Downloaded from YTS.BZ
Official YIFY movies site: YTS.BZ
[GWAR, DŹWIĘKI MIGAWEK APARATÓW]
[W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA]
[PO ANGIELSKU] Przejdźmy teraz do Polski i wyjątkowego odkrycia
w sprawie jednego z kluczowych rozdziałów Holokaustu.
[PO NIEMIECKU] To dokumenty o wielkiej wartości historycznej,
które po 80 latach ujrzały światło dzienne.
[PO ANGIELSKU] To jest jedyny negatyw na świecie
z powstania w getcie warszawskim, z wnętrza getta.
[PO FRANCUSKU] Obrazy te mówią o niewyobrażalnym.
Urywki życia uchwycone na 33 zdjęciach...
[PO WŁOSKU] Zdjęcia te zrobił młody 23-letni polski strażak - Grzywaczewski.
[PO ANGIELSKU] Powstanie w getcie było największym żydowskim aktem oporu
przeciwko nazistowskiemu reżimowi podczas Holokaustu.
[PO ROSYJSKU] Wartość tych zdjęć wynika z faktu,
że są to jedyne obrazy z powstania w getcie,
które nie powstały na potrzeby nazistowskiej propagandy.
[PO ANGIELSKU] I te zdjęcia, które mam przed oczami,
pokazują, w jaki sposób zwyczajny człowiek patrzył
i jak ujął w kadrze
wszystkie te niesamowite wydarzenia, które miały miejsce w kwietniu 1943 r.
[PO ANGIELSKU] Przez większość życia próbowałam o tym wszystkim zapomnieć.
LEKTOR 1: "Droga Córeczko, z narażeniem własnego życia
udało się Leszkowi zrobić szereg fotografii.
Wiedząc o tym, zwróciłem się do niego 10 lat temu
z prośbą o przesłanie mi ich.
Kilka zdjęć otrzymałem i przechowywałem dotychczas.
Zdjęcia te opowiadają też naszą historię.
Negatywy są w rękach Leszka.
Te zdjęcia nigdy dotąd nie były publikowane.
Trzymałem je tak długo celowo z myślą opublikowania ich,
kiedy świat zacznie o tych rzeczach zapominać.
Nie wiem, czy czas jest już odpowiedni, ale i mój czas upływa".
No, to mieszkanie troszkę inaczej wyglądało,
ale to może pójdziemy od razu tutaj, bo tutaj był pokój taty.
Jak żeśmy tutaj robili porządek po śmierci taty,
to zobaczyliśmy, że te deski się tu ruszają.
W tej skrytce zaleźliśmy dzienniki ojca.
[W TLE: SPOKOJNA MUZYKA FORTEPIANOWA]
Ja i siostra nie wiedzieliśmy o istnieniu tych dzienników.
Ojciec nic nam o tym nie mówił.
LEKTOR 2: "Czasy przeżywane są obecnie tak ciekawe jak żadne inne.
Dobry rok wybrałem napisanie dziennika.
Byłem dziś na wielkiej manifestacji.
Nastrój średni.
Specjalnego zapału nie było.
Przemówienia mówców i innych - stereotypowe.
Narodowcy krzyczeli: "precz z Żydami!" Krzyczałem, aż zachrypłem.
No ale wszystko teraz nieważne. Wszystko na bok, bo pojutrze matura.
Wracając ze szkoły, jeden z kolegów mówił:
ja to liczę tak na pewno na tę wojnę, że już nic się nie uczę do egzaminów.
[BUCZENIE SAMOLOTU, ALARM LOTNICZY]
Rano w piątek 1 września usłyszałem:
"alarm lotniczy, zamykać okna!"
Obudziło mnie to.
Ujrzałem pierwsze samoloty niemieckie nad Warszawą.
[WYBUCHY]
[W TLE: TRIUMFALNA MUZYKA]
Siedzimy dziś wszyscy w domu, ponieważ Niemcy mogą łapać na roboty.
Pojawiły się liczne patrole wojska, SS, żandarmerii
i zaczęły zatrzymywać i legitymować kogo popadło.
Zwalniano pracujących w instytucjach użyteczności publicznej
lub firmach niemieckich.
Złapanych zbierano w kolumny i prowadzono lub odwożono budami
i załadowano do pociągów. Z moich znajomych wpadło dwóch.
Gorszą od nas sytuację mają tylko Żydzi".
[PO ANGIELSKU] Ocaleni z Shoah Visual History Foundation.
Nazywam się Dina Cohen, dziś jest 7 listopada 1996 r.
Przeprowadzam wywiad z Romaną Kaplan, z domu Laks.
Jesteśmy w Chevy Chase, Maryland, USA. Rozmowa odbędzie się po angielsku.
Gdzie się pani urodziła?
Urodziłam się w Polsce, w Warszawie.
Czy mogłaby pani opisać swoją rodzinę?
ROMA: Ojciec był inżynierem chemikiem
i pracował
na wysokim stanowisku
w fabryce produkującej
mydła, perfumy i świece.
LEKTOR 1: "Droga Romeczko, prosiłaś mnie o to,
żebym napisał o przeszłości,
a zwłaszcza o tych przeżyciach i o tych haniebnych czasach,
o których możesz nie pamiętać, bo byłaś za mała.
Postaram się napisać list,
ale nie wiem, czy i na ile dam radę.
Nasz świat zaczął się walić w gruzy. Tylko dlatego, że byliśmy Żydami,
stanowiliśmy dla Niemców niebezpieczeństwo.
Byliśmy podludźmi, rasą do wyniszczenia.
Zmuszeni byliśmy nosić na ramieniu opaskę z gwiazdą Dawida.
Wszystkie przedsiębiorstwa żydowskie zostały przejęte przez Niemców,
żydowskie konta bankowe i depozyty zostały skonfiskowane.
Aby odizolować nas od reszty mieszkańców,
utworzono getto w Warszawie na jesień 1940 roku.
Ogrodzono nas murem.
Wszyscy Żydzi z Warszawy żyjący poza gettem zostali tam przesiedleni.
Getto zostało skurczone i my też musieliśmy się przeprowadzić,
pozostawiając wiele naszych rzeczy na łaskę losu.
Wkrótce getto liczyło około pół miliona ludzi.
Bieda wśród mas żydowskich powiększała się z każdym dniem".
Pamiętam, że miałam lalkę,
dużą lalkę, którą dostałam od szefa mojego ojca.
Nazywałam ją Krystyna.
Pamiętam, jak mama wszywała
część biżuterii do lalki.
LEKTOR 2: "Skończyły się pieniądze.
Pracy płatnej znaleźć nie można, a o fikcyjną każdy się stara.
Spiknąłem się z kolegą, który chodził ze mną do klasy.
Pracuje w straży ogniowej na oddziale szkolnym, na Żoliborzu.
Dzięki jego pomocy dostanę się tam.
- [DZWONEK] - Pojechałem na Żoliborz.
