chciał mieszkać w Gdańsku, 870 01:07:47,160 --> 01:07:50,360 ponieważ chciał być marynarzem, żeglarzem. 871 01:07:50,520 --> 01:07:53,680 W związku z tym skończył studia na politechnice, 872 01:07:53,840 --> 01:07:55,280 na wydziale okrętowym, 873 01:07:55,440 --> 01:07:58,360 i przez resztę życia zajmował się statkami. 874 01:07:58,480 --> 01:08:02,760 Natomiast Laksowie w 1951 roku 875 01:08:02,920 --> 01:08:05,880 wyjechali do Stanów Zjednoczonych. 876 01:08:07,480 --> 01:08:12,160 Pod koniec lat 50. ojciec otrzymał list od Hilarego, 877 01:08:12,320 --> 01:08:16,520 w którym prosił go o przesłanie zdjęć, 878 01:08:16,640 --> 01:08:20,080 które zrobił w czasie powstania w getcie warszawskim. 879 01:08:23,800 --> 01:08:26,720 Kiedy ojciec został wysłany na delegację 880 01:08:26,840 --> 01:08:29,920 do stoczni na północy Anglii w Bellingham, 881 01:08:30,080 --> 01:08:34,400 ojciec, tak podejrzewam, że te 12 zdjęć wtedy wysłał. 882 01:08:34,560 --> 01:08:37,760 Myślę, że uważał, że to będzie bezpieczniejsza droga, 883 01:08:37,920 --> 01:08:42,680 żeby to na pewno dotarło poza cenzurą władz komunistycznych. 884 01:08:42,840 --> 01:08:45,560 Myśmy byli pod władzą sowiecką... 885 01:08:47,440 --> 01:08:50,800 więc wszelkie kontakty ze Stanami Zjednoczonymi 886 01:08:50,960 --> 01:08:52,320 były podejrzane. 887 01:08:52,920 --> 01:08:57,840 Teraz, po latach, Roma jest ostatnim świadkiem, który przeżył tamte czasy. 888 01:08:57,960 --> 01:09:00,280 Jedyna została z tej rodziny. 889 01:09:00,440 --> 01:09:02,040 LEKTOR 1: "Droga Romeczko, 890 01:09:02,200 --> 01:09:07,560 zależałoby mi na tym, aby te zdjęcia pozostały dla potomności jako dowody. 891 01:09:07,720 --> 01:09:11,720 Oczywiście mógłbym wejść w porozumienie np. z >>Life<< albo >>Post<< 892 01:09:11,880 --> 01:09:15,760 i jeszcze na tym zarobić, ale ja nie chcę takich pieniędzy. 893 01:09:15,920 --> 01:09:20,280 Zdjęcia te muszą być przechowane w odpowiednim archiwum historycznym. 894 01:09:21,000 --> 01:09:23,640 Pomyśl o tym wszystkim i daj mi znać, 895 01:09:23,760 --> 01:09:26,600 gdzie zdaniem twoim należy się z tym zwrócić". 896 01:09:27,520 --> 01:09:31,080 NOWAKOWSKI, PO ANGIELSKU: To są kopie 12 fotografii, 897 01:09:31,200 --> 01:09:35,120 które otrzymaliśmy w 1992 r. 898 01:09:35,280 --> 01:09:39,520 w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie. 899 01:09:39,680 --> 01:09:42,880 Wydaje mi się, że po śmierci Hilarego Laksa, 900 01:09:43,040 --> 01:09:46,760 jego rodzina postanowiła przekazać nam te odbitki. 901 01:09:48,560 --> 01:09:53,440 Natychmiast uznaliśmy, że są wyjątkowe. 902 01:09:58,000 --> 01:10:02,160 Te 12 fotografii uznaliśmy za oryginalne, 903 01:10:02,320 --> 01:10:05,920 gdyż były to jedyne istniejące wówczas kopie. 904 01:10:06,080 --> 01:10:10,640 Teraz to negatyw jest oryginałem. 905 01:10:14,240 --> 01:10:16,920 I mamy 33 zdjęcia z getta. 906 01:10:22,640 --> 01:10:25,720 JACQUELINE: Pan w kapeluszu to na pewno Hilary, 907 01:10:25,880 --> 01:10:28,800 a pani po prawej, 908 01:10:28,960 --> 01:10:32,200 w kapeluszu i futrze, to mama. 909 01:10:33,000 --> 01:10:36,640 JOHN: Wydaje mi się, że wtedy już była w Nowym Jorku. 910 01:10:36,760 --> 01:10:39,200 JACQUELINE: Leszka uważała za brata. 911 01:10:40,040 --> 01:10:41,520 To była rodzina. 912 01:10:41,640 --> 01:10:46,840 Myślę, że prześladowały ją demony z przeszłości. 913 01:10:47,000 --> 01:10:49,760 Cierpiała na zespół stresu pourazowego. 