Downloaded from YTS.BZ
Official YIFY movies site: YTS.BZ
Şimdi Polonya'ya geçelim.
Holokost'un en önemli
kısımlarından birine
birinci elden ışık tuttuğu belirtilen o keşfe.
Bunlar 80 yıl sonra gün yüzüne çıkan
tarihî değere sahip belgeler.
Karşınızdaki bu negatif, dünyadaki tek nüsha.
Varşova Gettosu Ayaklanması'nın
tam kalbinden.
İfade edilemeyeni ifade eden görüntüler.
33 kareye sığdırılmış hayat kesitleri.
Bunlar 23 yaşındaki Polonyalı itfaiyeci
Grzywaczewski tarafından çekilmiş.
Varşova Gettosu Ayaklanması, Yahudi direnişinin
soykırım sırasında Nazi rejimine karşı bir eylemiydi.
Bu fotoğraflar tarihçiler için son derece değerli
çünkü bunlar ayaklanmaya dair
Nazi propagandası olmayan bilinen tek görüntüler.
AYAKLANMA GÖRÜNTÜLERİ AİLE KOLEKSİYONUNDAN ÇIKTI
KAYIP KARELER: YAHUDİLERİN SON DİRENİŞİNDEKİ DEHŞET
Ve elimizdeki bu belgeler
sıradan bir insanın neler gördüğünü
ve o insanın Nisan 1943'te yaşanan tüm o inanılmaz olayları
nasıl kadraja aldığını bize gösteriyor.
Hayatımın çoğunda bunları unutmaya çalıştım.
GETTODAN 33 FOTOĞRAF
Sevgili kızım
Leszek hayatını riske atarak
bir dizi fotoğraf çekmeyi başardı.
On yıl önce ona ulaşıp
fotoğrafları bana göndermesini istemiştim.
Elime geçen birkaç kareyi bugüne kadar sakladım.
Bu fotoğraflar hikâyemizi de anlatıyor.
Negatifler Leszek'in elinde.
Bu fotoğraflar daha önce hiç yayınlanmadı.
Kasten uzun süre sakladım. Dünya olanları unutmaya başladığında
onları ortaya çıkarmaya niyetliyim.
Henüz doğru zaman mı bilmiyorum ama benim zamanım geçiyor.
O zamanlar daire biraz farklı görünüyordu
ama doğrudan babamın odasına gidelim.
Ölümünden sonra ortalığı toplarken
bu tahtaların hareket ettiğini fark ettik.
Bu gizli bölmede babamın günlüklerini bulduk.
Kız kardeşim ve benim bunların varlığından haberimiz yoktu.
Babam onlardan hiç bahsetmedi.
Çok ilginç zamanlardan geçiyoruz.
Günlük tutmaya başlamak için isabetli bir yıl seçmişim.
Büyük bir gösteriye katıldım.
Atmosfer sönüktü. Öyle kayda değer bir coşku yoktu.
Konuşmalar basmakalıptı.
Milliyetçiler, "Yahudiler kahrolsun!" diyordu.
Sesim kısılana kadar bağırdım.
Ama artık önemi yok. Öbür gün finallerim var.
Okuldan dönerken arkadaşım dedi ki
"Savaş yaklaşırken ders çalışmak anlamsız."
1 Eylül Cuma sabahı şunu duydum.
"Hava saldırısı alarmı, pencereleri kapatın!"
İşte böyle uyandım.
İlk Alman uçaklarını Varşova üzerinde gördüm.
Almanlar insanları
çalıştırmak için toplarken evde tıkılıp kaldık.
Karşılaştıkları herkesi durduran
çok sayıda SS devriyesi ortaya çıktı.
Alman şirketlerinde çalışanlar kovuldu.
Yakalananlar toplanıp götürüldü
ve trene bindirildi.
İki arkadaşım yakalandı.
Bir tek Yahudilerin durumu bizden kötü.
Ben, Shoah Mağdurları Görsel Tarih Vakfı'ndan
Dina Cohen.
Bugün 7 Kasım 1996.
Chevy Chase, Maryland, ABD'de kızlık soyadı Laks olan
Romana Kaplan'la röportaj yapıyorum.
Röportaj İngilizce olacak.
Ne zaman doğdunuz?
Polonya, Varşova'da doğdum.
Ailenizi tarif edebilir misiniz?
Babam kimya mühendisiydi
ve çok prestijli bir pozisyondaydı.
Sabun, parfüm ve mum üreten bir fabrikadaydı.
Sevgili Roma,
benden geçmişe dair yazmamı istedin.
Hatırlayamayacak kadar küçük olduğun o kötü zamanlarda
çektiklerimize dair.
Mektup yazmaya çalışacağım
ama buna gücüm var mı bilmiyorum.
Dünyamız paramparça oldu.
Sırf Yahudi olduğumuz için Almanlarca "tehlike" olarak görüldük.
Biz alt sınıf insanlardık, yok edilmesi gereken bir ırktık.
Davud'un Yıldızı kol bantlarını takmak zorunda kaldık.
Tüm Yahudi işletmelerine Almanlar el koymuştu.
Banka hesaplarına ve kasalarına da.
Bizi nüfusun kalanından ayırmak için
Varşova Gettosu 1940 yılının sonbaharında kuruldu.
Bir duvarla çevriliydik.
Getto dışındaki
tüm Varşova Yahudileri oraya taşınmıştı.
Getto küçülüyordu.
Bizi taşınmaya ve eşyalarımızın çoğunu
geride bırakmaya zorladılar.
Kısa süre sonra gettoda yarım milyon insan kaldı.
Yahudiler arasındaki yoksulluk günbegün artıyordu.
Bir bebeğim vardı.
Babamın patronunun bana verdiği büyük bir bebekti.
Ona Krystyna derdim.
Annemin, takılarından bazılarını bebeğin içine
diktiğini hatırlıyorum.
Paramız bitti.
Paralı iş bulmak imkânsız.
Herkes göstermelik bir iş bulmaya çalışıyor.
Eski sınıf arkadaşıma rastladım.
İtfaiye Birliği'nin eğitim bölümünde görevliymiş.
Onun yardımıyla işe girerim.
Żoliborz'a gittim.
Zil çaldığında itfaiyeciler üniformalarını giydiler.
Kemerlerini ve kasklarını taktılar. Sonra da görev için sıraya girdiler.
Annem bu okulun yanındaki sokakta oturuyormuş.