Na dzwon zbiórkowy do garażu zaczęli po słupach zjeżdżać strażacy,
ubierać się w ubrania, pasy bojowe, hełmy i stawać na zbiórkę".
Moja mama mieszkała na ulicy obok tej szkoły.
Ojciec lubił fotografować moją mamę.
To był ulubiony obiekt jego zdjęć przez całe życie.
LEKTOR 2: "Mi się Marysia bardzo podoba. Ma bardzo zgrabne nogi.
Jest szalenie żywa i ogromnie serdeczna.
Najwidoczniej ja też jej się podobam.
Marysia ma aparat fotograficzny.
Kupiłem rolkę filmu. Przy zakładaniu do aparatu namęczyłem się z godzinę,
manipulując rękami pod kocem.
Założyłem źle, tak że część taśmy urwała się i zmarnowała.
Udało mi się skombinować rzutnik do powiększeń fotograficznych.
Po kilku nieudanych próbach zacząłem otrzymywać dobre odbitki.
Obeznanie się z tą dziedziną może mieć ogromne znaczenie na przyszłość.
[W TLE: POGODNA MUZYKA JAZZOWA]
Wzdycham nieraz, żeby nadarzyła się poważniejsza akcja,
w której mógłbym się wykazać.
[DZWONEK, W TLE: PONURA MUZYKA]
Alarm! Ciężko obładowanym wozem pędzimy po zatłoczonych ulicach getta.
Dostałem stanowisko na drabinie w oknie trzeciego piętra.
Czekałem trochę na wodę i wlazłem do środka.
Zrobiło się zupełnie ciemno.
Ogarnął mnie gęsty dym i para.
Zaczynam kaszleć i płakać.
Nie mam czym oddychać.
Nogi pode mną zrobiły się miękkie jak z gumy.
Słyszałem: >>uciekać!<< No to ja - mach za okno.
Ledwo drabinę usunęliśmy, zawaliło się w tym oknie, gdzie pracowałem.
Rozmawiałem trochę z Żydami, żyją nad wyraz marnie.
Cały czas miałem wrażenie, że rozmawiam z ludźmi skazanymi na wymarcie".
[ŁAMIĄCYM SIĘ GŁOSEM] Najbardziej przerażał mnie Kadisz.
Cały czas go słyszałam
i nie rozumiałam...
co to oznacza.
[Z ODDALI: GŁOSY ODMAWIAJĄCE MODLITWĘ]
[PŁACZ DZIECKA]
LEKTOR 1: "Kiedy dziś myślę o tym, to wydaje mi się,
że początkowa teoria Niemców była,
że Żydzi zamknięci w gettach wyduszą się wzajemnie jak szczury
albo też prędko powymierają z głodu i od chorób zakaźnych.
Panował tyfus plamisty i śmiertelność była ogromna.
Do lipca 1942 roku zginęło około 100 tysięcy ludzi.
Dostałem specjalną przepustkę, mocą której mogłem opuszczać getto
i przechodzić na tak zwaną stronę aryjską.
Zarządzałem fabryką produkującą mydła, perfumy i świece.
Byłem wypożyczonym niewolnikiem.
Chodziłem na Pragę, przedmieście Warszawy.
Codzienny spacerek około 20 km".
ROMA: Polak, pan Adamczewski
zależny był od mojego ojca, który prowadził mu fabrykę,
a więc ojciec nadal pracował po stronie aryjskiej,
i dlatego też przetrwaliśmy.
Zawsze mógł przemycić trochę jedzenia do getta.
Rodzice adoptowali młodą dziewczynę,
która miała wtedy 20 lat.
Nazywała się Halina. Była piękną kobietą.
JACQUELINE: Wydaje mi się, że te zdjęcia są najstarsze.
Jesteśmy pewni, że to mama?
Tak.
JOHN: Matka była kobietą pełną wdzięku.
Była pełna życia,
bardzo dbała o swój wygląd
i o to, jak była postrzegana.
W nawiązaniu do wojny...
nie mówiła wiele.
Było to bolesne i nie chciała do tego wracać.
Nie znamy kolejności wydarzeń.
Cała jej rodzina, z wyjątkiem brata w Palestynie, zginęła.
- Zginęła. - Wiedziała, że ich już nie ma.
Została sierotą. Szukała nowej rodziny.
I tą rodziną stali się Hilary i Janina Laksowie,
których potrzebowała, żeby nie zostać sama.
LEKTOR 1: "Po pewnym czasie getto warszawskie zaczęło się organizować.
Szmuglowano głównie żywność i różne towary,
a także surowce, które były przerabiane w getcie
w licznych żydowskich warsztatach i fabryczkach.
W ten sposób pewna część ludności znalazła zatrudnienie,
głód się zmniejszył i epidemia tyfusu plamistego skończyła się".
MACIEJ: O zdjęciach ojca dowiedziałem się od córki Marianny,
a Marianna na imprezie, na przyjęciu,
była zaczepiona przez swojego znajomego historyka,
który spytał się jej, czy Leszek Grzywaczewski
to jest jej jakaś rodzina. I ona mówi: "tak, to jest mój dziadek".
On mówi: "ale czy wiesz, że jego zdjęcia są w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie?".
I ona potem zadzwoniła do mnie i powiedziała mi:
"tato, czy ty wiesz, że dziadek robił zdjęcia?"
Ja mówię, że zdjęcia robił, to wiem, bo robił bardzo dużo zdjęć.
- Ale że akurat powstania w getcie - nie wiedziałem.
No i dopiero jak zbliżała się rocznica powstania w getcie,
to Muzeum Polin zaczęło mnie naciskać, żebym szukał jakiś innych rzeczy.
Pani Zuzanna Schnepf dzwoniła do mnie. "Może jakieś zdjęcia inne są?"
Trochę zaczęliśmy wtedy tak szukać, gdzie w ogóle te zdjęcia ojca są.
Część była u mnie, część była u siostry.
I tam były zdjęcia i klisze,
a ja nie byłam w stanie klisz przeglądać.
Miałam albo za słaby wzrok, albo nie miałam siły na to,
żeby przeglądać kliszę po kliszy. Bo to są negatywy.
To jak można coś na tych negatywach zobaczyć?
I mówię: "Maciek, musisz mi pomóc". On mówi: "dobra, ja to zrobię".
Ja zrobiłam porządek. Poukładam to wszystko w tych pudełkach.
MACIEJ: Tu patrzę, to są chyba zresztą zdjęcia...
Tak mi się wydaje, że tu ja jestem na tych zdjęciach, jako mały człowiek.
I jak już tak sobie, o tak zwijałem... I tak ruszyłem ręką...
Widać Żydów prowadzonych na Umschlagplatz.
Rozwijam dalej, patrzę:
są wszystkie te zdjęcia, które ja znałem, plus dodatkowe.
Mówię do Bożeny...
do mojej żony: "znalazłem, jest".
Tata nie żył już ponad 30 lat,
a tutaj jakby odżył na nowo mojej świadomości.