914 01:10:49,880 --> 01:10:53,440 Pamiętam, jak trafiła do szpitala w Los Angeles 915 01:10:53,600 --> 01:10:55,720 po próbie samobójczej. 916 01:10:55,840 --> 01:11:00,600 Powodem była przeszłość i nieradzenie sobie z nią. 917 01:11:04,720 --> 01:11:06,400 LEKTOR 1: "Kochana Córeczko, 918 01:11:06,560 --> 01:11:09,440 jeżeli w ogóle jest jakiś cel tych wspomnień, 919 01:11:09,600 --> 01:11:14,040 to chyba tylko to, aby się pamięć tych haniebnych czasów zachowała. 920 01:11:14,200 --> 01:11:16,840 Aby ludzie urodzeni i wychowani w dostatku, 921 01:11:17,000 --> 01:11:19,960 w przeświadczeniu o walorach naszej cywilizacji, 922 01:11:20,120 --> 01:11:24,400 zdali sobie sprawę z tego, co może stać się jeszcze w przyszłości, 923 01:11:24,560 --> 01:11:26,760 jeśli się pozwolą szczuć jak psy. 924 01:11:29,360 --> 01:11:33,560 Widzisz? Jakoś dociągnąłem te wspomnienia do końca. 925 01:11:33,720 --> 01:11:38,080 Wszystko, co się działo dalej, jest już w obrębie twojej pamięci". 926 01:11:38,240 --> 01:11:40,000 [DZWONEK DO DRZWI] 927 01:11:40,160 --> 01:11:43,920 [PO ANGIELSKU] Jestem Dorota Grzywaczewska, córka Leszka. 928 01:11:45,760 --> 01:11:49,960 - Możemy mówić po angielsku. - Jak wolisz. 929 01:11:50,080 --> 01:11:51,760 Ten album jest dla ciebie. 930 01:11:55,240 --> 01:11:58,760 Zbigniew Leszek Grzywaczewski. 931 01:12:04,960 --> 01:12:07,680 ROMA: To jest Warszawa. 932 01:12:07,800 --> 01:12:10,960 - Getto? - Powstanie w getcie. 933 01:12:15,120 --> 01:12:20,520 - Starałam się o tym nie pamiętać. - Rozumiem. 934 01:12:28,240 --> 01:12:32,160 - Leszek. - Rozpoznałaś Leszka! Rozpoznałaś go. 935 01:12:32,280 --> 01:12:35,600 Leszek i jego rodzina 936 01:12:35,760 --> 01:12:40,160 uratowali mnie i moich rodziców. 937 01:12:40,320 --> 01:12:44,600 Piękne zdjęcie i piękna mama. 938 01:12:44,760 --> 01:12:47,880 - Dziękuję. - Nie żyje? 939 01:12:49,560 --> 01:12:52,880 - Zmarła 11 lat temu. - Przykro mi. 940 01:12:59,320 --> 01:13:01,640 Przepraszam. 941 01:13:17,320 --> 01:13:18,920 O, to pamiętam. 942 01:13:26,640 --> 01:13:30,240 Przez całe życie 943 01:13:30,400 --> 01:13:32,680 starałam się o tym zapomnieć. 944 01:13:37,240 --> 01:13:39,560 Wiesz, dla mnie, 945 01:13:39,720 --> 01:13:43,120 to moja rodzina, to moja... 946 01:13:44,680 --> 01:13:46,200 historia. 947 01:13:46,360 --> 01:13:51,120 Wszyscy ci ludzie zginęli. 948 01:13:51,280 --> 01:13:53,000 Musimy o tym pamiętać. 949 01:13:53,160 --> 01:13:56,600 To część historii. Nie tylko historii Żydów. 950 01:13:57,720 --> 01:14:00,320 Jeśli o tym zapomnimy, to się powtórzy. 951 01:14:01,640 --> 01:14:03,600 Musimy pamiętać. 952 01:14:03,760 --> 01:14:06,760 Pamiętać o swojej historii. 953 01:14:09,000 --> 01:14:10,720 Mam dosyć. 954 01:14:10,840 --> 01:14:13,960 Każda rodzina ma swoją historię. 955 01:14:14,120 --> 01:14:17,600 A wy jesteście moją historią. 956 01:14:17,760 --> 01:14:20,080 Nie tylko moją historią, 957 01:14:20,240 --> 01:14:24,480 ale także historią... 958 01:14:25,840 --> 01:14:27,720 Polski... 959 01:14:29,120 --> 01:14:32,760 częściowo historią Ameryki, bo ja tu jestem. 960 01:14:34,040 --> 01:14:37,120 A to wszystko... 961 01:14:38,760 --> 01:14:40,360 dzięki temu. 962 01:14:41,760 --> 01:14:44,480 [W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA] 963 01:15:42,200 --> 01:15:45,160 Napisy na zlecenie HBO: Fundacja Siódmy Zmysł 964 01:15:45,320 --> 01:15:47,200 Opracowanie: Karolina Woicka