Babam onun fotoğraflarını çekmeyi severdi.
Ömrü boyunca en sevdiği modeli o oldu.
Marysia'yı çok seviyorum. Bacakları çok biçimli.
Hayat dolu ve sıcakkanlı.
Onun da benden hoşlandığı belli.
Marysia'nın kamerası var.
Bir rulo film aldım.
Kameraya takmak çok zordu.
Ellerim battaniyenin altında bir saat uğraştım.
Filmin bir kısmını mahvettim.
Bir agrandizör edinmeyi başardım.
Birkaç başarısız denemenin ardından iyi baskılar almaya başladım.
Bu beceri gelecekte çok işime yarayabilir.
Bazen kendimi kanıtlayabileceğim kayda değer bir mücadele arıyorum.
Alarm!
Yüklü bir itfaiye aracıyla gettonun içinden hızla geçtik.
Üçüncü kat penceresine dayalı merdivende görevlendirildim.
Suyu bekledim ve içeri tırmandım.
Ortalık zifiri karanlığa gömüldü.
Yoğun duman ve buhar beni yuttu.
Öksürmeye başladım, gözlerim yaşardı.
Nefes alamıyordum.
Dizlerimin bağı çözüldü.
"Çık dışarı!" dediklerini duydum.
Ben de pencereden geri atladım.
Hemen sonra, çalıştığım yer çöktü.
Yahudilerle biraz konuştum.
Aşırı sefalet içindeler.
Yok olmaya mahkûm insanlarla konuştuğumu hissettim.
Kadiş.
Benim için en korkunç şey buydu
çünkü bunu tekrar tekrar duyuyordum.
Ve ne anlama geldiğini...
...bilme imkânım yoktu.
Geriye dönüp bakınca, Almanlar başta
gettolara kapatılan Yahudilerin birbirlerini sıçan gibi öldüreceğine
ya da açlıktan ve hastalıktan öleceğine inanıyor gibiydi.
Tifüs hızla yayıldı. Ölü sayısı kahredici derecedeydi.
Temmuz 1942'de, 100.000 kişi öldü.
Sözde "Aryan tarafı"na geçmek için gettodan çıkış izni aldım.
Sabun, parfüm ve mum üreten bir fabrikayı idare ediyordum.
Ödünç verilmiş bir köleydim.
Her gün Varşova'nın banliyösü Praga'ya
20 kilometre yürüyüp geri dönüyordum.
Polonyalı Adamczewski
fabrikayı işletmesi için babama çok güvenirdi.
Böylece babam ölene kadar Aryan tarafında bir işe sahip oldu.
Bu sayede hayatta kalabildik.
Bize, gettoya her zaman yiyecek getirebiliyordu.
Ailem genç bir kadını evlat edindi.
O sırada 19, 20 yaşlarındaydı. Adı Halina'ydı.
Çok güzel bir kadındı.
Sanırım bu fotoğraflar en eskileri.
Annem olduğuna eminiz, değil mi?
Evet.
Hatırladığım kadarıyla annem hep alımlı bir hanımdı.
Hayat doluydu.
Fiziğine ve görünüşüne çok önem verirdi.
Kendini taşıma şekline de.
Savaşa gelince, bu konuda pek konuşmazdı.
Çok acı çekmişti.
Yaşadıklarını ya da olayların akışını
tüm ayrıntılarıyla açıklamak istemezdi.
Filistin'deki kardeşi hariç tüm ailesi ölmüştü.
- Evet. - O da öldüklerinin farkındaydı.
Yani öksüzdü ve yeni bir aile arıyordu.
Hilary ve Janina Laks işte o aileydi.
- Evet. - Böylece yalnız olmayacaktı.
Zamanla, Varşova Gettosu kendi içinde organize oldu.
Gettonun Yahudiler tarafından işletilen
atölyeleri ve fabrikaları için
başlıca kaçak ürünler
gıda, çeşitli mallar ve ham maddelerdi.
Bu sayede bazıları mütevazı bir yaşam sürüyordu.
Açlık azaldı ve tifüs salgını neredeyse sona erdi.
Babamın fotoğraflarını kızım Marianna'dan öğrendim.
Bir partide
tarihçi bir tanıdığımız onunla görüşmüş.
Leszek Grzywaczewski'nin akrabası olup olmadığını sormuş.
"Evet, kendisi dedem," demiş.
"Fotoğrafları Washington'daki Holokost Müzesi'nde."
Sonra kızım beni aradı ve dedi ki
"Dedemin fotoğraf çektiğini biliyor muydun?"
Bir sürü fotoğraf çektiğini biliyordum, dedim.
Ama Getto Ayaklanması özelinde bilmiyordum.
Getto Ayaklanması'nın yıl dönümü yaklaşırken
POLIN Müzesi benden daha fazlasını bulmamı istedi.
Bayan Zuzanna Schnepf arayıp
"Belki başka fotoğraflar da vardır," dedi.
Biz de tekrar babamın fotoğraflarını karıştırmaya başladık.
Bazıları bendeydi, bazıları kız kardeşimdeydi.
Onları incelemeye
bir türlü cesaret edemedim.
Ya gözlerim pek iyi görmüyordu
ya da art arda negatiflere bakacak vaktim yoktu.
Negatiflerde nasıl bir şey seçebiliyorsunuz?
Maciek, bana yardım etmelisin, dedim. Hallederim, dedi.
Her şeyi ayırdım. O kutulardakileri düzenledim.
Bunlar muhtemelen resimler.
O resimlerde çocuk olarak ben de varım sanırım.
Negatifi sararken elimi oynattım.
Yahudilerin Umschlagplatz'a götürüldüğünü görebiliyordunuz.
Tekrar baktım.
Bildiğim tüm resimleri ve yeni olanları gördüm.
Eşim Bożena'ya dedim ki
"Buldum. İşte burada."
Babam öleli 30 yıldan fazla olacak
ama zihnimde tekrar canlanıyor sanki.
Bu negatifin var olduğunu sanmıyordum.
İnanılmaz bir duyguydu.
Normalde bugüne gelemeyecek ve kimsenin
bugüne gelebileceğine inanmadığı bir şeye dokunmak.
Bir araştırmacı için
geçmişe açılan böyle bir kapı nadirdir.
Bunların, ayaklanma sırasında Varşova Gettosu'nda
Naziler dışında biri tarafından çekilmiş
bilinen tek örnekler olduğunun farkındaydım.