[W TLE: PRZEJMUJĄCA MUZYKA]
Ja nie wierzyłem, że ten negatyw istnieje.
ZUZANNA: I to rzeczywiście było niewiarygodne uczucie.
I też takie dotknięcie właściwie czegoś, co nie miało prawa przetrwać.
I właściwie nikt nie wierzył, że przetrwało.
To są takie bardzo rzadkie chwile dla badacza.
Kiedy czujemy szczelinę, która się otwiera.
I to jest ta szczelina do przeszłości.
Ja wiedziałam o tym, że to są właściwie jedyne zdjęcia,
o których my wiedzieliśmy obecnie, wykonane w getcie warszawskim
podczas powstania, które nie zostały zrobione przez Niemców.
To jest też taka specyfika zdjęć zagłady często,
że my patrzymy i w pierwszym momencie nie wiemy, na co patrzymy.
Dopiero znając historię, dociera do nas, co się kryje za tym obrazem.
- Widać, że nerwowe przesunięcia. - Niewyraźne też są.
Perforacja jest najbardziej naruszona przy zdjęciach
właśnie dokumentujących zagładę, robionych z ukrycia.
Czy mogło być tak, że bardziej gwałtownie przewijał film,
jakoś ręka drżała od emocji?
Ale to też pokazuje, jaka jest duża wartość samego materiału,
nie tylko obrazów zapisanych na nim, ale też tego,
że ta klisza jest po prostu nośnikiem jakiejś historii, emocji.
ROMA: Pamiętam, że mój dziadek mieszkał z nami
i pewnego dnia wróciłam do domu...
a dziadka już nie było.
Został schwytany podczas łapanki.
Innymi słowy...
został złapany w trakcie ulicznej obławy.
[GWIZDEK, KRZYKI]
LEKTOR 1: "Droga Córeczko, 22 lipca 1942 roku
Niemcy rozpoczęli likwidację getta warszawskiego.
Cała ta akcja nazywała się >>przesiedleniem na wschód<<".
ROMA: Bo Niemcy mówili Żydom,
że zostaną przesiedleni do lepszego świata.
[PO NIEMIECKU] Każdy przesiedleniec Żyd ma prawo zabrać 15 kg bagażu.
Przedmioty wartościowe jak pieniądze, biżuteria, złoto, mogą zostać zabrane.
Należy zabrać żywność na trzy dni.
LEKTOR 1: "Getto otoczono oddziałami Łotyszów i Ukraińców.
Przy pomocy tych oddziałów
codziennie wyłapywano i wywożono przez Umschlagplatz
tysiące ludzi.
[W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA]
W tym czasie nikt jeszcze nie wiedział o istnieniu obozów śmierci.
Dopiero znacznie później dowiedzieliśmy się o istnieniu Treblinki.
W końcowym okresie wydajność komór gazowych
wynosiła około 5000 trupów dziennie.
Niemcy słynęli i słyną z dobrej organizacji".
[GWIZD]
MACIEJ: Jak poznał Marysię, moją mamę, ojciec zabierał ją na łódkę w Warszawie.
W tym samym czasie, kiedy Niemcy zaczęli likwidować getto,
wywozili ludzi na zagładę,
to on sobie z Marysią płynął łódką po Wiśle.
Takie było życie. Życie się toczyło, po prostu.
[W TLE: POGODNA MUZYKA JAZZOWA]
LEKTOR 2: "Powietrze, słońce, woda błyszcząca, cisza i spokój.
Zupełnie jakby nie było wojny.
Z Marysią opalaliśmy się na słońcu.
Bieg wypadków pcha nas nieubłaganie do jednego nieuniknionego - małżeństwa.
Kupiłem rolkę filmu. Wypstrykaliśmy zdjęcia.
Nie zapomnę zwłaszcza zachodu słońca
i ginącej w sinej mgle panoramy Warszawy.
U nas nie wiadomo, co będzie.
Chodzą pogłoski, że czeka nas los Żydów".
ROMA: Pamiętam,
jak wielu ludzi zostało zagonionych na plac...
gdzie Niemcy kazali nam chodzić w kółko
i wyciągali z niego ludzi.
Pamiętam też znajomych moich rodziców,
którym w ten sposób zabrano córkę.
Miała tyle samo lat co ja.
Wtedy moi rodzice rozpaczliwie starali się
ukryć mnie pod ich płaszczami.
LEKTOR 1: "Na razie nie ruszano tylko tych Żydów, którzy byli zatrudnieni
w niemieckich wytwórniach zaopatrujących armię.
Nam udało się schować w jednej z nich, prowadzonej przez Niemca Schultza".
ROMA: Mój ojciec zdołał załatwić
pracę dla mamy w getcie,
w szwalni niemieckich mundurów.
Miał nadzieję, że będzie tam bezpieczna.
Ja musiałam ukrywać się w beczce obok mamy.
Dla pięciolatki nie było to łatwe.
[SZUM MASZYN, PRZYSPIESZONY ODDECH]
LEKTOR 1: "Za wiedzą Schultza pracowałem po stronie aryjskiej u Adamczewskiego.
Wkrótce, przy pomocy mojego współpracownika, pana Miśkiewicza,
zostałaś wyszmuglowana na stronę aryjską".
ROMA: Były grupki żydowskich robotników,
które pracowały po aryjskiej stronie.
Mój ojciec przekupił strażników,
żebym mogła wyjść z jedną z takich grup.
Był bardzo niespokojny,
bo gdyby jakiś Niemiec mnie zauważył, to byłby koniec.
Starał się iść blisko naszej grupy.
I w pewnym momencie jeden z...
I w pewnym momencie jeden z żołnierzy zauważył,
że ojciec za bardzo zbliża się strefy aryjskiej.
Wyciągnął go i pobił.
Ojciec stracił oko.
Chciałam pobiec do taty,
ale wiedziałam, że to, czego pragnie,
to żebym uciekła.
I tak też zrobiłam.
LEKTOR 1: "Stało się to w samo porę, bo wszystkich pracowników Schultza
wyprowadzono na tak zwaną selekcję.
Przez 48 godzin segregowano nas jak bydło na rzeź.
W rezultacie połowę ludzi wywieziono wprost do Treblinki.
Wyginęły wszystkie dzieci i większość kobiet.
W ciągu dwóch miesięcy Niemcy wymordowali 300 tysięcy ludzi".
[PO NIEMIECKU] Generalny Gubernator rozkazuje,
że Żyd, który opuści wyznaczoną mu dzielnicę mieszkaniową,
będzie karany śmiercią.
Tej samej karze podlega każdy, kto udziela Żydom schronienia.
ROMA: Po drugiej stronie muru
czekała na mnie żona współpracownika ojca.
Byłam zagrożeniem dla ludzi, którzy mnie ukrywali,
ponieważ widać było, że jestem żydowskim dzieckiem.
Nie sądzę, żebym została dłużej niż kilka dni w tym samym miejscu,
przynajmniej tak mi się wydaje,
aż w końcu trafiłam do szarytek.
Zaczęłam się bać, bo zdałam sobie sprawę,
że gdyby mnie wykryli, zostałabym zabita.
LEKTOR 2: "W domu zaszły pewne zmiany.
Tatuś śpi na kozetce, która jest i krótka, i wąska.
Mamusia jest zmęczona, serce ją boli, denerwuje się.
Zamyka oczy na względy bezpieczeństwa,
ale trzeba przyznać, że jest ostoją moralną domu
we wszystkich chwilach wahania i przygnębienia.
Nagle i niespodziewanie sprowadziły się pani Halina Bielawska i pani Janina.
Są wysiedlone, nie mają co ze sobą zrobić.
Zostały u nas".
Jedną z tych osób to była Halina Hirszbajn...
która też używała nazwiska Bielawska.
AGNIESZKA: Czyli nazwisko Hirszbajn Halina, tak?
- Ona urodzona w 1920 roku, tak? - Tak, tak samo jak mój ojciec.
Bielawska. Po wojnie - Wilcza 8/16.
Wilcza to bardzo blisko Mokotowskiej, gdzie ojciec mieszkał,
gdzie oni też się ukrywali i jakoś pomagali sobie wzajemnie.
A drugą osobą była Janina Laks.
Wilcza 8/16.
Czyli adres nam się ten sam pokazuje.
Moja matka została wyszmuglowana z getta...
i znalazła schronienie u rodziny,
u której praktycznie przetrwała całą wojnę.
Nazywali się Grzywaczewscy.
Grzywaczewscy nie mogli mnie ukrywać,
ponieważ byłam dla nich zagrożeniem.
A oni byli bardzo aktywni
w Armii Krajowej.
Wiem, że kiedy mama uciekła z getta,
bardzo szybko trafiła do Grzywaczewskich.
To było zaplanowane. To nie był przypadek.
JACQUELINE: Jestem prawie pewna, że mam bransoletkę mamy w sejfie.
Możliwe, że dzięki tej bransoletce udało jej się przeżyć.
Właśnie to chciałem wyjaśnić. Opowiedziała mi tę historię.
Jej rodzina tworzyła biżuterię.
Były to takie małe sztabki złota...
i można było oderwać kawałek, żeby przetrwać.
Z tej bransoletki można było zdjąć jedną sztabkę
i wymienić ją na pieniądze.
Nie wiem, kto pomógł mamie sfałszować dokumenty.
JOHN: To raczej nie Laksowie, a więc pewnie zrobili to...
- JACQUELINE: Grzywaczewscy? - Musieli być w to zaangażowani.
Ten fakt, że Laksowie i Halina
znaleźli się w mieszkaniu Grzywaczewskich,
jest dla mnie tajemnicą.
Gdzie oni się poznali?
Ja myślę, że oni się znali przed wojną i że to byli znajomi,
ale to jest tylko przepuszczenie.
Mogę pana poprosić?
To są karty rejestracyjne osób ocalałych.
Szacuje się, że udało się przeżyć około 10% Żydów,
którzy zamieszkiwali w 1939 roku na terenie Polski.
Czyli z 3 milionów 300 tysięcy tylko.
To jest Hirszbajn Halina,
czyli ta sama osoba, co Pelagia Bielawska.
Pelagia była z tych nieprawdziwych papierów,
które wiemy, że były bardzo dobre,
bo mamy tam historię, kiedy SS-mani wkroczyli do mieszkania.
Chyba właśnie tego mieszkania na Wilczej, które się tu pojawia.
ROMA: Posiadaliśmy aryjskie papiery.
Pani Grzywaczewska znalazła pokój dla mojej matki,
kiedy już nie mogłam ukrywać się u zakonnic.
[W TLE: MUZYKA PEŁNA GROZY]
Kiedy mieszkałam z mamą, ktoś musiał ją rozpoznać na ulicy.
Pamiętam, że była noc.
I do dziś jedną z rzeczy, które najbardziej mnie przerażają...
jest dźwięk kroków,
stukot butów ludzi idących po schodach.
[ŁOMOTANIE W DRZWI]
Mama otworzyła drzwi, stało tam trzech mężczyzn,
dwóch w mundurach SS i cywil. I...
Informator usiadł na łóżku i zapytał mnie po żydowsku.
[MĘŻCZYZNA MÓWI W JIDYSZ]
Nie rozumiałam jidysz.
Spojrzałam na niego i niewinnie odpowiedziałam:
"Przepraszam, ale nie znam niemieckiego".
I wtedy esesmani poszli sobie.
LEKTOR 2: "Niemiłe wydarzenie.
Była rewizja u pani Haliny i Janiny.
Ma razie się na forsie skończyło, ale szantaż może się powtórzyć.
Mieszkanie spalone.
Skończyłem kurs oficerski
i dostałem przydział do czwartego oddziału na ulicy Chłodnej.
Właśnie siedzę w pokoju w koszarach.
W nowych legitymacjach każdy ma jakiś stopień.
Ja na razie mam Löcshmeister, czyli kapral.
Pułkownik wygłosił do nas przemówienie.
Mamy mu pomóc w dziele odnowienia straży warszawskiej z ducha.
Uczynienia z niej organizacji sprężystej,
opartej na dyscyplinie wojskowej.
W pożarnictwie działa tajna organizacja pod nazwą >>Skała<<.
A ja jestem w kontakcie z synem komendanta,
który namawia mnie do działalności".
Ulica Chłodna i Koszary Mirowskie,
w których mieścił się czwarty oddział straży,
wchodził klinem między właśnie dwie części getta.
Strażacy zrzeszeni w strażackim ruchu oporu "Skała"
w miarę swoich możliwości udzielali pomocy ludności żydowskiej.
Kiedyś tędy szły tory
i gdzieś znajdował się właz do kanału burzowego,
którym była przekazywana pomoc dla ludności żydowskiej.
- Przed powstaniem w getcie - broń i amunicja.
LEKTOR 1: "Kochana Córeczko, w getcie pozostało tylko około 40 tysięcy Żydów.
Ja wyszedłem w ostatniej chwili i ukryłem się u Miśkiewiczów.
Zaraz potem, 19 kwietnia 1943 roku,
w getcie warszawskim rozpoczęło się powstanie.
Garstka kiepsko uzbrojonych ludzi przez miesiąc stawiała opór tankom
i karabinom maszynowym,
bez cienia nadziei uratowania własnego życia.
BERENBAUM, PO ANGIELSKU: Żydzi obchodzili wtedy wigilię Paschy.
Była to noc sederu,
podczas której Żydzi świętują wyjście z Egiptu.
Pascha to święto odzyskania wolności.
A tutaj Żydzi nie tylko byli uwięzieni, ale groziła im natychmiastowa śmierć.
Niemieccy żołnierze okrążyli mury getta.
Wspierały ich oddziały ukraińskie.