Holokost fotoğrafları gariptir
çünkü ilk başta ne gördüğümüzü genelde anlamayız.
Yalnızca tarihi bilirsek görüntünün ardındakini fark ederiz.
- Gergin ilerlemeyi görebiliyoruz. - Ayrıca bulanıklar.
Bu perforasyon, gizlice çekilen
ve Holokost'u belgeleyen fotoğrafların yakınında
en hasarlı kısım.
Eli duyguyla titrerken
film ileri sarılmış olabilir.
Bu, sadece görüntülerin değil,
film şeridinin de
duygusal tarihin taşıyıcısı olduğunu gösteriyor.
VARŞOVA GETTOSU
Dedemin bizimle yaşadığını hatırlıyorum.
Bir gün eve geldiğimde
dedem evde yoktu.
"Łapanka" denen
ve "sokakta yakalanmak" anlamına gelen
tutuklamalardan birine
maruz kalmıştı.
Sevgili kızım,
22 Temmuz 1942'de
Almanlar Varşova Gettosu'nun tasfiyesine başladı.
Buna "Doğuya Sürgün" dediler.
Çünkü Almanlar, Yahudilere böyle diyordu.
Daha iyi bir dünya için yeniden yerleştirme.
Yerinden edilmiş her Yahudi'nin
15 kiloluk bavul alma hakkı vardır.
Para, mücevher, altın gibi tüm değerli eşyalar alınabilir.
Üç gün boyunca yetecek yiyecek almalısınız.
Gettonun etrafı, Letonya ve Ukrayna askerleriyle çevriliydi.
Almanlar bu birlikleri, her gün binlerce kişiyi toplayıp
Umschlagplatz'dan sınır dışı etmek için kullanıyordu.
O zamanlar kimse ölüm kamplarını bilmiyordu.
Treblinka'yı çok sonraları duyduk.
Son dönemde
gaz odalarının verimliliği
günde yaklaşık 5.000 cesede ulaşıyordu.
Almanlar organizasyon becerileriyle tanınır.
Babam annemi Varşova'da tekneye gezdiriyordu.
Naziler gettoyu yok etmeye
ve insanları ölüm kamplarına sürmeye başladığında
Vistula Nehri'nde Marysia'yla yelken açıyordu.
Hayat buydu. Hayat devam ediyordu.
Hava, güneş, parıldayan su, sessizlik ve huzur.
Sanki hiç savaş yokmuş gibi.
Marysia ve ben tüm öğleden sonra güneşlendik.
Olayların akışı bizi kaçınılmaza doğru itiyor.
Evliliğe.
Bir rulo film aldım ve bol bol fotoğraf çektik.
Gün batımını ve Varşova'nın mavimsi siste kayboluşunu asla unutmayacağım.
Bize ne olacağıysa belirsiz.
Söylentiye göre, Yahudilerin kaderini paylaşabilirmişiz.
Çok sayıda insanın
bir meydana sürüldüğünü hatırlıyorum.
Burada Almanlar sizi yürütür
ve içlerinden insanları çekip çıkarırdı.
Ailemin arkadaşlarını da hatırlıyorum.
Benim yaşlarımdaki küçük kızın
çekip alındığını da.
Ailem çaresizce beni yağmurluklarıyla saklamaya çalışmıştı.
Şimdilik, Almanların askerî fabrikalarında
çalışan Yahudiler
sınır dışı edilmekten muaf.
Schultz fabrikasına sığınmayı başardık.
Babam, annem için gettoda iş bulabilmişti.
Alman üniformaları dikiyordu.
Bunun annem için koruyucu bir ortam olmasını umuyordu.
Bense annemin yanındaki bir fıçıda dururdum.
Beş yaşında bir çocuk için pek iyi bir ortam değildi.
Schultz'un onayıyla Adamczewski'yle Aryan tarafında
çalışmaya devam ettim.
Kısa süre sonra, iş arkadaşım Bay Miśkiewicz'in yardımıyla
sizi gettodan Aryan tarafına kaçırdık.
Aryan tarafına giden iş grupları vardı
ve babam kalabalığın arasına karışabilmem için
kapı bekçilerine rüşvet verdi.
Elbette çok endişeliydi.
Almanlar beni görseydi bu sonum olurdu.
Bu yüzden, çıkan gruba çok yakın yürüdü.
Bu noktada askerlerden biri...
Bu noktada askerlerden biri
babamın hâlâ "Aryan tarafına" yakın olmasından endişelendi
ve onu kenara çekip dövdü.
Babam bir gözünü kaybetti.
Ben de babama koşmak istedim.
Ama babam, istediği şeyin gitmem olduğunu açıkça belli etti.
Ben de gittim.
Bu tam zamanında oldu.
Schultz’un tüm işçileri "seçim" için dışarı çıkarılmıştı.
48 saat boyunca
kesime giden sığırlar gibi ayrı tutulduk.
Yarısı doğrudan Treblinka'daki gaz odalarına sürüldü.
Çocuklar ve kadınların çoğu kayboldu.
İki ayda Naziler 300.000 kişiyi öldürdü.
Vali
belirlenmiş ikamet bölgesini terk eden her Yahudi'nin
ölümle cezalandırılmasını emretmiştir.
Yahudileri barındıranlar da aynı cezayı alacaktır.
Aryan tarafında,
babamın iş arkadaşının eşi beni karşıladı.
Beni saklayanı tehlikeye atıyordum
çünkü Yahudi olduğum çok belliydi.
Bir yerde birkaç günden fazla kaldığımı sanmıyorum.
En azından ben öyle hatırlıyorum.
Sonra da Sisters of Charity'nin yanına gönderildim.
Korkuyordum
çünkü o noktada fark ettim ki
beni bulurlarsa öldürülürdüm.
Evde bazı değişiklikler oldu.
Babam kısa ve dar bir kanepede uyuyor.
Annem çok yorgun. Yüreği sızlıyor, sinirleri yıpranmış.
Güvenlik kaygılarına aldırmıyor
ama kabul etmeli ki her şüphe ve çaresizlik anında
evimizin ahlaki direği o.
Aniden ve beklenmedik bir şekilde eve iki kadın taşındı.
Halina Bielawska ve Janina.
Yerlerinden edilmişler. Gidecek yerleri yokmuş.
Ondan bizimle kalıyorlar.
Bu kadınlardan biri Halina Hirszbajn'dı.
Bielawska olarak da bilinir.
- Hirszbajn Halina mı? - Evet.
- Doğum tarihi 1920 mi? - Evet, babam gibi.
Bielawska.
Savaştan sonraki adresi, 8/16 Wilcza Sokağı.
Babamın yaşadığı
ve saklanıp birbirlerine yardım ettikleri
Mokotowska Sokağı'na yakın.
İkinci kişi Janina Laks'tı.
8/16 Wilcza Sokağı.
Adres aynı.
Annem gettodan gizlice çıkarıldı
ve savaşın neredeyse tamamını
yanında kaldığı ailenin himayesinde geçirdi.
İsimleri Grzywaczewski'ydi.
Beni orada istemediler
çünkü onlar için de tehlike yaratıyordum.
Ayrıca Armia Krajowa'da çok faallerdi.
Annem gettodan ayrıldığında
çok geçmeden
Grzywaczewski'lerin himayesine girmiş.
- Ve... - Bence bu bir plandı.
Tesadüf olduğunu sanmıyorum.
Bir kiralık kasada bir bileziğim olduğundan eminim.
O bilezik, hayatta kalmak için kullandığı mücevherlerden
- biri olabilir. - Ben de onu açıklıyordum.
Bunu kesin olarak biliyorum çünkü bana anlatmıştı.
Ailesi aslında mücevher olmayan mücevherler yapmış.
Bunlar gerçekte küçük altın külçeleriymiş.
Ve bu alışılmadık bir...
Bir parçayı kırıp hayatta kalmak için kullanıyormuş.
Ve bu bilezikte... Neresinden kolayca bir parça koparıp
onu paraya dönüştürebileceğinizi görebiliyordum.
Annemin kimlik değiştirmesine kim yardım etti bilmem.
Laks olamaz, değil mi? O zaman demek ki...
- Grzywaczewski'ler olmalı. - Grzywaczewski'ler mi? Bilemiyorum.
Bir şekilde bu işin içinde olduklarını düşünüyorum.
Laks ailesinin ve Halina'nın
Grzywaczewski'lerin evine nasıl geldikleri bir gizem.
Nerede tanıştılar?
Bence savaştan önce tanışıyorlardı
ve arkadaştılar ama bu sadece bir varsayım.
Buraya gelebilir misin?
Bunlar hayatta kalanların dosyaları.
1939'daki Polonyalı Yahudilerin
yüzde onunun hayatta kaldığı tahmin ediliyor.
- Üç milyondan sadece 300.000 tanesi. - Evet.
Bu Halina Hirszbajn, Pelagia Bielawska'yla aynı kişi.
SS memurları, Wilcza Caddesi'ndeki daireye geldiğinde
bu Pelagia ismi
işe yarayan sahte belgelerdendi.
Elbette Aryan belgelerimiz vardı.
Ben Sisters of Charity'nin yanında kalamazken
Bayan Grzywaczewski anneme bir yer buldu.
Ben annemle yaşarken biri onu görmüş olmalı.
Gece olduğunu hatırlıyorum
ve bugüne kadar benim için en korkutucu şeylerden biri
hâlâ adım sesi duymaktır.
Bilirsiniz, yukarı çıkan insanlar.
Annem kapıyı açtı ve içeride üç adam vardı.
İkisi SS üniformalı, biri değil.
Muhbir yatağıma oturdu
ve benimle Yidiş dilinde konuştu.
Adın ne, canım?
Anladığım bir dil değildi.
Kafamı kaldırdım ve masum bir şekilde şöyle dedim:
Üzgünüm ama Almanca bilmiyorum.
O noktada SS gitti.
Hoş olmayan bir olay yaşandı.
Halina ve Janina'nın evini aradılar.
Paranın el değiştirmesiyle halloldu ama tehdit bitmek bilmiyordu.
Daire güvenli değildi.
Subay eğitimimi tamamladım ve 4. Birliğe atandım.
Kışladaki odamda oturuyorum.
Yeni kimlik kartımızda rütbeler yazıyor.
Benimki Löschmeister, yani onbaşı.
Albay bize bir konuşma yaptı.
Varşova İtfaiye Muhafızlarının ruhunu canlandırıp
disiplinli, askerî tarzda
bir örgüte dönüştürmeye yardım edeceğiz.
İtfaiyenin içinde Skała adında gizli bir örgüt var
ve kumandanın oğlu beni saflarına katmaya çalışıyor.
Chłodna Sokağı ve Mirowskie kışlası,
4. Muhafız Birliği'nin bulunduğu yer
gettonun iki bölümünü ayırıyordu.
Skała direnişindeki itfaiyeciler
Yahudi nüfusuna ellerinden geldiğince yardım ettiler.
Bir zamanlar burada tren rayları
ve yağmur suyu kanalına açılan bir rögar vardı.
Getto Ayaklanması öncesinde buradan Yahudilere yardım,
silah ve mühimmat sağlanıyordu.
Sevgili kızım,
gettoda sadece 40.000 Yahudi kaldı.
Oradan son anda çıktım ve Miśkiewicz'lerin yanına sığındım.
Hemen sonrasında, 19 Nisan 1943'te
Varşova Gettosu Ayaklanması başladı.
Yetersiz silahlanmış bir avuç erkek ve kadın
hayatlarını kurtarmaya dair en ufak bir umut bile olmadan
neredeyse bir ay boyunca
tanklara ve makineli tüfeklere direndi.
Yahudiler için bu, Hamursuz Bayramı arifesiydi.
Bu, Seder gecesiydi.
Yahudilerin neyi kutladığı gece? Mısır'dan göçü.
Dolayısıyla Hamursuz Bayramı'nın teması özgürlüktür.
Buradaysa, bu Yahudiler yalnızca hapsedilmekle kalmamış,
aynı zamanda mutlak bir ölümle yüz yüzeydiler.
Almanlar getto duvarlarının etrafında toplanmıştı.
Birlikler oradaydı.
Onları Ukrayna askerleri destekliyordu.
Trenler istasyondaydı, Onları sınır dışı etmeye hazırlardı.
Yahudilerin isyan ederek yükselmeyi seçtiği an işte buydu.
İlk gün heyecan vericiydi. Nefes kesiciydi.
Almanlar gettodan çekildi.
Üstün insanlar, devler, Almanya'nın tüm kudreti...