Na stacji stały pociągi gotowe do deportacji Żydów.
I to właśnie wtedy Żydzi zdecydowali się na rozpoczęcie powstania.
Pierwszy dzień był porywający, niesamowity.
Niemcy wycofali się z getta.
Supermeni!
Giganci! Cała potęga armii niemieckiej.
A z drugiej strony garstka młodych Żydów
zmusza Niemców do wycofania się.
- [WYBUCHY] - Byli odważni.
Byli pomysłowi. Rzucali koktajlami Mołotowa.
Uzbrojeni byli w kilka pistoletów i karabinów.
I posiadali coś, czego Niemcy nie przewidzieli
gotowi byli walczyć aż do śmierci,
bo nie mieli innego wyboru. I tak mieli umrzeć.
A ludzie walczący o życie i przetrwanie narodu...
gotowi są na wszystko.
[W TLE: SMUTNA MUZYKA]
Mamy getto za murami w czasie powstania i tam praktycznie...
żadnego Polaka nie mogło być.
No a tutaj mamy obrazy
ukradzione z wewnątrz, ze środka.
GRZEGORZ: I widzę, że jest to obrazkowy film, a klatki są połówkowe.
I widać, że poszarpana jest perforacja filmu z jednej strony.
Czym to było robione?
I od razu przychodzi mi na myśl aparat Korelle K firmy Kochman,
wypuszczony w 1932 roku.
Kasetka jest z jednej strony, z drugiej jest tylko szpulka,
ale jeżeli to była jakaś kombinowana kasetka,
to tworzyły się opory przy naciąganiu filmu.
Wtedy zębate kółeczko niszczyło perforację,
a film nie przesuwał się o całe 20 mm, tylko...
trzeba było na przykład jedną klatkę...
zrobić na czarno, żeby przesunąć o więcej niż jedną klatkę.
I wtedy mamy gwarancję, że na pewno nie nałożą się klatki.
Ale jeżeli robimy zdjęcia w akcji
i to jeszcze ukrywając się przed innymi,
że to robimy, to może być z tym problem, dlatego klatki mogły się nakładać.
MACIEJ: Jest taki malutki, nie? Że łatwo go schować...
Rzeczywiście do kieszeni brało się, nie?
LEKTOR 2: "Przeszedł miesiąc brzemienny w wydarzenia straszne,
które mogą mieć wielki wpływ na psychikę młodych ludzi.
Rano był telefon z oddziału, żebym się tam natychmiast stawił.
Marysia ma mi ogromnie za złe,
że zamiast pojechać do niej, wyjechałem do getta.
[W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA]
W getcie rozgrywają się dantejskie sceny.
Koledzy opowiadają o zaciętości bojowców żydowskich,
o duchu bojowym całej ludności żydowskiej.
Niemcy ponoszą spore straty w zabitych i rannych.
Muszą zdobywać dom po domu,
nie żywiąc z resztą nikogo z jeńców.
Toczą się regularne walki".
Mieszkałem w miejscu...
z którego, jak tworzono getto,
to usunięto nas.
Więc w jakiś sposób sprawa getta,
sprawa mojej osoby, moich losów,
w jakiś sposób nakłada się na siebie.
Ja mam te obrazy, pomimo tego, że byłem dzieckiem,
zarejestrowane w sobie.
To zdjęcie wykonał pan Leszek.
Tu była brama wjazdu do getta
od strony ulicy Nalewki.
Tu widzimy zabudowania płonące,
które na planie są usytuowane tu.
I to zdjęcie zostało zrobione z tego miejsca,
pokazuje ten obszar.
Zaczyna tymi zdjęciami, ten film się...
Widać, że ten film jakby od początku w aparacie był przygotowany do tego,
żeby robić zdjęcia dokumentujące historię.
Najprawdopodobniej tu jest jakiś żołnierz niemiecki,
który pilnuje, żeby te budynki spłonęły.
LEKTOR 2: "Niemcy zastosowali jako metodę zwalczania palenie domów.
Nam nie pozwalają gasić pożarów, mamy jedynie zabezpieczać
zakłady pracujące dla Niemiec i miejskie budynki.
Oraz zapobiec rozszerzaniu się pożaru na inne dzielnice Warszawy.
Po dwóch nocach miałem dosyć.
Byłem już tak zmęczony, że usiadłem na deskach.
Przez jakieś 10 dni na służbie
łóżka w koszarach nie rozbierałem na noc.
Ciągle byliśmy w ogniu.
Zazwyczaj wygląda to tak:
Niemcy zawiadamiają nas, że pali się dziś ta i ta ulica.
Numery domów od, do.
Proszę bronić takich numerów czy obiektów".
Tutaj, na tym zdjęciu, jest mój ojciec. To jest według mnie tata na tym zdjęciu.
To też jest ciekawa historia, której nie potrafię sobie wytłumaczyć,
bo ewidentnie jakiś żołnierz niemiecki pozuje, patrzy do aparatu,
więc tu musiała jakaś cała historia się wydarzyć.
LEOCIAK: Tu była jakaś szara strefa.
Panował zakaz fotografowania, ale, mówiąc o szarej strefie,
mam na myśli sytuację, że Niemcy przymykali oko na to.
Rola Grzywaczewskiego jako fotografa jest niesamowicie ważna,
bo on pełni podwójną rolę.
On jest facetem, który ma aparat, i proszę bardzo,
może sobie zrobić zdjęcia z kapralem Wermachtu,
ale z drugiej strony on pełni rolę tego szpiega,
można powiedzieć, który przemyca obrazy.
Detalem tego zdjęcia są te okna,
jak również ten fragment budynku,
który stoi po przeciwnej stronie ulicy.
Udało mi się w archiwum miasta
odnaleźć zdjęcie przedwojenne tego domu
i proszę zobaczyć ten gzyms,
który tu widzimy, wzdłuż.
Wysokość okien - są jednoznaczne.
Łuk szyn tramwajowych, tu wyraźnie jest zaznaczony.
A więc z narożnika tej części domu
zostało wykonane to ujęcie.
I to jest stan z 1944 roku,
gdzie widzimy zniszczony absolutnie
cały teren getta,
natomiast zabudowania szpitala ostały się.
Dzień dobry.
To jest miejsce, z którego on robił tych kilka zdjęć.
[TRZASK MIGAWKI]
LEOCIAK: Robi serię zdjęć. Ile tu jest zdjęć?
Raz, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem... Osiem zdjęć.
W takim porządku tu jest ułożona. Wiemy to dlatego, że mamy negatyw.
No, mamy opowieść. I to są zdjęcia robione konspiracyjnie.
Żaden Niemiec o tym nie może wiedzieć.
Praktycznie widać twarze tych ludzi.
Małe dzieci tam idą.
[W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA]
ZYGMUNT: Jakie musi mieć taki człowiek uczucia,
że wie, że idzie właściwie
w drogę bez powrotu?
Trudno sobie to wyobrazić,
ale na zdjęciach jest to zarejestrowane.