Peki küçük, genç Yahudi grubu ne yapabilirdi ki?
Onları geri çekilmeye zorlayabilirdi.
Ama cesurlardı. Yaratıcılıkları vardı.
Molotof kokteyli kullandılar.
Tabanca kullandılar. Birkaç tane daha silahları vardı.
Ve Almanların öngöremediği bir şeye sahiptiler.
O da ölene dek savaşmaya hazır olmalarıydı
çünkü başka çare yoktu.
Öyle ya da böyle öleceklerdi.
Hayatları ve toplumlarının geleceği için
savaşan insanlar
bunu korumak için her şeyi yapmaya hazırdır.
Ayaklanma sırasında getto duvarların arkasındaydı
ve neredeyse hiçbir Polonyalı içeri giremiyordu.
Ama yine de buradan çalınan
fotoğraflar var.
Yarım kare pozları olan, küçük formatlı bir film bu
ve perforasyonu kopmuş.
- Tek tarafta. - Hangi kamerayla çekilmiş?
Aklıma hemen 1932 model Kochmann "Korelle K" geliyor.
GRZEGORZ KWOLEK FOTOĞRAFÇI
Bir tarafta kaset, diğer taraftaysa bir makara var.
Eğer bu kombine bir kaset olsaydı
filmi ilerletirken bir direnç oluşurdu
ve dişli çark, perforasyona zarar vererek
filmin 20 milimetre ilerlemesini engellerdi.
Filmi yeterince ileri sarmak
ve karelerin üst üste binmemesini sağlamak için
siyah bir kare oluşturmanız gerekiyordu.
Ancak makineyi gizlemeye çalışırken hareketli çekimler yapıyorsanız
kareler üst üste binebilirdi.
Makine o kadar küçük ki kolayca gizleniyor.
Cebinize sığıyor.
Gençlerin zihnine derin izler bırakabilecek
korkunç olaylarla dolu bir ay geçti.
Birlikten, derhâl oraya gitmemi emreden bir çağrı aldım.
Marysia, onu ziyaret etmektense
gettoya gittiğim için beni affedemiyor.
Gettoda yaşananlar tam bir cehennem.
Meslektaşlarım Yahudi savaşçıların kararlılığından,
tüm Yahudi halkının mücadele ruhundan bahsediyor.
Almanlar ağır kayıplar veriyor.
Gettoyu ev ev ele geçirebiliyorlar.
Hiçbir esiri sağ bırakmıyorlar.
Topyekûn çatışmalar tüm şiddetiyle sürüyor.
Gettonun kurulduğu bölgede yaşıyordum.
Sonrasında bizi oradan sürdüler.
Bir bakıma, gettonun kuruluşuyla
benim kaderim kesişiyor.
Çocukluğuma dair bu görüntüler hâlâ aklımda.
Bu fotoğrafı Leszek çekmiş.
Burası, Nalewki Caddesi'nden gettoya giriş noktasıydı.
Yanan binayı haritada işaretledim. Tam burada.
Bu fotoğraf bu noktadan çekilmiş
ve bu bölgeyi gösteriyor.
Önce bu fotoğraflar çekilmiş.
Bu da filmin özellikle tarihi belgelemek amacıyla
takıldığını gösteriyor.
Burada muhtemelen bir Alman askeri görünüyor.
Binaların yandığından emin oluyor.
Almanlar, Yahudileri yok etmek için binaları tamamen yakıyor.
Yangınları söndürmemiz yasak.
Görevimiz Almanlara çalışan fabrikaları emniyete almak
ve yangının Varşova'daki diğer bölgelere yayılmasını önlemek.
İki gece sonra canıma tak etti.
O kadar yorgundum ki tahtaların üstüne oturdum.
On gün göreve gittim, geceleri soyunmadım bile.
Sürekli alevlerin içindeydik.
Genelde şöyle oluyor.
Almanlar bize bazı sokakların ve ev numaralarının
ateşe verileceğini bildiriyor
ve bizden belirli yerleri korumamızı istiyor.
VARŞOVA 80/82 LESZNO CADDESİ
Fotoğraftaki kişi babam.
İşte bu.
Bu tam olarak açıklayamadığım bir hikâye.
Bir Alman askeri kameraya bakıyor.
Yani orada bir şeyler olmuş olmalı.
Muğlak bir durumdu.
Fotoğraf çekmek yasaktı
ama Almanlar bazen buna göz yumuyordu.
Fotoğrafçı olarak Grzywaczewski'nin rolü önemli
çünkü ikili oynuyor.
Kamerası var
ve hatta bir Wehrmacht onbaşısıyla bile
fotoğraf çekilebiliyor
ama aynı zamanda bir casus gibi davranıp
görüntüleri dışarı kaçırıyor.
Bu fotoğrafın kilit detayı pencereler
ve caddenin karşısındaki
binanın parçası.
Bu evin savaş öncesinden bir fotoğrafını
şehir arşivlerinde buldum.
Aynı silmeyi gösteriyor.
Pencere yüksekliği de aynı.
Tramvay raylarının kıvrımı burada net bir şekilde görülüyor.
Bu kare, bu binanın köşesinden çekilmiş.
Bu, 1944'teki durumu gösteriyor.
Tüm getto yerle bir olmuş.
Ama hastane binaları sağlam kalmış.
VARŞOVA AZİZE SOFYA HASTANESİ
Günaydın.
Bu fotoğrafları buradan çekmiş.
Bir dizi fotoğraf çekiyor.
Bir, iki, üç, dört, beş, altı, yedi...
Sekiz fotoğraf tam bu sırayla dizilmiş
ve bunu biliyoruz çünkü negatif elimizde.
Artık bir hikâyemiz var.
Bunlar gizli fotoğraflar ve hiçbir Alman öğrenmemeli.
O insanların yüzlerini görebilirsiniz.
Küçük çocuklar ilerliyor...
Dönüşü olmayan bir noktada olduğunuzu bilmek
nasıl bir histir?
Hayal etmesi zor ama bu fotoğraflarda görebilirsiniz.
Lütfen bir bakın.
Kamyon ve pencereler burada hizalanıyor.
Durum şu.
Gördüğünüz gibi bu kadın yürüyor
ve dönüyor.
Diğer fotoğrafta dirseğinin ucunu görüyorsunuz.
Bu da bu iki fotoğrafı birbirine bağlıyor.
Ve burada...
Burada...
Tramvay izleri aşağı yukarı bu şekilde birleşiyor.
Böylece dört fotoğraftan bir tane sentetik görüntü yarattık.
Benim için bu, Grzywaczewski'nin gözlerinin önünden geçip gidenlere
bir veda.
Yangınla dışarı sürülen Yahudiler toplanma noktasına sevk ediliyor.
Umschlagplatz denen yere.
Yaralılar ve hastalar oracıkta idam ediliyor.
Kurtarmak yasak.
Sonra Yahudiler zorla demiryolu peronuna götürülüyor
ve bilinmeyen bir yere sürülüyorlar.
Muhtemelen bir lokomotif tarafından itilen
bir tren, Umschlagplatz'a vardı.
İnsanlar rampalara sürüldü,
vagonlara yüklendi
ve tren yola çıktı.
Ölüm trenleri doğuya, Treblinka'ya gidiyordu.
Leszek görevinden dönmüştü. Kamerasında film vardı.
Nişanlısı Marysia'yla, yani annemle yürüyüşe çıktı.
Anne babamın güzel bir fotoğrafı. Çok dokunaklı.
Bu annem, bu da babamın kız kardeşi.
Üçüncü kadın kim bilmiyorum.
Danusia hala, babamın kız kardeşi.
Ve onların hayatları arasındaki tezatlara bakın.
Bir yanda nisan ayı, bahar gelmiş.
Diğer yanda gettonun yok oluşu.
Ve annemle babam.
Bu, Varşova'nın
iki dünyaya nasıl bölündüğünün çok güzel bir örneği.
Topografik olarak bağlantılılar
ama aralarında dağlar kadar fark var.
VARŞOVA 85 MOKOTOWSKA CADDESİ
Günaydın. Ben Maciej Grzywaczewski.
Babam savaş sırasında bu dairede yaşamış.
Burada büyük bir oturma odası vardı.
Burası da mutfağa gidiyordu.
Burada bir banyo vardı.
Kapıyı çalacağım.
Bu negatif tam da burada banyo edilmiş.
Bu da merdiven boşluğunun girişi.
Burada küçük Roma'nın saklandığı
bir asma kat vardı.
Kaldığım o kısa sürede, o minicik tavan arasında saklandım.
Mutfağın üstündeydi
ve hareket edemiyordum.
Çok sessiz olmam gerekiyordu.
Burada geçici olarak iki Alman yaşıyordu.
Biri sabah gelirdi. Mutfakta oturur,
kahve içer ve gazete okurdu.
Roma ise asma katta saklanırdı ve çok sessiz olmak zorundaydı.
Sanırım o noktada okumaya başlamıştım.
Uzun bir süre boyunca oturup kitap okuyabiliyordum
ve hiç ses çıkarmıyordum.
Bu gerçekten hayatımı kurtardı
çünkü Grzywaczewski ailesinin
Yahudileri kurtardığını bilselerdi
Grzywaczewski'ler öldürülürdü.
Gettoya döndüğümde
itfaiyecilerin bavullar dolusu
eşyayı dışarı çıkardığını öğrendim.
Sahipleri olmadığından
bu hırsızlık sayılmazmış sözde.
Ancak Almanlar, bunu resmî olarak yağma kabul ediyor
ve bizi bu uygulamayı durdurmaya zorluyor.
Böylece buna çok çabuk bir şekilde son verdik.
Ön planda üç itfaiyeci var
ama arka planda
fotoğraf çeken bir asker var.
Grzywaczewski, Holokost sırasında
çok yaygın olan bir durumu gösteriyor.
Almanlar suçlarını fotoğraflıyor.
Burası Smocza Sokağı yakınındaki Nowolipie Sokağı.
Bunlar Stroop Raporu'ndan fotoğraflar.
Bu, Stroop. General Jürgen Stroop.
JÜRGEN STROOP'UN RAPORU
Gettodaki eylemlerde kamera kullanılmasını yasaklamıştım.
Ama General Krüger'in rapor hazırlama emri
fotoğrafların teslim edilmesini de içeriyordu.
Her şey çok hızlı yapılmalıydı.
Bu fotoğrafları SS Güvenlik Polisinin çektiğinden şüpheleniyorum.
"Varşova'da Artık Yahudi Yerleşim Bölgesi Yok" başlıklı raporu
Heinrich Himmler, Krüger ve kendim için yazdım.
Tarih için, Führer için ve Üçüncü Reich'ın
gelecekteki araştırmacıları için,
milliyetçi şairler ve yazarlar için
ve hepsinden öte, İskandinav ırkının ve Almanların
Avrupa'daki ve tüm dünyadaki Yahudilerden
kurtulmak için yürüttüğü çabaların belgelenmesi için
değerli bir belge olacaktır.
Neredeyse her gün, tüm operasyonun başındaki
SS Generali Jürgen Stroop'u görüyoruz.
Yangınlarla savaşmak yerine gettonun yanışını seyrediyoruz.
İnsanları kurtarmak yerine acı çekmelerini çaresizce izliyoruz.
Sürekli olarak Alman polisi ve SS'in gözetimi altındayız
Herhangi bir yardım girişimi vahim sonuçlar doğurabilir.
Leszek fotoğrafı tam burada dikilirken çekmiş.
Grzywaczewski bu fotoğrafı çekerek kendini riske atıyor.
İtfaiyecilerin arkasında duruyor.
Kameraya yakın olan
belli ki binaya bakıyor
ama diğeri başını çevirmiş.
Duygularını göstermemeliler.
Çünkü Nazilere göre her şey yolunda.
"Böyle olması gerek zaten!"
"İnsan olmadıkları için o Yahudiler atlamalı."
Ancak itfaiyecilerin duygu durumu tersine dönmüştü.
Saklanmış Yahudiler
yanan binalarda kapana kısılmış durumda.
Canlı canlı yanıyorlar.
Alevler tarafından yolu kesilen gruplar,
üst katlara kaçıyor
ve alevler onlara ulaştığında
balkonlardan atlayarak kaçmaya çalışıyorlar.
Beş veya altı kişilik bir aile, bir pencereden atlayarak anında öldü.
Çıkmaları imkânsızdı.
Teknik araçlarımız olmasına rağmen onlara yardım edemedik.
Burası aynı yer gibi görünüyor.
Aynı ev.
Pencerelerden anlaşılıyor.
Ve bu balkonlar...