I proszę zobaczyć...
ciężarówka i okna się tutaj...
spotykają.
Tutaj mamy taką sytuację, że...
widzicie tą kobietę,
która idzie i odwraca się jakby w bok
i na tym drugim zdjęciu widać koniec jej łokcia.
Czy to łączy te dwa zdjęcia ze sobą?
Tutaj, tutaj, o,...
tory tramwajowe łączą się mniej więcej w ten sposób.
I mamy z czterech obrazów zrobiony taki jeden syntetyczny obraz.
Dla mnie to jest takie pożegnanie tych ludzi.
Którzy idą przed oczami Grzywaczewskiego, przechodzą i nikną.
LEKTOR 2: "Żydów, których wypędził ogień
Niemcy spędzają na Plac Zborny, tzw. Umschlagplatz.
Rannych jak i chorych zabijają na miejscu.
Ratować nie wolno.
Następnie Żydzi odprowadzani są na bocznicę kolejową,
skąd wywożeni są w niewiadomym kierunku.
LEOCIAK: Na Umschlagplatz podjeżdżał pociąg,
najprawdopodobniej wpychany przez lokomotywę.
No i później, kiedy już pociąg przyjeżdżał,
to byli zganiani na rampę.
Tam byli ładowani do wagonów.
I już lokomotywa jechała prosto.
Pociągi śmierci jechały na wschód, aż do stacji Treblinka.
[W TLE: MĘŻCZYZNA ŚPIEWA SMUTNĄ PIEŚŃ]
Leszek wraca z akcji, ma załadowany ten film,
idzie z Marysią, czyli swoją narzeczoną, moją mamą.
Idą na spacer.
[W TLE: PORUSZAJĄCA MUZYKA W RYTMIE TANGA]
DOROTA: Piękne zdjęcie moich rodziców. To jest wzruszające dla mnie.
Na tym zdjęciu jest moja mama i siostra ojca, ciocia Danusia.
Ta trzecia pani, nie wiem, kto to jest. Jakaś ich koleżanka.
Ciocia Danusia to siostra ojca.
I ten kontrast, prawda, między tym życiem zewnętrznym...
Wiosna, bo to przecież jest kwiecień,
i zderzenie zrujnowanego getta
i ci tutaj...
To jest znakomity przykład, w jaki sposób można pokazać
to przełamanie Warszawy na dwa światy.
Na dwa światy, które są spojone ze sobą
w sensie topograficznym,
natomiast są odległe kosmicznie od siebie.
[MUZYKA W TLE: "TA OSTATNIA NIEDZIELA"]
Dzień dobry. Ja jestem Maciej Grzywaczewski.
Mój tata mieszkał w tym mieszkaniu w czasie wojny.
To był taki wielki salon,
to było przejście do kuchni, tu była łazienka.
- [PUKANIE] - Zapukam.
I ten negatyw z powstania w getcie
był wywołany właśnie w tym pomieszczeniu.
A tu jest wejście na klatkę schodową, jest zamknięte.
Tutaj była antresola taka
i w tej antresoli ukrywała się Roma.
Przez krótki czas ukrywałam się
na małym strychu nad kuchnią.
Nie mogłam się ruszać,
musiałam być bardzo cicho.
Tutaj dokwaterowano, w tych pokojach, Niemców.
Nawet chyba dwóch Niemców mieszkało.
I on tu przychodził rano, siadał w kuchni,
pił kawę i czytał sobie gazetę.
A tam, w tej antresoli, w tym pomieszczeniu,
mieszkała Roma i musiała być bardzo cichutko.
[MUZYKA Z RADIA: NIEMIECKA PIOSENKA]
ROMA: Wydaje mi się, że wtedy zaczęłam czytać.
Siedziałam i czytałam całymi godzinami,
i to w absolutnej ciszy.
I to naprawdę uratowało mi życie.
Jeśli ktokolwiek dowiedziałby się,
że Grzywaczewscy ukrywali Żydów,
Grzywaczewscy zostaliby zabici.
LEKTOR 2: "Po powrocie do getta dowiedziałem się,
że strażacy wywożą wprost walizkami.
Ubrania, bieliznę, pościel, drobiazgi, porcelanę.
Tłumaczą się, że to nie kradzież, bo to już bezpańskie.
Jednak kolizje z Niemcami traktującymi to z urzędu jako kradzieże
zmuszają nas do zwalczania tego procederu.
Toteż poskromiliśmy to bardzo szybko".
LEOCIAK: Co my mamy tutaj? Na pierwszym planie mamy trójkę strażaków,
ale gdzieś w dalszym planie jest Niemiec, który również robi zdjęcie.
Grzywaczewski pokazuje sytuację,
która była bardzo częsta w czasie zagłady.
Niemcy fotografujący zagładę.
To jest ulica Nowolipie w kierunku Smoczej.
To są wszystko już zdjęcia z Raportu Stroopa.
To jest Stroop. To jest generał Jürgen Stroop.
[PO NIEMIECKU] "Zasadniczo zabroniłem używania aparatów fotograficznych
w czasie akcji w getcie.
Ale rozkaz generała Krügera, żeby sporządzić raport,
obejmował dostarczenie zdjęć.
Wszystko musiało być zrobione bardzo szybko.
Przypuszczam, że to niemiecka policja bezpieczeństwa
zrobiła te ujęcia.
Raport >>Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje!<<
sporządziłem dla Heinricha Himmlera, dla Krügera i dla siebie.
[W TLE: NIEPOKOJĄCA MUZYKA]
Będzie to cenny materiał dla historii, dla Führera,
oraz dla przyszłych badaczy dziejów III Rzeszy.
Dla nacjonalistycznych poetów i pisarzy
i przede wszystkim dla udokumentowania naszych wysiłków,
jakie rasa nordycka i Germanie ponoszą
dla odjudaizowania Europy i całego globu ziemskiego".
LEKTOR 2: "Niemal codziennie widzimy generała SS, Jurgena Stroopa,
który kieruje całą akcją.
Zamiast gasić, musimy przyglądać się wypalaniu.
Zamiast ratować ludzi, patrzeć bezsilnie na ich mękę.
Znajdujemy się stale pod kontrolą niemieckiej policji i SS.
I jakikolwiek odruch pomocy z naszej strony
może mieć groźne następstwa dla nas samych".
ZYGMUNT: Z tego miejsca zrobił pan Leszek zdjęcie.
LEOCIAK: Grzywaczewski, robiąc to zdjęcie, naraża się.
Stoi tutaj za strażakami.
Jeden z nich, ten bliższy obiektywu,
patrzy niewątpliwie w stronę kamienicy,
ale ten drugi odwraca głowę od tej kamienicy.
Nie mógł zdradzić też jakiejś emocji swoich.
No bo dla Niemców to jest sytuacja, powiedziałbym, pozytywna.
Tak ma być.
Żydzi mają skakać, bo oni nie są ludźmi.
Ale dla strażaków
te wektory emocjonalne są odwrócone.