Bu, babamın fotoğrafını çektiği bina.
Yani Almanlar ve babam aynı yerde fotoğraf çekiyormuş.
Ve bu da.
Balkona baktığınızda, aynı bina olabilir.
İki fotoğrafta da yukarıdaki tramvay hattı görünüyor.
Üçüncü kattaki balkonda da aynı direkler var.
Almanların fotoğrafında soldaki pencere açık
ve sağdaki kapalı.
Babamın fotoğrafında da aynı.
Sanki çekemediği kayıp fotoğrafmış gibi.
Önceki fotoğrafı çektikten sonra Leszek buraya geçmiş.
O trajedinin gerçekleştiği yer işte burası.
Bu talihsiz ama küçük bir kaza
ama birkaç kişi geliyor.
Normal bir insan tepkisi.
O insanların trajedisini gözler önüne seriyor.
Kimse yoktu.
Onlara yardım edecek kimse yoktu.
Öyle bir ihtimal de yoktu.
Kimse istemediği için değil, kimse yapamadığı için.
Bu iki fotoğraf her şeyi anlatıyor.
Almanlar burada,
atlayanların bedenlerinin yanında toplanıyor.
Bu kısım benim için çok net.
Ama yakından bakarsanız
bir silüet görebilirsiniz.
Sadece başı ve omzu görünüyor.
Bunlar muhtemelen bir sığınaktan
ya da bir kapıdan çıkan Yahudiler.
Bu iki durum birbirine benziyor.
Bir tarafta
pencereden atlayan insanların bedenleri.
Diğer tarafta, Yahudiler dışarı çıkıyor
ve yakında ölecekler.
Yanmış binaların kalıntılarının altında,
bodrumlarda hâlâ Yahudiler var.
Bu insanların oradan sürüklenerek çıkarılışını görmek
sonsuza dek aklıma kazındı.
İnsanların değil de hezeyanlı, boş bakışlı
yarı hayvanların yüzleriydi bunlar.
Gözleri güneş ışığında kısılıyordu.
Kilerlerin karanlığında haftalar geçirmişler.
Açlıktan ve korkudan zayıf düşmüş,
pis ve hırpani vücutları hareket ediyordu.
Topluca idam edildiler.
Yaşayanlar, öldürülmüş olanların cesetlerinin üzerine yığıldı.
Getto, şu an devasa bir moloz denizini andıracak şekilde
yakılıp yerle bir edilmiş durumda.
Sanki büyük bir felaket vurmuş gibi ölü bir şehir.
Bu, gerçekten de bir savaş felaketi.
Gettoda gördükleri onu derinden etkilemiş.
Günlüğünden belli oluyor. Çok hızlı olgunlaşmış.
Değişmiş.
Uykusuz geceler ve amansız mesailerden sonra eve döndüm.
Huzurlu günler geldi ama onlara alışamıyorum.
İçime kapandım.
Salyangozun kabuğuna çekilmesi gibi ben de sessizliğe çekildim.
Gördüklerinin yükünü içinde taşıyordu.
Bundan pek bahsettiğini sanmam.
Bu negatifin sonuna geldik.
Grzywaczewski nişanlısının fotoğrafını
ve otoportresini çekiyor.
Biri sorarsa
gettoda bulunan bu itfaiyeci Grzywaczewski kimdir diye?
En kısa cevap, onun bir tanık olduğudur.
Derin bir varoluşsal anlamda.
Köklü, varoluşsal bir manada.
Getto Ayaklanması'ndan bir buçuk yıl sonra
dedem Stanisław Grzywaczewski'nin liderliğindeki bir asi müfrezesi
Gestapo karargâhını geri almak için
buradan, Mokotowska 65'ten yola çıkıyor.
Bu sırada babam, Varşova Ayaklanması için
itfaiyeci olarak seferber ediliyor.
O gün önemli bir dönüm noktası.
Şöyle ki...
Hadi gidelim.
VARŞOVA, 1944
Sevgili Roma,
1 Ağustos 1944'te,
Almanlara karşı Varşova Ayaklanması başladı.
O sırada Wołomin'deki Sisters of Charity ile kalıyordun.
Annen beni görmeye geldi
ve birlikte kilerden geçip Grzywaczewski'lere gittik.
Almanlar şehri havadan ve karadan yok ediyordu.
1944'teki ayaklanma Varşova'da yaklaşık 200.000 cana mal oldu.
Sayısız insan yaralandı
ve evlerin yüzde 80'i enkaz hâline geldi.
Ocak 1945'te,
Sovyet taarruzu sonunda tekrar harekete geçmeye başladı.
Almanlar gece ortadan kayboldu.
Sovyet birlikleri geçtikten sonra, Sisters of Charity'yi bulup
sana ne olduğunu öğrenmek için Wołomin'e gittik.
Orada, tahliye edildiğinizi öğrendik.
Geri döndüm. Kendimi Varşova'da buldum.
Varşova'yı hiç tanıyamadım. Tamamen yok olmuştu.
Kesinlikle ve tamamen mahvolmuştu.
Ailemin nerede olduğunu,
hayatta olup olmadıklarını bilmiyordum.
Hiçbir şey.
Ben de bana tanıdık gelen bir yer bulmaya çalıştım.
Ve işe bakın ki Aryan tarafında yaşadığımız
binalardan biri sağlamdı.
VARŞOVA 65 MOKOTOWSKA CADDESİ
Böylece binaya girdim
ve herkesin zilini çaldım.
Ertesi sabah babamla karşılaştım.
Babam o noktada annemle çoktan iletişime geçmişti.
İşte hikâyem
bu şekilde sona erdi.
VARŞOVA, 1946 ESKİ GETTO BÖLGESİ
Merkez Yahudi Tarih Komisyonu,
Almanların Polonya'daki Yahudilere karşı
işlediği suçları soruşturma kararı aldı.
Bu yüzden komisyon
basılı, el yazması ve diğer tüm belgeleri topluyor.
Ayrıca fotoğraf gibi
kaynakları da topluyorlar.
Biliyoruz ki 1946'da
babanızın çektiği beş fotoğraf vardı.
Aynı yıl
Joseph Kermish'ten
"Varşova Gettosu Ayaklanması" yayınlandı.
Joseph Kermish, Holokost araştırmalarında öncüydü.
Kitabına babanızın fotoğraflarını da eklemişti.
Bunlar birinci nesil fotoğraf baskıları.