[W TLE: PONURA MUZYKA, KRZYKI]
LEKTOR 2: "Żydzi, którzy się ukryli i nie wyszli na ewakuacji,
po podpaleniu budynków smażą się w środku.
Całe grupy odcięte przez płomienie uciekają na wyższe piętra,
a kiedy ogień ich dosięga,
ratują się przed spaleniem, żywcem skacząc z balkonów na bruk.
Z okna z balkonu wyskoczyła cała rodzina,
pięć, sześć osób, ponosząc śmierć na miejscu.
Nie mogli uciec,
a myśmy nie mogli im pomóc pomimo możliwości technicznych".
To wygląda, że to jest dokładnie to samo miejsce.
Ten sam dom,
to widać po tych okienkach.
I te balkony... To dokładnie jest na pewno ta sama kamienica,
którą tu ojciec fotografował.
Widać, że tam, gdzie ojciec był tego dnia,
to też działali niemieccy propagandziści.
I to też, sądząc po balkonie, to jest ten sam...
ta sama kamienica.
Na obydwu zdjęciach przechodzi linia trakcyjna tramwajowa.
Balkon na trzecim piętrze, są te same wykończenia słupków balkonowych.
I na zdjęciu niemieckim okno po lewej jest otwarte, a po prawej zamknięte.
Na zdjęciu ojca tak samo.
To jest jakby to brakujące zdjęcie,
którego pewnie ojciec nie był w stanie wykonać.
Pan Leszek po zrobieniu tego pierwszego zdjęcia,
przemieścił się tu.
I tu znajduje się dom,
przy którym rozegrał się cały dramat.
[PISK HAMULCÓW, UDERZENIE]
Ten drobny, a przykry wypadek,
ale jednocześnie zbiegło się kilka osób.
Normalny, ludzki odruch
jak ożywia dramat tamtych ludzi.
I nie ma nikogo.
Nie ma nikogo, kto by im pomógł.
Nie ma takiej możliwości.
Może nie dlatego, że nikt nie chce, tylko nikt nie może.
LEOCIAK: Te dwa zdjęcia tworzą też całą opowieść.
Niemcy tutaj się gromadzą, w tym miejscu,
gdzie te zwłoki leżą ludzi, którzy skoczyli.
I to jest niewątpliwe dla mnie.
Natomiast, jak się bardzo dokładnie przyjrzeć,
to tutaj jest wyraźnie widoczna
sylwetka jakiegoś człowieka.
- To znaczy sylwetka - tylko jego głowa, ramię.
Więc można by powiedzieć, że to są również ci Żydzi,
którzy jakby wychodzą, nie wiem, z bunkra, wychodzą z tej bramy.
Myślę, że te dwie sytuacje da się pogodzić.
To znaczy, że z jednej strony leżą zwłoki ludzi, którzy skoczyli z okna.
I w tym samym miejscu wychodzą ci żywi Żydzi,
którzy już za chwilę będą martwi.
LEKTOR 2: "Pod ruinami spalonych domów,
w piwnicach, tak zwanych bunkrach, mają jeszcze być Żydzi.
[STRZAŁ]
Widok tych ludzi wyprowadzanych stamtąd,
to mi chyba do końca życia pozostanie w oczach.
Twarze nie ludzi, tylko jakichś pół-zwierząt o obłąkanym,
nieprzytomnym spojrzeniu.
Oczy przymrużone od światła słonecznego.
Siedzieli kilka tygodni w ciemnościach piwnic.
Sylwetki słaniające się z głodu i przerażenia. Brudne.
Zdarte. Rozstrzeliwanie masami.
Jedni żywi przewracają się przez trupy innych już zlikwidowanych.
[W TLE: SMUTNA MUZYKA]
Cała dzielnica jest już spalona i wygląda jak jedno wielkie morze gruzów
czy miasto wymarłe, dotknięte jakąś wielką katastrofą.
Rzeczywiście katastrofą wojny".
Myślę, że to, co widział w getcie, to go bardzo tak...
Bo to się czuje w tych dziennikach...
On tak skokowo dojrzał, zmienił się.
LEKTOR 2: "Po tych dniach bezsennych nocy
i wytężonej pracy wróciłem do domu.
Nastały dni spokoju,
do których nie mogę się przyzwyczaić i pogodzić z nimi.
Stałem się skryty.
Zamknąłem się w swoim milczeniu jak ślimak w skorupie".
MACIEJ: On ten ciężar, który widział, brał do środka, do siebie.
Myślę, że mało komu o tym mówił.
LEOCIAK: Doszliśmy do końca tego negatywu.
Grzywaczewski fotografuje swoją narzeczoną...
i robi autoportret.
Jak się ktoś zapyta, kim jest taki strażak Grzywaczewski,
który tam był w getcie,
to najkrócej można powiedzieć, że jest świadkiem.
W bardzo głębokim, egzystencjalnym znaczeniu.
W bardzo głębokim, egzystencjalnym sensie.
MACIEJ: Półtora roku po powstaniu w getcie
z tego mieszkania na Mokotowskiej,
pod dowództwem Stanisława Grzywaczewskiego,
mojego dziadka, ojca mojego ojca, wyrusza pluton powstańczy do walki.
Idzie na Szucha, odbijać Szucha.
Ojciec w tym czasie zostaje zmobilizowany jako strażak
do powstania warszawskiego.
To taki dzień, który jest ważną cezurą.
Ja staram się...
Chodźmy już.
[W TLE: DRAMATYCZNA MUZYKA FORTEPIANOWA]
[SYRENA]
LEKTOR 1: "Droga Romeczko,
1 sierpnia 1944 roku
wybuchło polskie powstanie przeciwko Niemcom.
Te wydarzenia zostały Ciebie w Wołominie pod Warszawą,
gdzie byłaś z szarytkami.
Mama przedostała się do mnie i razem powróciliśmy piwnicami
na ulicę Mokotowską do Grzywaczewskich.
Tymczasem Niemcy burzyli i palili Warszawę z lądu i powietrza.
Powstanie kosztowało miasto 200 tysięcy zabitych,
niezliczoną ilość w rannych,
a ponad 80% wszystkich domów legło w gruzach.
[WYBUCH]
W styczniu 1945 roku rozpoczęła się ofensywa sowiecka.
Niemcy ulotnili się w ciągu jednej nocy.
Zaraz po przejściu oddziałów sowieckich postanowiliśmy iść w kierunku Wołomina,
dowiedzieć się, gdzie są szarytki i co się stało z tobą.
Tam dowiedzieliśmy się, że zostałaś ewakuowana".
ROMA: Wróciłam do Warszawy.
Nie mogłam rozpoznać Warszawy. Była zniszczona.
Absolutnie i całkowicie zniszczona.
Nie miałam pojęcia, gdzie są moi rodzice,
czy przeżyli.
Starałam się odnaleźć miejsce, które było mi znane.