Arkalarında değerli detaylar var.
Bu tanımlamalar çok detaylı.
Fotoğrafın nerede ve ne zaman çekildiğini biliyoruz.
Bunu sadece fotoğrafçının bildiğini varsayıyoruz.
- Bence bu... - Babanızın el yazısı mı?
İlginç.
Sanırım bu Hilary Laks'ın el yazısı.
Belki bu fotoğrafları 1946 yılında getirmiştir.
Hepsi savaştan sağ çıkmış.
Annemle babam 1946'da evlenip
Gdańsk'a taşınmışlar.
Babam Gdańsk'ta yaşamak istiyormuş. Hayali denizci olmakmış.
Üniversitenin Gemi İnşaatı Bölümünden mezun oldu
ve tüm ömrünü gemilerle uğraşmaya adadı.
Bu sırada Laks ailesi 1951 yılında
ABD'ye taşındı.
1950'lerin sonlarında, babam Hilary'den bir mektup aldı.
Varşova Gettosu Ayaklanması'nda
çekilen fotoğrafları göndermesini istedi.
Babam, bir görevle
Kuzey İngiltere, Billingham'daki bir tersaneye gönderilmişti
ve gettoda çekilmiş 12 fotoğrafı muhtemelen o sıralar yollamıştı.
Sanırım bunun, ABD'ye ulaşmanın daha güvenli bir yolu olacağına
ve komünist yetkililerin sansürünü aşabileceğine inanıyordu.
Sovyet yönetimi altındaydık
ve bu yüzden ABD'yle kurulan her temas
şüpheli görülüyordu.
Bunca yıl sonra
Roma, o günleri yaşamış olan son tanık.
Bu aileden bir tek o kaldı.
Sevgili Roma,
bu fotoğrafların gelecek nesiller için
kanıt olarak kalmasını istiyorum.
Life ya da Post dergisiyle bir şeyler ayarlayabilir,
hatta bunlarla para kazanabilirim ama ben böyle bir para istemiyorum.
Bu fotoğraflar uygun bir tarihî arşivde muhafaza edilmeli.
Sence nerede saklanmalı, lütfen bana bildir.
Bunlar 1992'de aldığımız
12 fotoğrafın kopyaları.
Washington'daki ABD Holokost'u Anma Müzesi'ndeler.
Sanıyorum ki Hilary Laks'ın ölümünden sonra
ailesi o fotoğrafları bize bağışlamaya karar verdi.
Daha ilk anda, bunların gerçekten de emsali olmadığını anladık.
Bu 12 fotoğrafı orijinal olarak kabul ettik
çünkü o dönemde var olan tek kopyalar bunlardı.
Şimdiyse, negatif orijinal sayılıyor.
Gettoda çekilmiş 33 fotoğraf var.
Ortadaki adam kesinlikle Hilary.
Sağdaki şapkalı
ve kürk yakalı kadınsa kesinlikle annem.
Bence bunlar, New York'a ayak bastığı günlerden kalma.
Leszek'i kardeşi gibi görüyordu. Ailedendi.
Bu sırada, hayatta kalmaya çalıştığı dönemden dolayı sorunları da vardı.
Travma sonrası stres bozukluğu yaşıyordu.
UCLA'da hastaneye kaldırılmıştı.
Muhtemelen bir intihar girişiminden sonra.
Bu, eskide kalmış bir tarihmiş de
onunla başa çıkmaya çalışıyormuş gibiydi.
Sevgili kızım,
eğer bu anıların bir önemi varsa
o da o utanç verici zamanların anısını
canlı tutmaktır.
Ayrıca, barış ve refah içinde doğmuş,
medeniyetimizin değerlerine inanan kişilere
kendilerine köpek gibi davranılmasına izin verirlerse
gelecekte başlarına nelerin gelebileceğini hatırlatmaktır.
Gördüğün üzere, bir şekilde anılarımın sonuna geldim.
Sonrasında olanları zaten hatırlıyorsun.
Ben Dorota Grzywaczewska. Leszek'in kızıyım.
- Dilerseniz İngilizce konuşabiliriz. - Siz hangisini istersiniz?
Tüm albüm sizin için.
ROMA LAKS KAPLAN HILLARY LAKS'IN KIZI (2024)
Zbigniew Leszek Grzywaczewski.
Burası Varşova Gettosu.
Getto Ayaklanması.
- Bunu hatırlamamak için çok uğraştım. - Biliyorum.
- Leszek. - Leszek'i tanıdınız mı?
- Evet. - Onu tanıdınız mı?
Leszek ve ailesi sayesinde
annem, babam ve ben hayatta kaldık.
Güzel bir fotoğraf
- ve güzel bir anne. - Teşekkürler.
Hayatta değildir sanırım.
- 11 yıl önce öldü. - Üzgünüm.
- Affedersiniz. Takayım... - Elbette.
Bunu hatırlıyorum.
Evet.
Hayatımın büyük bir kısmını bunları unutmaya çalışarak geçirdim.
Benim için, bunlar benim ailem.
Bu benim geçmişim.
Bunların hepsi, öldüğünü bildiğim insanlar.
Bunu hatırlamalıyız. Tarihin bir parçası bunlar.
Sadece Yahudilerin bir parçası değil.
Hatırlamazsak yine gerçekleşir.
Hatırlamak zorundayız. Kendi tarihinizi hatırlayın.
Bu kadarı yeterli.
Her ailenin bir geçmişi vardır ve siz de benim geçmişimsiniz.
Bu sadece benim geçmişim değil,
aynı zamanda sizin...
Polonya'nın tarihi.
Kısmen Amerika'nın tarihi çünkü biz buradayız
ve kısmen de bunun yüzden.
ROMA, ANNESİ, BABASI VE HALINA HOLOKOSTTAN SAĞ ÇIKTI
VE ABD'YE GÖÇ ETTİ.
LESZEK HAYALİNİ GERÇEKLEŞTİRDİ
VE DENİZLE BAĞINI HİÇ KOPARMADI.
DENİZCİ VE AMATÖR FOTOĞRAFÇI OLARAK HATIRLANIYOR.
LESZEK'İN OĞLU MACIEJ, DEMOKRATİK MUHALEFET
VE POLONYA'NIN TARİHİNİ DEĞİŞTİREN "DAYANIŞMA" HAREKETİ AKTİVİSTİYDİ.
Alt yazı çevirmeni: Merve Süzer