I oto jeden z budynków...
w którym mieszkaliśmy po stronie aryjskiej...
stał nienaruszony.
Weszłam do budynku
i dzwoniłam do wszystkich drzwi.
Następnego dnia spotkałam się z ojcem.
Ojciec miał już kontakt z mamą.
[ŁAMIĄCYM SIĘ GŁOSEM] To był koniec...
mojej sagi.
[W TLE: SPOKOJNA MUZYKA FORTEPIANOWA]
KAJCZYK: Centralna Komisja Historyczna postawiła sobie za zadanie
zbadać i wyświetlić zbrodnie niemieckie
popełnione na ludności żydowskiej w Polsce.
W tym celu zbiera wszystkie materiały drukowane, rękopiśmienne i inne.
Zatem Centralna Żydowska Komisja Historyczna,
zbierała właśnie takie dokumenty jak fotografie.
I my wiemy, że już w 1946 roku
posiada właśnie te pięć fotografii pana taty.
Już 1946 roku, gdy wychodzi książka pod tytułem
"Powstanie w getcie warszawskim", autorstwa Józefa Kermisza,
pioniera badań nad zagładą,
i on w swojej książce zamieszcza fotografię pana taty.
Uważamy, że to są odbitki fotograficzne pierwszej generacji.
Zdjęcia te posiadają bezcenne informacje na rewersach.
Podpisy te charakteryzują się dużą szczegółowością.
Mamy informacje, gdzie zostało wykonane zdjęcie,
jak również datę dzienną.
Zakładamy, że tylko autor fotografii miał tę wiedzę,
wiedział, gdzie fotografuje.
Mi się wydaje, że to nie jest...
Charakter pisma pana ojca? A to bardzo ciekawe.
MACIEJ: Mam wrażenie, że jest to pismo Hilarego Laksa,
a więc może to on przyniósł te kilka zdjęć w 1946 roku.
[W TLE: SPOKOJNA MUZYKA]
Wszyscy przeżyli wojnę.
Moi rodzice wzięli ślub w 1946 roku, zaraz po wojnie,
i wyjechali do Gdańska.
Ojciec bardzo chciał mieszkać w Gdańsku,
ponieważ chciał być marynarzem, żeglarzem.
W związku z tym skończył studia na politechnice,
na wydziale okrętowym,
i przez resztę życia zajmował się statkami.
Natomiast Laksowie w 1951 roku
wyjechali do Stanów Zjednoczonych.
Pod koniec lat 50. ojciec otrzymał list od Hilarego,
w którym prosił go o przesłanie zdjęć,
które zrobił w czasie powstania w getcie warszawskim.
Kiedy ojciec został wysłany na delegację
do stoczni na północy Anglii w Bellingham,
ojciec, tak podejrzewam, że te 12 zdjęć wtedy wysłał.
Myślę, że uważał, że to będzie bezpieczniejsza droga,
żeby to na pewno dotarło poza cenzurą władz komunistycznych.
Myśmy byli pod władzą sowiecką...
więc wszelkie kontakty ze Stanami Zjednoczonymi
były podejrzane.
Teraz, po latach, Roma jest ostatnim świadkiem, który przeżył tamte czasy.
Jedyna została z tej rodziny.
LEKTOR 1: "Droga Romeczko,
zależałoby mi na tym, aby te zdjęcia pozostały dla potomności jako dowody.
Oczywiście mógłbym wejść w porozumienie np. z >>Life<< albo >>Post<<
i jeszcze na tym zarobić, ale ja nie chcę takich pieniędzy.
Zdjęcia te muszą być przechowane w odpowiednim archiwum historycznym.
Pomyśl o tym wszystkim i daj mi znać,
gdzie zdaniem twoim należy się z tym zwrócić".
NOWAKOWSKI, PO ANGIELSKU: To są kopie 12 fotografii,
które otrzymaliśmy w 1992 r.
w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie.
Wydaje mi się, że po śmierci Hilarego Laksa,
jego rodzina postanowiła przekazać nam te odbitki.
Natychmiast uznaliśmy, że są wyjątkowe.
Te 12 fotografii uznaliśmy za oryginalne,
gdyż były to jedyne istniejące wówczas kopie.
Teraz to negatyw jest oryginałem.
I mamy 33 zdjęcia z getta.
JACQUELINE: Pan w kapeluszu to na pewno Hilary,
a pani po prawej,
w kapeluszu i futrze, to mama.
JOHN: Wydaje mi się, że wtedy już była w Nowym Jorku.
JACQUELINE: Leszka uważała za brata.
To była rodzina.
Myślę, że prześladowały ją demony z przeszłości.
Cierpiała na zespół stresu pourazowego.
Pamiętam, jak trafiła do szpitala w Los Angeles
po próbie samobójczej.
Powodem była przeszłość i nieradzenie sobie z nią.
LEKTOR 1: "Kochana Córeczko,
jeżeli w ogóle jest jakiś cel tych wspomnień,
to chyba tylko to, aby się pamięć tych haniebnych czasów zachowała.
Aby ludzie urodzeni i wychowani w dostatku,
w przeświadczeniu o walorach naszej cywilizacji,
zdali sobie sprawę z tego, co może stać się jeszcze w przyszłości,
jeśli się pozwolą szczuć jak psy.
Widzisz? Jakoś dociągnąłem te wspomnienia do końca.
Wszystko, co się działo dalej, jest już w obrębie twojej pamięci".
[DZWONEK DO DRZWI]
[PO ANGIELSKU] Jestem Dorota Grzywaczewska, córka Leszka.
- Możemy mówić po angielsku. - Jak wolisz.
Ten album jest dla ciebie.
Zbigniew Leszek Grzywaczewski.
ROMA: To jest Warszawa.
- Getto? - Powstanie w getcie.
- Starałam się o tym nie pamiętać. - Rozumiem.
- Leszek. - Rozpoznałaś Leszka! Rozpoznałaś go.
Leszek i jego rodzina
uratowali mnie i moich rodziców.
Piękne zdjęcie i piękna mama.
- Dziękuję. - Nie żyje?
- Zmarła 11 lat temu. - Przykro mi.
Przepraszam.
O, to pamiętam.
Przez całe życie
starałam się o tym zapomnieć.
Wiesz, dla mnie,
to moja rodzina, to moja...
historia.
Wszyscy ci ludzie zginęli.
Musimy o tym pamiętać.
To część historii. Nie tylko historii Żydów.
Jeśli o tym zapomnimy, to się powtórzy.
Musimy pamiętać.
Pamiętać o swojej historii.
Mam dosyć.
Każda rodzina ma swoją historię.
A wy jesteście moją historią.
Nie tylko moją historią,
ale także historią...
Polski...
częściowo historią Ameryki, bo ja tu jestem.
A to wszystko...
dzięki temu.
[W TLE: PRZYGNĘBIAJĄCA MUZYKA]
Napisy na zlecenie HBO: Fundacja Siódmy Zmysł
Opracowanie: Karolina Woicka